بارار جەر, باسار تاۋى قالماعان سوڭ, مەن سياقتى قاراپايىم شارۋا ادامىنا ادىلدىك ىزدەۋ وڭايعا تۇسپەيدى ەكەن. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ءىس-ارەكەتىنە قاناعاتتانباعاندىقتان بىرنەشە باسىلىمعا حات تا جازدىم. «ەركىن» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى رەتىندە جەردەن ناپاقا ىزدەيمىن دەپ, اۋرۋ تاپقان مەنىڭ بۇل ىشكى جانايقايىمدى ەستىر قۇلاق, كورەر كوز تابىلماي وتىر. سوندىقتان دا ەل گازەتى – «ەگەمەنگە» جۇگىنگەندى ءجون كوردىم.
سوناۋ 1999 جىلدىڭ 30-شى ناۋرىزىندا الماتى وبلىسى سارقان اۋدانىنىڭ اكىمى ا.حارچەنكونىڭ №3-221 شەشىمىمەن ماعان «اقتۇما» وندىرىستىك كووپەراتيۆىنەن 40 گەكتار جەر تەلىمى (20 گەكتار شابىندىق جانە 20 گەكتار سۋارمالى) تۇراقتى پايدالانۋعا بەرىلگەن ەدى. سونىڭ سۋارمالى جەرىنە 1999 جانە 2000 جىلدارى ەگىن ەگىپ, وتباسىن اسىراۋعا قاجەتتى ريزىق الدىم. ونى مەنىڭ جەرىمدى وڭدەپ, ەگىن ەگۋگە ءوز تەحنيكالارىمەن كومەك كورسەتكەن ع.يبراگيموۆ تا انىقتاما ارقىلى راستاپ وتىر. سونىمەن قاتار, چەركاسسك اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ت.بيتيمبيەۆ تە جەردى پايدالانعانىمدى بىلەدى جانە ءتيىستى انىقتاما دا بەرگەن. ال سول جەرىمدى سارقان اۋدانىنىڭ اكىمى 2002 جىلعى 5 اقپانداعى شەشىمىمەن ەركىمنەن تىس الىپ ب.جاقسىگەلدينوۆكە بەرىپ قويدى. جەرگە دەگەن قۇقىعىمدى قايتارۋ ءۇشىن سارقان اۋداندىق سوتىنا 5 رەت, ال اۋدانارالىق مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتىنا 8 رەت ارىزداندىم. سودان 2005 جىلدىڭ 2 اقپانىندا سارقان اۋداندىق سوتىنىڭ شەشىمىمەن الگى جەر تەلىمى وزىمە قايتارىلعانىمەن, اۋدانارالىق مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتىنىڭ 2009 جىلعى 28 ساۋىردەگى شەشىمىمەن ب.جاقسىگەلدينوۆتىڭ جەرگە دەگەن مەملەكەتتىك تىركەۋ اكتىسىنىڭ كۇشى جويىلعانشا ءوز جەرىمە يەلىك ەتە المادىم. قينالعانىم سونداي, وقۋ جاسىنداعى ءۇش بالاممەن اعايىندارىمدى پانالاپ, تالدىقورعان قالاسىنا كوشۋگە ءماجبۇر بولدىم. كۇنكورىس ناپاقا كوزىنەن ايىرىلىپ قالۋدىڭ سوققىسى ءوز الدىنا, سونىمەن قاتار دەنساۋلىعىم دا كۇرت تومەندەدى.
