پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى مەن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بىرلەسكەن جوباسى
25 جىلدىڭ 25 ءساتى
بۇل ىستە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ الەمدىك كوشباسشى بولىپ كەلەدى
بۇگىنگى تاڭدا ادامزاتقا, ونىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاستىرىپ كەلە جاتقان وركەنيەتىنە ەڭ ۇلكەن قاۋىپ – جاپپاي قىرىپ-جوياتىن يادرولىق قارۋ. ونىڭ قاسىرەتىن ءتىزىپ شىعۋدىڭ ءوزى ادامنىڭ توبە قۇيقاسىن شىمىرلاتادى. ادامزاتتىڭ اقىل-ويى عاسىرلار بويى دامىپ, اقىرىندا ءوزىن جاپپاي جويىپ جىبەرۋگە سوقتىراتىن قارۋ ويلاپ تابۋعا الىپ كەلدى. قازىر الەمدە ونىڭ وراسان زور ارسەنالى جيناقتالىپ, جاۋاپسىز ادامداردىڭ, ەكسترەميستەر مەن تەرروريستەردىڭ قولىنا تۇسسە, دۇنيەنى تەگىس وتقا وراۋى ابدەن مۇمكىن.
وسىناۋ الەمدىك پروبلەمانى شەشۋدىڭ الدىڭعى شەبىندە بۇگىنگى كۇنى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەلەدى. ەلباسىنىڭ بىلىكتى باستامالارى مەن بەلسەندى ارەكەتتەرىن دۇنيە جۇزىندەگى پروگرەسشىل ادامداردىڭ ءبارى دە قولداۋدا. قازاقستان ءوزىنىڭ 25 جىلدىق تاريحىندا وسىنداي جاھاندىق پروبلەماعا باسا نازار اۋدارىپ, وعان قارسى بىرلەسۋگە شاقىرىپ وتىرعان بەلسەندى مەملەكەت رەتىندە دە تانىلدى.
بەيبىتشىل باستامالاردىڭ باسىمدىقتارى
يادرولىق زاريادتاردىڭ قۋاتىن وتە كوپ قولدانىلاتىن جارىلعىش زات – ءتروتيلدىڭ كيلوتوننا جانە مەگاتوننالارىمەن ەسەپتەيدى. ءبىر كيلوتوننا 1 مىڭ توننا تروتيلدىق كۇش بەرسە, ءبىر مەگاتوننا 100 كيلوتونناعا تەڭ. جاپونيانىڭ حيروسيما قالاسىنا 1945 جىلى تاستالعان العاشقى يادرولىق بومبا – «بالاقايدىڭ» كۇشى 13-18 كيلوتونناداي بولعان, سونىڭ وزىندە ول 50 مىڭداي ادامنىڭ ءومىرىن ءبىر ساتتە قيىپ, 45 سەكونتتىڭ ىشىندە ءبىر قالانى جەرمەن-جەكسەن ەتتى. ال كسرو-دا جاسالعان ەڭ قۋاتتى «تسار-بومبانىڭ» كۇشى 101,5 مەگاتوننا تروتيلگە جۋىق, ياعني «بالاقايدان» 700 ەسەدەي كۇشتى. وسىنداي بومبا جارىلسا نە قالادى؟ ونى كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. جۇزدەگەن جىلدارعا جەتەتىن ونىڭ رادياتسياسى ادامدارعا عانا ەمەس, قورشاعان ورتاعا دا ورىن تولماس زاردابىن تيگىزەر ەدى.
«قىرعي-قاباق سوعىس» جىلدارىنداعى تەكەتىرەستە ءبىر-بىرىنە قارسى تۇرعان الەمنىڭ ەكى جۇيەسى ونداعان جىلدار بويى ءوزدەرىندەگى وسىنداي قارۋلاردى جەتىلدىرۋمەن بولدى. ونىڭ زاردابىن ايتىپ, ەشقانداي پەرسپەكتيۆاسىنىڭ جوق ەكەنىن كوپتەگەن عالىمدار كورسەتىپ, يادرولىق زاريادتاردى ءوندىرۋدى شەكتەۋگە, ءتىپتى, جويۋعا شاقىرسا دا ساياسي ەرىك-جىگەرى جوعارى بولماعان مەملەكەت باسىنداعىلار بۇل ىسكە بارا المادى. سونىڭ كەسىرىنەن, بۇۇ-نىڭ 2015 جىلعى دەرەكتەرىنە سايكەس, الەمدە قازىر 15 700 يادرولىق وقتۇمسىق ساقتالىپ وتىر.
