كەشە مەملەكەت باسشىسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا ءماجىلىسى بولىپ ءوتتى. وندا قورعانىس ۆەدومستۆوسىنىڭ 2010 جىلعى اتقارىلعان قىزمەتىنە قورىتىندى جاسالىپ, الدا تۇرعان تاپسىرمالار مەن مىندەتتەر سارالاندى.
ءماجىلىس باستالماستان بۇرىن جوعارعى باس قولباسشى قۇرمەتتى قاراۋىل سالتاناتىنان كەيىن قارۋ-جاراق, اسكەري تەحنيكا ۇلگىلەرىمەن جانە وتاندىق ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ونىمدەرىمەن تانىستى. القا ماجىلىسىندە ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جاۋىنگەرلىك جاعدايى جانە ونىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, موبيليزاتسيالىق دايىندىق, ءتارتىپتى كۇشەيتۋ جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر ءسوز بولدى.
نەگىزگى باياندامانى قورعانىس ءمينيسترى ادىلبەك جاقسىبەكوۆ جاسادى. ول اسكەري قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – قارۋلى كۇشتەردىڭ جاۋىنگەرلىك دايىندىعىن جوعارى ۇستاۋ بولىپ تابىلادى, دەدى. وسىعان وراي, بايانداماشى اتاپ ءوتكەندەي, سوڭعى جىلدارى جاۋىنگەرلىك ءازىرلىكتىڭ قارقىندىلىعى عانا ارتىپ قويماي, سونداي-اق ونىڭ ساپا دەڭگەيى دە جاقسارا تۇسكەن.
بۇگىندە اسكەري دايىندىققا بولىنەتىن ۋاقىت مولشەرى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 15 پايىزعا وسكەن. تاجىريبە ساباقتارىنىڭ ۇلەسى ارتقان. بۇل تمد ارميالارى اراسىنداعى جوعارى كورسەتكىش بولىپ تابىلادى. ءوتكەن جىلى اتىس جاتتىعۋلارى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 26 پايىزعا ارتقان. وسىنىڭ ارقاسىندا اتىس جاتتىعۋلارىنىڭ بارلىعى 16 000-نان استى, ونىڭ ءاربىر ءتورتىنشىسى تۇنگى اتىستىڭ ەنشىسىندە, دەدى قورعانىس ءمينيسترى.
سول سياقتى, جاۋىنگەرلىك كولىكتەردى جۇرگىزۋ جاتتىعۋلارىنىڭ سانى ارتىپ, ونىڭ كورسەتكىشى 5000-عا جەتتى, ال ول 2009 جىلى 2904 بولعان ەدى, ەندى مۇنداي تۇنگى جاتتىعۋلاردىڭ ءوزى 1500-گە جەتىپ وتىر. مەحانيك-جۇرگىزۋشىنىڭ ورتاشا جۇرگىزۋ ءتاجىريبەسى 154 شاقىرىمدى قۇرادى. جەكە 9 اۆياتسيا جاتتىعۋلارى وتكىزىلدى. اۋە قورعانىسى كۇشتەرىندە جالپى ۇشۋ كورسەتكىشى 25 مىڭ ساعاتتان استى, تەك ءبىر ۇشقىشتىڭ ورتاشا ۇشۋى 83 ساعاتتى قۇرايدى. سوندىقتان دا ءبىز تمد ەلدەرى اراسىندا ۇشقىشتاردىڭ ۇشۋى جاعىنان كوش باسىندامىز, دەدى ءا.جاقسىبەكوۆ.
2010 جىلى ءتۇرلى كولەمدەگى 54 جاتتىعۋ وتكىزىلدى. «ءوزارا ءىس-قيمىل-2009» سياقتى ءىرى كولەمدى جاتتىعۋدان كەيىن شىۇ شەڭبەرىندە تەررورعا قارسى «بەيبىت ميسسيا» جاتتىعۋى جالاۋىن كوتەردى. بۇل ءبىزدىڭ حالىقارالىق سەرىكتەستەرىمىزدىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ەڭ ءىرى جاتتىعۋلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى ەكەن.