سارقان اۋداندىق سوتىنا «سارقان اۋداندىق جەر قاتىناستارى ءبولىمى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنەن 2001 جىلدان 2009 جىلعا دەيىنگى ارالىقتاعى 8 جىلدىق ءونىمنىڭ قۇنى رەتىندە 3360,0 مىڭ تەڭگەنى ءوندىرىپ بەرۋدى سۇراپ جۇگىنگەنىمدە ولار مەنىڭ 2000-2001 جىلداردا ماتەريالدىق قيىندىقتارعا بايلانىستى جەردى پايدالانا الماعاندىعىمدى, سول سەبەپتى دە سالىق تولەمەگەندىگىمدى العا تارتتى. ەگەر سالىعىمدى دەر كەزىندە تولەمەسەم, وندا سالىق كوميتەتى اكىمشىلىك شارا قولداناتىن ەدى عوي. سارقان اۋداندىق جەر قاتىناستارى ءبولىمىنىڭ بۇرىنعى باستىعى م.ءابدىراحيموۆ سوتتا بەرگەن تۇسىنىكتەمەسىندە ن.جاقىپوۆ جەر تەلىمى قۇجاتتارىن ۋاقىتىندا رەتتەمەگەن جانە جەردى ماقساتتى پايدالانباعان دەيدى. ال مەن 2000 جىلدىڭ كۇزىندە وبلىسقا بارىپ قۇجاتتارىمدى كۋالاندىرايىن دەپ اۋداندىق جەر قاتىناستارى بولىمىنە جۇگىنگەن ەدىم. الايدا, م.ءابدىراحيموۆ قۇجاتتارىمدى بەرمەدى. سول سەبەپتەن 1999 جىلعى 30 ناۋرىزداعى اۋدان اكىمىنىڭ شەشىمىمەن بەرىلگەن جەر تەلىمىنە مەملەكەتتىك تىركەۋ اكتىسىن الا المادىم. بىراق جەر كودەكسىنىڭ 12-بابى 9-ءبولىمى بويىنشا جەردى پايدالانۋعا تولىق قۇقىعىم بار ەدى. تاعى قايتالاپ ايتامىن, زاڭدا جەرگە مەملەكەتتىك تىركەۋ اكتىسىن راسىمدەۋدىڭ ناقتى مەرزىمى كورسەتىلمەگەن. ولاي بولسا, بۇل جايت ونى باسقا بىرەۋگە بەرىپ جىبەرۋگە نەگىز بولا المايدى. ونىڭ ۇستىنە مەنىڭ شارۋاشىلىعىم اۋداندىق جەر قورى مەن سالىق كوميتەتىنە «ەركىن» شق» بولىپ ەسەپكە الىنعان. وسىلايشا جەر كودەكسىنىڭ تالاپتارى ەسكەرىلمەي, ءبىر جەر تەلىمىنە ەكى قوجالىقتى تالاستىرىپ قويدى. بۇل جاعداي مەنىڭ دەنساۋلىعىما قاتتى اسەر ەتتى. اسىرەسە, جۇرەك اۋرۋى جۇيكەم سىر بەرگەندىكتەن اسقىنىپ, قايتا-قايتا اۋرۋحاناعا تۇسە بەردىم. ناتيجەسىندە 2001 جىلى ءۇشىنشى توپتاعى, 2003 جىلى ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەك اتانسام, ال 2005 جىلعى ينفاركتەن كەيىن ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەك بولىپ قالا بەردىم. سوندىقتان دا الماتى وبلىسىنىڭ اۋدانارالىق مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتىنا جۇگىنىپ, «سارقان اۋداندىق جەر قاتىناستارى ءبولىمى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنەن 2001 جىلدان 2009 جىلعا دەيىنگى ارالىقتاعى 8 جىلداعى ءونىمىنىڭ قۇنى رەتىندە 3360,0 مىڭ تەڭگە ءوندىرىپ بەرۋدى تالاپ ەتتىم. جاۋاپكەر رەتىندە قاتىسقان «سارقان اۋداندىق جەر قاتىناستارى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ وكىلى ب.بايجۇمانوۆ مەنىڭ ءوز جەرىن ەشقاشان وڭدەمەگەن جانە تۇقىم سەۋىپ ءونىم الماعان دەگەندى العا تارتىپ, مەنىڭ تالاپ ارىزىمدى قاناعاتتاندىرۋسىز قالدىرۋدى سۇرادى.