تەك 1963 جىلى عانا اتوم قارۋىن اۋادا, سۋدا, جەر ۇستىندە سىناقتان وتكىزۋگە تىيىم سالۋ تۋرالى اقش, كسرو جانە ۇلىبريتانيا اراسىندا حالىقارالىق كەلىسىمگە قول قويىلدى. بىراق جەر استىنداعى سىناقتار جالعاسىپ جاتتى. سونىڭ ىشىندە سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىندا جارىلىستار جەر-انانىڭ وزەگىن سۋىرىپ, ونى وراسان زور كۇشپەن سولقىلداتا بەردى. جالپى, بۇل جەردە 1949 جىلعى پوليگون اشىلعان ساتتەن 1991 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن جابىلعانعا دەيىن 500-گە جۋىق جارىلىس جاسالىپ, ولار ادامدار مەن جان-جانۋاردىڭ دەنساۋلىعىن, ايماقتىڭ ەكولوگياسىن اياۋسىز ءبۇلدىردى.
قازاقستانداعى انتيادرولىق قوزعالىس 1989 جىلى ومىرگە كەلدى. اتاقتى اقىن, قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ ۇيىمداستىرعان بۇل قوزعالىس الەم نازارىن وزىنە اۋداردى جانە كسرو-عا عانا ەمەس, اقش, جاپونيا, تۇركيا سەكىلدى ەلدەرگە دە تانىلىپ, قازاقستاننان تۋىنداعان العاشقى بەلسەندى حالىقارالىق ۇيىم رەتىندە بوي كورسەتتى. بيلىك تاراپىنان قولداۋ تاپقان ونىڭ قاتارىنا شەرۋشىلەرمەن قاتار, 130 مىڭداي شاحتەرلەر تارتىلىپ, كسرو-دا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن ءدۇمپۋ تۋعىزدى. اسكەريلەردىڭ قارسىلىعى قانشا مىقتى بولسا دا حالىقتىڭ تالابى ودان دا زور شىعىپ, سول جىلى جوسپارلانعان 18 جارىلىستى 7-گە دەيىن ازايتتى.
قوزعالىستىڭ قۋاتى جىل ساناپ ارتا بەردى. اقىرى, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, اسكەري ۆەدومستۆو باسشىلارىنىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان, حالىقتىڭ تالابىن قولداپ, باتىل پوزيتسيا ۇستانىپ, سول كەزدە رەسپۋبليكا ءالى تاۋەلسىزدىك الىپ ۇلگەرمەسە دە, 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى.
2012 جىلدىڭ 29 تامىزىندا استانادا وتكەن «يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋدان – يادرولىق قارۋسىز الەمگە» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا سويلەگەن سوزىندە ەلباسى ن.نازارباەۆ بۇل تۋرالى بىلاي دەپ ەسكە الدى: «وسىدان تۋرا 21 جىل بۇرىن ءبىزدىڭ ەل حالقىنىڭ ەرىك-جىگەرىمەن جۇزەگە اسىرىلعان وسى تاريحي اكتىنىڭ وراسان زور وركەنيەتتىك ماڭىزى بار. وسى تۇرعىدا مەن ءۇش ماڭىزدى جايتتى ءبولىپ كورسەتكىم كەلەدى.
بىرىنشىدەن, بۇل قازاقستان ءۇشىن شىنايى ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىككە قاراي جاسالعان شەشۋشى قادام بولدى. يادرولىق قارۋ مەن رادياتسيا قىرىق جىلدان استام ۋاقىت بويى ءبىزدىڭ جەرىمىزدى ازاپقا سالعان قاتىگەز دە ءمىز باقپاس ز ۇلىمدىقتىڭ ناق ءوزى ەدى.
ەكىنشىدەن, 29 تامىز كۇللى ورتالىق ازياعا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق ءمارتەبەسىن بەرۋدىڭ باستالعان كۇنى بولىپ تابىلادى. 2006 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ءبىز ايماقتاعى باسقا ەلدەرمەن بىرگە ورتالىق ازيانى «يادروسىز ايماق» دەپ جاريالاعان سەمەي كەلىسىمىنە قول قويدىق.