سونداي-اق, قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىنا سايكەس, جۇمىلدىرۋ رەزەرۆىن دايىنداۋعا باسا نازار اۋدارىلعان. وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدە 9 وقۋ ورتالىعى قۇرىلدى. وتكەن جىلى موتواتقىشتار مەن بايلانىس جانە ارنايى اسكەرلەرگە 1200 ءاسكەري مىندەتتىلەر ازىرلەندى. بيىلعى جىلى اتالعان وقۋ ورتالىقتارى ارقىلى 3 600 اسكەري مىندەتتىلەر دايارلىقتان وتپەك. سەمەي, تاراز, اقتاۋ قالالارىندا قارۋلى كۇشتەر قاتارىندا قىزمەت اتقارماعاندار ءۇشىن تاعى دا ءۇش وڭىرلىك وقۋ ورتالىقتارى ەسىگىن ايقارا اشپاق. سونىمەن بىرگە بۇل شاراعا ازاماتتىق جوعارى وقۋ ورىندارى مەن اسكەري-تەحنيكالىق مەكتەپتەردىڭ دە الەۋەتى قولدانىلماق.
بۇل باعىتتا اكىمدىكتەرمەن دە بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. مىڭداعان ادام قامتىلعان 8 وبلىستاعى قورعانىس ايماقتارىنىڭ كۇشىمەن بىرلەسكەن جاتتىعۋ وتكىزىلدى. بۇل, ارينە, العاشقى قادامدار ەكەنى بەلگىلى. قارۋلى كۇشتەردە قىزمەت ەتپەگەن ازاماتتاردى دايىنداۋ ءۇشىن ءالى الدا تاعى دا ايماقتىق (سەمەي, تاراز, اقتاۋ) جاتتىعۋ ورتالىقتارى قۇرىلادى. بۇعان قوسا ازاماتتىق جوو-لاردىڭ اسكەري كافەدرالارى مەن اسكەري-تەحنيكالىق مەكتەپتەردىڭ الەۋەتى دە قوسىلادى.
اسكەري مامانداردىڭ جۇرگىزگەن تالداۋلارىنا قاراعاندا, قورعانىس مينيسترلىگى جىلما-جىل تەحنيكا مەن قارۋ-جاراق بارىسىن ۇنەمى جاڭعىرتىپ تۇرۋى ءتيىس ەكەن. وسىعان وراي القادا وسى ۋاقىتقا دەيىن تەحنيكالىق جاڭعىرتىلۋ جاعىنان قازاقستان ارمياسى باسقا ەلگە تولىق تاۋەلدى بولىپ كەلگەندىگى اتالىپ ءوتتى. ءوتكەن جىلدان باستاپ قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باسقارۋىنا «قازاقستان ينجينيرينگ» ۇلتتىق كومپانياسى ماڭىنا شوعىرلانعان قورعانىس-ونەركاسىبى كەشەنى بەرىلگەن سوڭ جاعداي وزگەرە باستاپتى. بۇگىندە بۇل كومپانيانىڭ قۇرامىندا 24 ءتۇرلى كاسىپورىن بار. «قازاقستان ينجينيرينگ» ۇلتتىق كومپانياسى جانە فرانتسيانىڭ «ەۆروكوپ» كومپانياسى اراسىندا ۇلكەن جوبا كەلىسىمى جاسالعان. ول جوبا بويىنشا ءۇستىمىزدەگى جىلى 6 تىكۇشاق قۇراستىرۋ جوسپارلانعان. تاعى ءبىر ۇلكەن جوبا تۇركيانىڭ كومپانياسىمەن بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋ بولىپ تابىلادى. وندا قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ جانە باسقا دا ءاسكەري قۇرىلىمداردىڭ تالاپتارىنا سايكەس ونىمدەردى جاساۋ مىندەتى كوزدەلەدى. وسى ارقىلى ەلىمىزگە ينۆەستيتسيا تارتۋعا, جوعارى تەحنولوگيالاردى ەندىرۋگە, اتالعان كاسىپورىنداردى دامىتۋعا جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىن مولايتۋعا جول اشىلادى. ولاردا تەك اسكەري ونىمدەر عانا ەمەس, سونداي-اق ازاماتتىق ونىمدەر دە شىعارىلاتىنى ءسوزسىز. ال بارىنەن بۇرىن وندا قازاقستاندىق ازاماتتار جۇمىس ىستەگەن سوڭ ولار بۇرىن-سوڭدى ەلىمىزدە بولماعان جاڭا تەحنيكالار مەن تەحنولوگياعا ۇيرەنەدى.