ەندى ءىستى قايتا قاراۋعا ۇسىنىس جاساسام بولدى, ءوز قۇقىمنىڭ بۇزىلعانىن 2008 جىلعى كوكتەمدە بىلگەنىممەن ءدال سول جىلى سوتقا جۇگىنبەگەندىگىمدى, سوندىقتان مۇنداي جاعدايدا سوت اكتىلەرىنە نارازىلىق كەلتىرۋگە قۇقىقتىق ءمۇمكىندىكتەر بەرمەيتىندىگى العا تارتىلا بەرەدى. بۇل ورايدا جەردى پايدالانۋ قۇقىعىم ماعان تەك 2009 جىلدىڭ 28 ساۋىرىندە عانا قايتارىلعاندىعىن قاپەرگە الساق, 2008 جىلى مەنىڭ قۇقىعىمنىڭ بۇزىلعانىن بىلگەنىمدى نەمەسە سەزگەنىمدى كىم, قالاي انىقتاپتى؟ ماعان جانە مەنىڭ وتباسىما تيەسىلى جەر تەلىمىن قايتارىپ الۋ ءۇشىن قانشاما ۋاقىت پەن قارجى كەتتى. ودان قالسا, جۇيكەگە قانشاما سالماق ءتۇستى. سونىڭ وتەمى رەتىندە «سارقان اۋداندىق اكىمدىگى اپپاراتى» مەن «سارقان اۋدانىنىڭ جەر قاتىناستارى ءبولىمى» مەملەكەتتىك مەكەمەلەرىنەن مورالدىق شىعىن رەتىندە 1000000 ء(بىر ميلليون) تەڭگە ءوندىرىپ الۋدى تولىعىمەن قاناعاتتاندىرۋدى سۇرادىم. بىراق ورىندالار ەمەس. سوندىقتان مەنىڭ جانايقايىمدى ەستىر جان بار ما ەكەن دەيمىن.
ەندى جەرىمنەن ۋاقىتشا بولسا دا ايىرىپ, ونى ابدەن پايدالانىپ الىپ, سوسىن كەرى قايتىپ بەرە سالعاندارعا جانە وسىعان ءمۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىرعان قۇزىرلى ورگانداردىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرىنە ەشقانداي جازا قولدانىلماي قالا بەرە مە؟!..
نۇرداۋلەت جاقىپوۆ,
زەينەتكەر
سوناۋ 1999 جىلدىڭ 30-شى ناۋرىزىندا الماتى وبلىسى سارقان اۋدانىنىڭ اكىمى ا.حارچەنكونىڭ №3-221 شەشىمىمەن ماعان «اقتۇما» وندىرىستىك كووپەراتيۆىنەن 40 گەكتار جەر تەلىمى (20 گەكتار شابىندىق جانە 20 گەكتار سۋارمالى) تۇراقتى پايدالانۋعا بەرىلگەن ەدى. سونىڭ سۋارمالى جەرىنە 1999 جانە 2000 جىلدارى ەگىن ەگىپ, وتباسىن اسىراۋعا قاجەتتى ريزىق الدىم. ونى مەنىڭ جەرىمدى وڭدەپ, ەگىن ەگۋگە ءوز تەحنيكالارىمەن كومەك كورسەتكەن ع.يبراگيموۆ تا انىقتاما ارقىلى راستاپ وتىر. سونىمەن قاتار, چەركاسسك اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ت.بيتيمبيەۆ تە جەردى پايدالانعانىمدى بىلەدى جانە ءتيىستى انىقتاما دا بەرگەن. ال سول جەرىمدى سارقان اۋدانىنىڭ اكىمى 2002 جىلعى 5 اقپانداعى شەشىمىمەن ەركىمنەن تىس الىپ ب.جاقسىگەلدينوۆكە بەرىپ قويدى. جەرگە دەگەن قۇقىعىمدى قايتارۋ ءۇشىن سارقان اۋداندىق سوتىنا 5 رەت, ال اۋدانارالىق مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتىنا 8 رەت ارىزداندىم. سودان 2005 جىلدىڭ 2 اقپانىندا سارقان اۋداندىق سوتىنىڭ شەشىمىمەن الگى جەر تەلىمى وزىمە قايتارىلعانىمەن, اۋدانارالىق مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتىنىڭ 2009 جىلعى 28 ساۋىردەگى شەشىمىمەن ب.جاقسىگەلدينوۆتىڭ جەرگە دەگەن مەملەكەتتىك تىركەۋ اكتىسىنىڭ كۇشى جويىلعانشا ءوز جەرىمە يەلىك ەتە المادىم. قينالعانىم سونداي, وقۋ جاسىنداعى ءۇش بالاممەن اعايىندارىمدى پانالاپ, تالدىقورعان قالاسىنا كوشۋگە ءماجبۇر بولدىم. كۇنكورىس ناپاقا كوزىنەن ايىرىلىپ قالۋدىڭ سوققىسى ءوز الدىنا, سونىمەن قاتار دەنساۋلىعىم دا كۇرت تومەندەدى.
