مايىسقاق ماتىندەر

ادامنىڭ بۇكىل سانا-سەزىمى مەن جۇرەگىن بيلەپ اكەتەتىن قۇدىرەتى كۇشتى ونەردىڭ بۇگىندە قولجاۋلىققا اينالىپ بارا جاتقان ايانىشتى جاعدايىنا قىنجىلماسقا امالىڭ قالمايدى. ءان الەمىندەگى كەلەڭسىزدىكتى سىناپ-مىنەپ جاتقانىمىزبەن «باياعى جارتاس – سول جارتاس», ءالى وزگەرىس جوق. رۋحتاندىراتىن, جىگەرلەندىرەتىن, شاتتىققا كەنەلتىپ, جانى­ڭىز­دى لاززاتقا بولەيتىن ءان شىركىننىڭ نەگە مۇنشا سوڭعى ۋاقىتتا قادىر-قاسيەتى كۇرت قۇلدىراپ, اسەرى السىزدەنىپ كەتتى دەگەن سۇراق كومەيگە سۇيەكتەي كەپتەلىپ تۇرا­دى. ەسەسىنە الا-قۇلا, ەكپىنى ەرەن, ەنتىگىڭدى باستىرىپ ۇلگەرمەيتىن اۋەنگە ەسى كەتە جىعىلىپ, جويقىن داۋىسقا ەلىرە ەلىكتەگەن جاستارعا كوزىڭ تۇسكەندە مۇنىڭ سونداي ءبىر قاۋىپ توندىرەتىن كەرى اعىسىن ىشتەي سەزىنەسىڭ. سانانى ۋلاعان ونداي كەلەڭسىزدىكتى كەلەشەكتە قالاي جويۋ كەرەك, سولقىلداعان جاس شىبىق ءۇشىن نەنىڭ پايدالى, نەنىڭ زياندى ەكەنىن قالاي جەتكىزۋگە بولادى دەگەن كوڭىلدەگى الاڭدى كوپپەن ءبولىسىپ كورگىڭ كەلەدى. اۋمەسەر, اۋلەكى اندەر تۋرالى سىن-ەسكەرتپەلەردى ءساتىن سالسا كاسىبي ماماندار قوزعاي جاتار, ال قازىر, شىنىمىزدى ايتساق, اندەردىڭ ماتىنىندەگى قاتەلەرگە قارنىمىز كوبىرەك اشىپ ءجۇر. سوعان قاراماستان كەيبىرەۋلەردىڭ مۇنى ءومىر زاڭدىلىعى دەپ ءتۇسىندىرىپ باققىسى كەلەتىندەرىن قايتەرسىڭ. ونداي ويداعى كىسىلەردىڭ اڭگىمەسىنە قۇلاق تۇرسەڭىز, ارزان مەن التىندى, جەڭىل مەن جەلەكتى ۋاقىت تارازىسى ەلەپ-ەكشەپ, ىرىكتەپ وتىرادى-مىس, سوندىقتان ول ءۇشىن قارا اسپاندى ءتوندىرىپ, بوسقا دابىل قاعۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەن. الايدا, مۇنداي ورەسكەلدىككە توزە بەرەيىن دەسەڭىز, جاتتان ەنگەن پالەكەت ارامشوپتەي بوي بەرمەي كەتسە قايتپەكسىز؟ سوندىقتان انگە دەگەن قۇشتارلىعى الابوتەن قازە­كەم­نىڭ داستۇرىنە, يمان-يباسىنا ساي كەلمەيتىن, ماعىناسىز, ءدامسىز, ءنارسىز «اندەرگە» نەگە جابىلىپ سىن ايتپاسقا, ادەپسىز اۋەندەردىڭ جولىن نەگە كەسپەسكە؟! ەڭ جامانى – تويلاردا شىرقالاتىن «حيت» اندەردىڭ سوزىنە كوپ ءمان بەرە قوي­ماي­­­تى­نىمىز. ۇلان-اسىر توي ۇستىندە ورىن­­­دا­­­لا­تىن ءاننىڭ ءماتىنىن كىم باستان-اياق قادا­­عا­­لاپ وتىرادى دەيسىز. جۇرەكتى تەربەت­ىپ, دە­لە­­بەنى قوزدىرعان ۋ-شۋ مۋزىكا مەن اۋەن­گە بەرىلىپ, ورتادا دوڭگەلەنە بي بي­لە­گەن قاۋىم­­نىڭ كوتەرىڭكى كوڭىل-كۇيى­مەن