قارۋلى كۇشتەردىڭ ماقساتى تاپسىرىس بەرۋ جانە باقىلاۋ ارقىلى قورعانىستىق-ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ قالىپتاسۋىنا مۇمكىندىگىنشە قولداۋ كورسەتۋ, تەحنولوگيانى ترانسفەرتتەۋ ارقىلى بىرلەسكەن كاسىپورىنداردا قۇراستىرۋ-جيناۋ جۇمىسىنا ءازىر قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالار مەن كومپانيالار ىزدەۋ بولىپ تابىلادى. بۇگىندە قورعانىستىق-ونەركاسىپ كەشەنىمەن (قوك) بىرلەسە قاجەتتى وق-ءدارى, بايلانىس قۇرالدارى, قارۋ-جاراقتىڭ ءبىرقاتار تۇرلەرىن ءوندىرۋ بويىنشا جوبالار انىقتالدى.
وتاندىق قوك-ءتى دامىتۋعا قولداۋ كورسەتۋ بويىنشا كەشەندى شارالارعا – 156, ونىڭ ىشىندە 86 قازاقستاندىق كومپانيا قاتىسقان «KADEX-2010» قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانىڭ كورمەسىنىڭ وتكىزىلۋىن جاتقىزۋعا بولادى. كورمە قورعانىس ءوندىرىسى سالاسىنداعى بەلگىلى الەمدىك برەندتەر مەن قازاقستاندىق ءونىم ءوندىرۋشىلەر اراسىنداعى بولاشاقتاعى قارىم-قاتىناستار ءۇشىن العىشارتتار جاسادى.
قارۋ-جاراق جانە تەحنيكانى ساتىپ الۋ, جوندەۋمەن قاتار ولاردى ساقتاۋعا جاعداي جاساۋعا دا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. ءبىرىنشى رەت قارۋ-جاراق, اسكەري تەحنيكا جانە وق-دارىلەردىڭ ساقتالۋ قويمالارىنىڭ توبەلەرىن جوندەۋ بويىنشا ماقساتتى دا كەڭ كولەمدى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. سونىمەن قاتار, اسكەري قالاشىقتار جاڭارتىلدى. ينفراقۇرىلىم نىساندارى جوندەۋدەن جانە قايتا جاڭعىرتۋدان وتكىزىلدى.
اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتىلۋىنە قاتىستى سوڭعى ەكى جىل بويىندا ءاسكەريلەردىڭ ايلىق قارجىلاي قامتاماسىزداندىرۋ مولشەرى 25 پايىز وسكەنىن ايتىپ وتۋگە بولادى, دەدى قوعانىس ءمينيسترى. باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى دە تۇراقتى نەگىزدە شەشىلۋدە. 2010 جىلى پايدالانۋعا 29 مىڭ شارشى مەترگە جۋىق باسپانا بەرىلدى, ول ءبىر جارىم مىڭعا جۋىق اسكەري قىزمەتشىنى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى.