ۇشىنشىدەن, سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋىنا بايلانىستى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدىڭ جانە قارۋسىزدانۋدىڭ جاھاندىق ۇدەرىسىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىنا دەيىن يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا نەگىزىنەن شەكتەۋ شارالارى قولدانىلىپ كەلدى. قازاقستان ءبىرىنشى بولىپ يادرولىق سىناقتارعا تولىق جانە ءسوزسىز تىيىم سالۋ اكتىسىن, وسىعان وراي «اقىرەت كۇنىنىڭ» قارۋىن جەتىلدىرۋدى توقتاتۋدى جۇزەگە اسىردى».
سەمەي پوليگونى كسرو-نىڭ مىزعىماس قۋاتىنىڭ سيمۆولىنداي اسەر ەتكەن فاكتورلاردىڭ ءبىرى ەدى. باسقا دۇنيەنىڭ بارىنە دە سامارقاۋ قيمىلدايتىن بۇل ەل يادرولىق قارۋدى جەتىلدىرۋدە الدىنا جان سالماعان. پوليگونعا ەڭ جاڭا دەگەن يادرولىق قارۋلار جاپپاي جەتكىزىلىپ, وعان سىناقتار جاسالىپ وتىردى. سوندىقتان دۇنيە ءجۇزىنىڭ نازارى سەمەي پوليگونىنا اۋىپ, ودان ۇنەمى بەيبىت ومىرگە قاتەر كۇتىپ وتىراتىن. پوليگون كسرو-نىڭ الەمدى قورقىتۋ ءۇشىن جاسقاپ تۇرعان قارا شوقپارىنداي ەلەستەيتىن. جالپى اۋماعى 304 مىڭ شارشى شاقىرىمدى قۇراعان بۇل پوليگون كولەمى جاعىنان ەۋروپاداعى ءىرى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى – پولشانىڭ اۋماعىنا بارابار ەدى.
وسىنداي الىپ سىناق الاڭىن جابۋ ءالى تاۋەلسىزدىگىن تولىق الماعان قازاقستان باسشىلىعىنا وڭاي بولماعانى حاق. بىراق پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ وسى قادامعا بارىپ, بۇكىل الەمدە يادرولىق اجداھانى قۇرىقتاۋعا ءبىرىنشى بولىپ جول اشتى. سەمەي سىناق پوليگونى جابىلعاننان كەيىن نەۆاداداعى, جاڭا جەردەگى, لوب-نورداعى جانە مۋرۋروداعى اسا ءىرى پوليگوندار ءۇنسىز قالدى. ءسويتىپ, 1991 جىلعى 29 تامىز بۇكىل الەم ءۇشىن يادرولىق اقىرزاماننىڭ قاۋپىن كەيىنگە ىسىرعان كۇنگە اينالدى. ال 1993 جىلى بۇكىلالەمدىك العاشقى انتيادرولىق كونگرەستە قازاقستان باسشىسى بارلىق يادرولىق سىناقتار مەن جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋعا موراتوري جاريالاۋدى ۇسىندى. كەيبىر مەملەكەتتەر بولماسا, نەگىزگى يادرولىق دەرجاۆالار بۇل ءموراتوريدى بۇگىنگە دەيىن ساقتاپ كەلەدى.
ارينە, «يادرولىق قارۋى بار ەل» دەگەن ءسوزدىڭ وزىندىك ماگيالىق جەلىكپەسى بار. ول ەلدىڭ قۋاتىن, ەشكىمگە مويىنسىنبايتىن, ەشكىمنەن ىعىپ, ايىلىن جيمايتىن احۋالىن كورسەتەدى دەپ باعالاۋشىلار كوپ. ونىڭ ۇستىنە «يادرولىق قارۋى بار مۇسىلمان ەلى» بولۋدىڭ قىزىقتىرعىش جەلىكپەسى ءتىپتى وراسان. مىنە, قازاقستان ادامزاتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن وسىنداي اسىرەقىزىعۋشىلىق پەن اسىرەاتاقتان باس تارتىپ, كسرو مەن اقش اراسىندا يادرولىق ستراتەگيالىق قارۋلاردى قىسقارتۋ مەن شەكتەۋ جونىندە 1991 جىلى قول قويىلعان كەلىسىمشارتقا قوسىمشا رەتىندە جاسالعان ليسسابون حاتتاماسىنا قوسىلىپ, يادرولىق قارۋى بار ەل مارتەبەسىنەن ءوز ەركىمەن باس تارتتى.