اسقاق­­تا­­عان سەزىمىڭىز مۇندايدا تەك ءان ىر­عاعى­­مەن عانا قالىقتاۋى زاڭدى قۇبى­لىس. سولاي بولا تۇرا قازەكەمنىڭ تويلارىندا «ماريا ماگدالەناعا» ال­قى­نىپ-جۇل­قى­نىپ بي­­لەۋ­دىڭ ار جاعىن­دا ۇرپاقتىڭ ۇلت­تىق ونە­­گە­سىنە قاۋىپ توندىرەتىن تۇيتكىل تۇر­عا­نىن ۇق­پاي­تى­نىمىز-اي وسى... ۇيقاسى مەن ما­عىن­اسى ۇيلەسپەيتىن مىناداي «حيت» ءان­نىڭ ورىندالۋىنا جول بەرىپ وتىرعان كىمدەر ءوزى؟ «زامانىنىڭ شەجىرەسىن شەرتكەن كەڭ دالا, تاريحقا تاڭبا باسقان قايسار, ەر عانا. ەرلىگىمەن بولعان ونىڭ اتى اڭىز, دانالىعىن ءبىز قالاي جاسىرامىز, تاريحىمىزدىڭ ۇلى تۇلعاسى. شىڭ, شىڭ, شىڭعىس حان, ەۋروپا, ازيانىڭ بارلىعىن جاۋ­لاعان...». ءارى قاراي جالعاستىرۋعا ءوزىڭىز ۇيالا­سىز. «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەمەكشى, ەسترا­دالىق اندەردىڭ ماتىنىندەگى بەتىمەن كەتۋ­شىلىكتى تۇزەيتىن, كۇزەيتىن ءتيىستى ماماندار جوق بولعانى ما سوندا؟ قايعىدا جۇباتىپ, شاتتىقتا تەبى­رەن­تەر, ءتاتتى اسەرگە بولەپ, ءون بويىڭا شۋاق تاراتار ءان قۇدىرەتىن تالعامسىزدار تابانى­نىڭ ءىزى قالاتىن اشىق الاڭعا اينالدىرماۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك دەيتىن ورەلى بيىككە الدەقاشان كوتەرىلگەن جوقپىز با؟ ءسانىمىز بەن مانىمىزگە اينالعان ءانىمىزدىڭ ولاي بولسا نەگە باعىن تومەن تۇسىرۋگە جول بەرىپ ءجۇر­­مىز؟ ءان – ەل قازىناسى دەپ باعالانادى. ال قا­زى­­­نانى تازا ۇستاۋ, قارابايىرلىققا ۇرىن­­­دىرماۋ باستى مۇراتقا ءالى اينالا قوي­­ما­­عا­نى كوڭىل­گە قاياۋ ءتۇسىرىپ تۇر. ارىعا بار­­­ساق, ءتۇبى ءبىر تۇركى ەلدەرىنىڭ ەستراداسىنان تاپ وسىن­شالىق شيماي-شاتپاق تابىلا قويماس, ءسىرا. «ەرىندەرىڭ بالداي كس, كس چيك چيك جۇرەگىمدى جاۋلاي كس كس چيك چيك قاراي بەرەم تالماي سۇيەم سەنى تىمباي كس كس چيك چيك قاراي, قاراي كوزىڭە قاراي, بارا الماي قاسىڭا بارا الماي ارماندايمىن ماڭگىلىك ارماندايمىن...» دەگەن ماسقارالىقپەن سايران سالىپ قايدا بارامىز؟ ءان – حالىققا ورتاق بايلىق دەگەنىمىزبەن, ونىڭ تورىندە كىم كورىنگەندى تايراڭداتىپ قويعان دۇرىس ەمەس. قالا بەردى, ءتىپتى مۇندايلارعا زاڭ جولىمەن تىيىم سالاتىن تەتىكتەر ىسكە قوسىلسا دەيمىز. ويتكەنى, تەلەارنالاردان, راديودان, ەركىن جەلىدەن ارزانقول دۇنيەلەرگە ورىن بەرىلىپ جاتقانى اشىنتادى. اسىرەسە, مۋزىكا تارا­تاتىن ارنالار ارقىلى. ەسكىلىكتى اڭسا­عان­دىق ەمەس, باياعىدا تەلەديداردان اتاق­تى ءانشى, ارتىستەردىڭ عانا ەسىمدەرىن ەستىپ-كورىپ وسكەن بىزدەرگە بۇلار تىم شەكتەن تىس شىعۋشىلىق بولىپ ەسەپتەلەدى. امىرە, عاريفوللا, قۇرمانبەك, كۇلاش, مانار­بەك, ت.