سونىمەن قاتار, اسكەريلەردى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ءبۇگىنگى تاڭدا وزەكتى ماسەلە بولىپ تابىلادى. قولدانىستاعى مەحانيزم اسكەري قىزمەتشىگە تولىق كولەمدە باسپانا بەرۋدى كەپىلدەي المايدى. وسى ورايدا, اتالعان ازاماتتار كاتەگورياسىن الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋدى زامان تالابىنا سايكەستەندىرۋ ماقساتىندا «اسكەري قىزمەتشىلەردى جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىن الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەندى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسانىندا باسقا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسىلگەننەن كەيىن اتالعان زاڭ جوباسى پارلامەنت قاراۋىنا بەرىلەدى.
بۇل ايرىقشا جىل – ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى. سوندىقتان اسكەرىمىزدىڭ ءوزىنىڭ دامۋىنىڭ باسىندا قانداي بولعانىن جانە ونىڭ قازىرگى كەزدە قانداي ەكەنىن وي ەلەگىنەن وتكىزۋدىڭ ماڭىزى زور, دەپ باستادى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا ماجىلىسىندە سويلەگەن ءسوزىن مەملەكەت باسشىسى – قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. 1990 جىلداردىڭ باسىندا قازاقستانداعى جاعداي وتە كۇردەلى ەدى. كاسىپورىندار توقتاپ, مىڭداعان ادامدار جۇمىسسىز قالىپ, ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتقان مەملەكەتتىڭ اقشاسى اينالىمدا بولىپ, ونىڭ ءوزى دە تاپشىلىققا اينالدى. ەسكى جۇيە قۇلاپ, جاڭا مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار ەندى عانا قۇرىلىپ جاتقاندىقتان قوعام ابىرجۋشىلىق جاعدايدا بولدى. تاجىريبە بولعان جوق, ماماندار جەتىسپەۋشىلىگى اپاتتىق جاعدايعا جەتتى, كوپتەگەن جۇمىستى ءىس جۇزىندە تاقىر جەردەن باستاۋعا تۋرا كەلدى. ءدال وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە, 1992 جىلدىڭ 7 مامىرىندا مەنىڭ جارلىعىممەن قازاقستان قارۋلى كۇشتەرى قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا ءبىزدىڭ اۋماعىمىزدا بولعان بولىمدەر مەن قۇرامالار ەندى. اسكەري تەحنيكا كوپ بولدى, بىراق ءبىر ورتالىقتان جابدىقتاۋ جۇيەسى جۇمىس ىستەمەگەندىكتەن, وعان قىزمەت كورسەتىلمەدى. اقشالاي قارجى ىركىلىسپەن تولەنىپ تۇردى. كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ تولەنبەۋىنەن اسكەري بولىمدەردە جارىق پەن جىلۋ ءسوندىرىلدى. بيۋدجەتتەگى اقشا تەك ەڭبەكاقى مەن تاماققا عانا جەتتى. وسىلايشا 1993 جىلدىڭ اسكەري بيۋدجەتى بار بولعانى 8 ميلليارد تەڭگە, ال 1994 جىلى 10,5 ميلليارد تەڭگە بولدى. بىراق تابىستى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ, ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ, قوعامداعى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ ارقاسىندا بۇل پروبلەمالاردىڭ ءبارى شەشىمىن تاپتى, دەپ اتاپ ءوتتى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت, سول سياقتى, قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ, يادرولىق قارۋسىز ەل ءمارتەبەسىنە يە بولۋىنىڭ جانە ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىنداعى بەلسەندى ساياساتىنىڭ جاھاندىق ماڭىزىنىڭ زور ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
قورعانىس ساياساتى تۋرالى ايتا وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسى ەكونوميكانىڭ شىنايى ءمۇمكىندىكتەرىمەن بايلانىستىرىلعان جەتكىلىكتى قورعانىس قابىلەتىنىڭ, يادرولىق قارۋسىز ەل مارتەبەسىنىڭ جانە ارميانى ەلەۋلى تەحنيكالىق جانە ۇيىمدىق جاڭعىرتۋدىڭ ونىڭ نەگىزىن قۇرايتىنىنا نازار اۋداردى.