سارقان اۋداندىق سوتىنا «سارقان اۋداندىق جەر قاتىناستارى ءبولىمى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنەن 2001 جىلدان 2009 جىلعا دەيىنگى ارالىقتاعى 8 جىلدىق ءونىمنىڭ قۇنى رەتىندە 3360,0 مىڭ تەڭگەنى ءوندىرىپ بەرۋدى سۇراپ جۇگىنگەنىمدە ولار مەنىڭ 2000-2001 جىلداردا ماتەريالدىق قيىندىقتارعا بايلانىستى جەردى پايدالانا الماعاندىعىمدى, سول سەبەپتى دە سالىق تولەمەگەندىگىمدى العا تارتتى. ەگەر سالىعىمدى دەر كەزىندە تولەمەسەم, وندا سالىق كوميتەتى اكىمشىلىك شارا قولداناتىن ەدى عوي. سارقان اۋداندىق جەر قاتىناستارى ءبولىمىنىڭ بۇرىنعى باستىعى م.ءابدىراحيموۆ سوتتا بەرگەن تۇسىنىكتەمەسىندە ن.جاقىپوۆ جەر تەلىمى قۇجاتتارىن ۋاقىتىندا رەتتەمەگەن جانە جەردى ماقساتتى پايدالانباعان دەيدى. ال مەن 2000 جىلدىڭ كۇزىندە وبلىسقا بارىپ قۇجاتتارىمدى كۋالاندىرايىن دەپ اۋداندىق جەر قاتىناستارى بولىمىنە جۇگىنگەن ەدىم. الايدا, م.ءابدىراحيموۆ قۇجاتتارىمدى بەرمەدى. سول سەبەپتەن 1999 جىلعى 30 ناۋرىزداعى اۋدان اكىمىنىڭ شەشىمىمەن بەرىلگەن جەر تەلىمىنە مەملەكەتتىك تىركەۋ اكتىسىن الا المادىم. بىراق جەر كودەكسىنىڭ 12-بابى 9-ءبولىمى بويىنشا جەردى پايدالانۋعا تولىق قۇقىعىم بار ەدى. تاعى قايتالاپ ايتامىن, زاڭدا جەرگە مەملەكەتتىك تىركەۋ اكتىسىن راسىمدەۋدىڭ ناقتى مەرزىمى كورسەتىلمەگەن. ولاي بولسا, بۇل جايت ونى باسقا بىرەۋگە بەرىپ جىبەرۋگە نەگىز بولا المايدى. ونىڭ ۇستىنە مەنىڭ شارۋاشىلىعىم اۋداندىق جەر قورى مەن سالىق كوميتەتىنە «ەركىن» شق» بولىپ ەسەپكە الىنعان. وسىلايشا جەر كودەكسىنىڭ تالاپتارى ەسكەرىلمەي, ءبىر جەر تەلىمىنە ەكى قوجالىقتى تالاستىرىپ قويدى. بۇل جاعداي مەنىڭ دەنساۋلىعىما قاتتى اسەر ەتتى. اسىرەسە, جۇرەك اۋرۋى جۇيكەم سىر بەرگەندىكتەن اسقىنىپ, قايتا-قايتا اۋرۋحاناعا تۇسە بەردىم. ناتيجەسىندە 2001 جىلى ءۇشىنشى توپتاعى, 2003 جىلى ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەك اتانسام, ال 2005 جىلعى ينفاركتەن كەيىن ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەك بولىپ قالا بەردىم. سوندىقتان دا الماتى