س.س شاشاسىنا شاڭ جۇقپاس ناعىز ءدۇل­­دۇل­دەر ءۇنى ەسىپ تۇراتىن ەفيردىڭ قادىر-قا­­سيەتى­مەن ويناۋعا ەشكىمنىڭ باتىلى جەت­پەۋشى ەدى. قازىر نە بولدى؟ اقشاڭ بولسا, اي­دىنعا الاباجاق قابىڭدى كوتەرىپ ال­شاڭ باسىپ شىعا كەلەسىڭ. جارق ەتكەنمەن, ىلە-شالا جالپ ەتىپ وشەتىن جالعان اتتار جارىق جۇلدىزعا اينالۋدا. بۇل ساباز­دار ونەردىڭ كيەسىنەن نەگە ۇرىك­پەيدى؟ اتى شىق­قاندا اۋرۋى اسقىنا تۇسە­تىن, ماق­تان مەن ماداققا, ماراپات پەن مان­ساپ­قا قۇل­دىق ۇرىپ, قولپاشتاعان سايىن وزدەرىن ساحنانىڭ گ ۇلىمىز دەپ سانايتىن بوس بوسپەلەر بوسىپ ءجۇر. ونەردى قادىر تۇتىپ, قاباعىنان قايمىققان جان: «مەنىڭ مىنا ءانىم حالىقتىڭ كوڭىلىنەن قانشالىقتى ورىن الادى, ۇرپاققا بەرەتىن تاربيەلىك ءمانى, ۇيقاسى مەن ۇلاعاتى قانداي دەگەن سيپاتتا وزىنە ءبىر ءسات سۇراق قويمايتىنى كۇيىندىرەدى. حيت ءاننىڭ بىرىندە: ««ساعان دەگەن سەزىمدەرىمنىڭ ولشەمىن ەشكىم جاۋاپ بەرمەيد ء(ى) سەبەبى شەكسىزدىك ەسەپتەلمەيد ء(ى) كوزىڭدى جۇم وسى ءبىر ساتتە, ەشتەڭەگە ويىڭدى بولمە, ەكى جۇرەك ءۇنسىز قالسىن لۇپىلىمەن, ايىرىلىپ قالاتىندايمىن ءبىر كۇنى مەن قايىرماسى: ساعان قالاي ايتا الام (ىن), ايتپاي قالاي جاي تابام (ىن), سول العاشقى جالىندى, جاعايىقشى قايتادان»... دەگەن جولدار كەزدەسەدى. بۇل ونەر يەلەرى اراسىندا ءان ءماتىنىن تەكسەرىپ وتىرعان, ءسوز قۇدىرەتىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن كاسىبي ماماننىڭ جوقتىعىن كورسەتەدى. «ءانشى دەيد مىنالاردى, كامىل بىلەتىندەي, قالاي ۇندەمەي قالام مەن؟ قاناعاتتاندىرا الماعاندىقتارىڭىزدان – ءبىز مۇندا! قاۋىپسىزدەندىرىلمەگەندىكتەرىڭىزدەن, كىنالى ءبىز ەمەسپىز (حا) ءبىز شىققاندا باسەكەلەستىككە تۇرا الماي جۇلدىزدار اعۋدا قايىرماسى: گا-گا-گۋ, ستيل-ۋ, ءسوزىم اينالىپ تەبەدى – كۋنگ-فۋ! جولاما دەيم مۇندا, ءبىز ەڭ بيىك دەڭگەيمەن كەڭ تارالعان جاڭا بۋىن!..» دەپ كەلەتىن كەلەسى ءبىر ءاننىڭ مايىس­قاق ماتىنىنە ايتارعا ءسوز تاپپادىق. مۇن­داي شاتپاقتار ەسترادادا ءورىپ ءجۇر. ولار­دى تۇگەل ءتىزىپ كورسەتۋ مۇمكىن ەمەس. سون­دىق­تان ءبىز اندەردىڭ ءبىرلى-جارىمىنا عانا توق­تالۋدى ءجون دەپ تاپتىق. وسىلارعا ايتىلعان سىن باسقالارعا دا تيەسىلى. جاڭا تۋىندىلار كوركەمدىك كەڭەستە ماماندار تالقىسى­نان وتكەن سوڭ عانا ومىرگە جولداما الۋى ءتيىس ەمەس پە؟ ماسىدەي مايىسقان ماتىنگە ونداعىلار قارسىلىق بىلدىرە قويماعان سوڭ, قازىر ءانشىنىڭ كوبى اقىن نە كومپوزيتور بولۋدا. ءشامشى تۋىندىلارىنىڭ جاپپاي جاتقا ايتىلۋ سىرى نەدە ەدى؟ «انا تۋرالى جىر», «ارىس جاعاسىندا», «اق بانتيك», «قايداسىڭ», «قايىقتا», «باقىت قۇشاعىندا», «سىر سۇلۋى», «تامدى ارۋى», «ساعىنىشىم مەنىڭ»... اندەرىنىڭ ماتىندەرى قانداي تۇشىمدى! ويتكەنى, ولاردىڭ ءسوزىن جازعان اقىندار – عافۋ قايىربەكوۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, قادىر مىرزاليەۆ, زەينوللا شۇكىروۆ, سابىرحان اسانوۆ, مۇحتار شاحانوۆ, نۇرسۇلتان الىمقۇلوۆ... سونىڭ ارقاسىندا بۇل اندەر حالىقتىڭ ويىنان دا, تويىنان دا ورىن الدى. ال قازىرگى ەسترادالىق اندەردىڭ ءسوزىن جاتتاۋ وتە قيىن. سەبەبى, ءاننىڭ ءماتىنىن شاماسى كەلسىن, كەلمەسىن وزدەرى جازۋعا ارەكەتتەنەتىن انشىلەرگە سىن ەش دارىماي-اق قويدى. كومپوزيتور تاماشا ءان تۋدىرسا, سوعان لايىق ءسوزىن جازدىرۋعا باياعىداي اقىندى شارق ۇرىپ تابانى توزاتىن جاقسى داستۇرلەر ءۇزىلىپ قالدى. مىسالى, ادەپتىلىك پەن اتا-بابا داستۇرىنە ادالدىق تانىتۋ جاعىنان وزبەكستاندا ءتارتىپ قاتاڭ ساقتالاتىن كورىنەدى. وندا انشىلەرگە ساحنادا اشىق-شاشىق, البا-جۇلبا جۇرۋگە رۇقسات ەتىلمەيدى. ەكى ءيىنىن ج ۇلىپ جەپ, يبالىق يىرىمگە يىلمەگەن باتىسشىل بالالارىنا «باس ۇرعان جاقتارىڭا بارا بەرىڭدەر, شىراقتارىم» دەپ «باتاسىن» بەرىپ, ەلدەن بەزدىرىپ جىبەرەدى ەكەن. ءدال وسىلاي ىستەيىك دەمەيمىز, بىراق مىڭداعان ادام بىزگە كوز جانارىن تىكتەپ قاراپ وتىر-اۋ دەپ يمەنبەيتىن, قازاقى قالىپتان جۇرداي انشىسىماقتاردىڭ جات ەلدىك ءستيلى تۋرالى ويىمىزدى وسى ورايدا قوسا كەتسەك, ارتىق ەتپەيتىن سياقتى. تار بالاق, جىرتىق تىزەمەن ءان سالعان ونەر يەلەرىنىڭ سونداي جاراسىمسىز قيمىلىنان تەز جالىعىپ, ءبىز دە تەرىس بۇرىلۋعا ءماجبۇر بولامىز. حالقىمىزدىڭ اسىل مۇراسىن ارداقتاپ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ قالايىق دەسەك, ءان-بايلىقتى ۇستاعاننىڭ ۋىسىندا, تىستەگەننىڭ ەزۋىندە كەتەتىن وڭاي ولجاعا اينالدىرمايىق, اعايىن. سوزدەگى سوكەتتىككە بوگەت قويىلماسا, ءاننىڭ اسەم جاعالاۋىن لەزدە لايساڭ سۋ شايىپ كەتپەسىنە كىم كەپىل؟! قاراشاش توقسانباي, «ەگەمەن قازاقستان»