ءبىزدىڭ اسكەري قۇرىلىسىمىزدىڭ نەگىزىنە الىنعان باستى پرينتسيپتەر مەن مەحانيزمدەردىڭ دۇرىس بەلگىلەنگەنىن وتكەن جيىرما جىل كورسەتىپ بەردى, دەدى پرەزيدەنت. قازاقستاننىڭ بەلسەندى ارالاسۋىمەن ۇقشۇ جانە شىۇ سياقتى قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى وڭىرلىك بىرلەستىكتەر قۇرىلدى. قازاقستاندىق اسكەريلەر تاجىكستانداعى جانە يراكتاعى بىتىمگەرشىلىك وپەراتسيالارعا قاتىستى, ەلدە كەلىسىم-شارتتىق اسكەري قىزمەت ەنگىزىلىپ, ارميا وزىنە ءتان ەمەس فۋنكتسيالاردان بوساتىلدى. وپەراتيۆتى جانە جاۋىنگەرلىك دايارلىقتىڭ قارقىنى مەن مازمۇنى جوعارى دەڭگەيدە ساقتالۋدا.
بىزدە ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتىن قوسا العاندا اسكەري وقۋ ورىندارىنىڭ ايتارلىقتاي جەلىسى بار, دەدى ەلباسى. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ وفيتسەرلەرىمىزدىڭ دەنى ءوز قىزمەتتەرىن باستاپ, تاۋەلسىزدىك جاعدايىندا كاسىپقويلار رەتىندە قالىپتاستى.
سول سياقتى مەملەكەت باسشىسى قارۋلى كۇشتەردى قارجىلاندىرۋدىڭ 2010 جىلى 171 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ, ال ءۇستىمىزدەگى جىلى 200 ميلليارد تەڭگەگە جەتكەنىن اتاپ كورسەتتى. ول جاۋىنگەرلىك قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, الەۋمەتتىك مىندەتتەردى دە شەشىپ, قىزمەت ەتۋ جاعدايىن جاقسارتۋعا, تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋگە جاعداي تۋعىزادى.
قازاقستاندا اسكەري قىزمەتكەردىڭ اقشالاي قامسىزداندىرىلۋى تمد-دا ەڭ جوعارىلاردىڭ ءبىرى. قاڭتارداعى جولداۋدا حابارلاعانىمداي, شىلدە ايىنان باستاپ ەڭبەكاقى تاعى دا 30 پايىزعا وسىرىلەتىن بولادى, دەدى پرەزيدەنت.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ اسكەري كاسىپتىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ, جاستارعا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ ءجونىندەگى جۇمىستاردى كۇشەيتۋدى تاپسىردى.
سىزدەردىڭ مىندەتتەرىڭىز قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ بولاشاقتا ءححى عاسىردىڭ الەمدىك ءاسكەري ستاندارتتارىنا سايكەس كەلۋى ءۇشىن قاجەت دەگەننىڭ ءبارىن جاساۋ. ولار ءوز وتانىنا بەرىلگەن كاسىپقويلارمەن جاساقتالىپ, قازىرگى زامانعى تەحنيكامەن جانە قارۋ-جاراقپەن جاراقتالىپ, جاڭا تاكتيكالىق تاسىلدەردى ۇيرەنۋى ءتيىس, دەپ اتاپ كورسەتتى مەملەكەت باسشىسى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا ناقتى دايىندالۋ قاجەت, دەدى پرەزيدەنت ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا. اسكەري قالاشىقتاردى كورىكتەندىرىپ, قىزمەت پەن تۇرمىس ءۇشىن بارلىق جاعدايلار جاساۋ كەرەك. مەرەكە احۋالىن بارلىق اسكەري قىزمەتشىلەر مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى سەزىنۋى ءتيىس.
القا ماجىلىسىنەن كەيىن ن.نازارباەۆ قارۋلى كۇشتەردىڭ 2010 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اسكەري جارىستارىنىڭ جەڭىمپازدارىمەن كەزدەستى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ.