وبلىسىنىڭ اۋدانارالىق مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتىنا جۇگىنىپ, «سارقان اۋداندىق جەر قاتىناستارى ءبولىمى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنەن 2001 جىلدان 2009 جىلعا دەيىنگى ارالىقتاعى 8 جىلداعى ءونىمىنىڭ قۇنى رەتىندە 3360,0 مىڭ تەڭگە ءوندىرىپ بەرۋدى تالاپ ەتتىم. جاۋاپكەر رەتىندە قاتىسقان «سارقان اۋداندىق جەر قاتىناستارى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ وكىلى ب.بايجۇمانوۆ مەنىڭ ءوز جەرىن ەشقاشان وڭدەمەگەن جانە تۇقىم سەۋىپ ءونىم الماعان دەگەندى العا تارتىپ, مەنىڭ تالاپ ارىزىمدى قاناعاتتاندىرۋسىز قالدىرۋدى سۇرادى.
ەندى ءىستى قايتا قاراۋعا ۇسىنىس جاساسام بولدى, ءوز قۇقىمنىڭ بۇزىلعانىن 2008 جىلعى كوكتەمدە بىلگەنىممەن ءدال سول جىلى سوتقا جۇگىنبەگەندىگىمدى, سوندىقتان مۇنداي جاعدايدا سوت اكتىلەرىنە نارازىلىق كەلتىرۋگە قۇقىقتىق ءمۇمكىندىكتەر بەرمەيتىندىگى العا تارتىلا بەرەدى. بۇل ورايدا جەردى پايدالانۋ قۇقىعىم ماعان تەك 2009 جىلدىڭ 28 ساۋىرىندە عانا قايتارىلعاندىعىن قاپەرگە الساق, 2008 جىلى مەنىڭ قۇقىعىمنىڭ بۇزىلعانىن بىلگەنىمدى نەمەسە سەزگەنىمدى كىم, قالاي انىقتاپتى؟ ماعان جانە مەنىڭ وتباسىما تيەسىلى جەر تەلىمىن قايتارىپ الۋ ءۇشىن قانشاما ۋاقىت پەن قارجى كەتتى. ودان قالسا, جۇيكەگە قانشاما سالماق ءتۇستى. سونىڭ وتەمى رەتىندە «سارقان اۋداندىق اكىمدىگى اپپاراتى» مەن «سارقان اۋدانىنىڭ جەر قاتىناستارى ءبولىمى» مەملەكەتتىك مەكەمەلەرىنەن مورالدىق شىعىن رەتىندە 1000000 ء(بىر ميلليون) تەڭگە ءوندىرىپ الۋدى تولىعىمەن قاناعاتتاندىرۋدى سۇرادىم. بىراق ورىندالار ەمەس. سوندىقتان مەنىڭ جانايقايىمدى ەستىر جان بار ما ەكەن دەيمىن.
ەندى جەرىمنەن ۋاقىتشا بولسا دا ايىرىپ, ونى ابدەن پايدالانىپ الىپ, سوسىن كەرى قايتىپ بەرە سالعاندارعا جانە وسىعان ءمۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىرعان قۇزىرلى ورگانداردىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرىنە ەشقانداي جازا قولدانىلماي قالا بەرە مە؟!..
نۇرداۋلەت جاقىپوۆ,
زەينەتكەر