ءوز اۋماعىنداعى يادرولىق قارۋدان باس تارتقان سوڭ, 1994 جىلى قازاقستان ونىڭ رەسەي اۋماعىنا اكەتىلۋىنە كەلىسىمىن بەردى. سونىمەن قاتار قازاقستان تمد كەڭىستىگىندە ءبىرىنشى بولىپ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى حالىقارالىق شارتقا قوسىلدى. ال يادرولىق بەستىك مۇشەلەرى – اقش, ۇلىبريتانيا, رەسەي جانە ارتىنان قىتاي مەن فرانتسيا قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىل بولاتىنى تۋرالى بۋداپەشت مەموراندۋمىنا قول قويدى. ءسويتىپ, قازاقستان ءوز جەرىندەگى اجداھادان ءتيىمدى جولمەن تۇپكىلىكتى قۇتىلدى. سونىڭ ارقاسىندا ەلىمىزگە دەگەن سەنىم ارتىپ, الەم مەن ەۋروپا ەلدەرىنەن ينۆەستيتسيالار كەلىپ, ەكونوميكامىزعا قۇيىلىپ جاتتى.
بىزدە يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن قۇتىلعانىمىزعا وكىنەتىن ادامداردىڭ دا كەزدەسىپ قالاتىنى بار. وندايلار مۇنداي اجداھانى ۇستاۋدىڭ, باپتاۋدىڭ, كۇزەتۋدىڭ شىعىندارى ەشقانداي قايتارىمى جوق, جەلگە ۇشاتىن ميلليوندار ەكەنىن ەستەن شىعارىپ الادى. قانشاما الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە ءتيىستى قاراجات بوستان-بوسقا شاشىلىپ جاتاتىنىن ويلامايدى. ونىڭ ءبىر مىسالىنا كسرو مەن اقش-تىڭ 1987 جىلعى شاعىن جانە ورتا قاشىقتىقتاعى يادرولىق قارۋلاردى جەتكىزەتىن زىمىرانداردى جاپپاي جويۋ تۋرالى شارتقا قول جەتكىزگەنىن ايتساق تا جەتىپ جاتىر. سول جىلى وسى ەكى ەل ءوزدەرىندە كوپتەگەن جىلدار بويى جيناقتالعان قاتەرلى قارۋلاردى جويىپ, جاساۋ شىعىندارىن ايتپاعاندا, ۇزاق جىلدار بويى كۇتىپ, كۇزەتىپ, «اسپەتتەپ» كەلگەن قىمبات دۇنيە, ءسويتىپ, ءبىر تيىن پايدا اكەلۋگە جاراماي بۇزىلىپ, بولشەكتەنگەن ەدى...
ادامزات اقىل-ويى مەن ساناسى وسكەن سايىن مۇنداي قارۋدىڭ قاجەتتىلىگى جوق ەكەنىنە كوزدەرى جەتە تۇسەدى. سوندىقتان ولاردىڭ ءبارى دە ءبىر زاماندا تۇككە كەرەكسىز بولىپ, جويىلارى حاق.
ەلباسىنىڭ وسى باعىتتاعى گۋمانيستىك ەڭبەگى بۇگىنگى كۇنى الەمنىڭ باسقا ەلدەرىنىڭ ليدەرلەرىنەن كوش ىلگەرى بولىپ, قازاقستاننىڭ بەيبىتشىل كەلبەتىن ايداي الەمگە جاريا ەتۋدە.
يادرولىق قارۋ – ادامزاتتىڭ وزىنە ءوزى اجال شاقىرۋى
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق قارۋعا قارسى كۇرەستى جاھاندىق اۋماقتا جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن ايتۋدان تانعان ەمەس. ويتكەنى, يادرولىق قارۋدى قولدانعان سوعىس بولا قالسا, وندا بۇرىنعىداي تىل بولماي, قاسىرەت جاھاننىڭ بارلىق شەگىنە جايىلاتىنى دالەلدەنگەن. سوندىقتان بۇل ايماقتىق قانا پروبلەما ەمەس, بارلىق ادامزاتتى تولعانتاتىن قاۋىپ ەكەندىگىن ارقاشان ايتۋمەن كەلەدى.
2009 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن بۇۇ باس اسسامبلەياسى 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالادى. ءسويتىپ, سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلعان كۇنى بۇكىل الەم بويىنشا اجداھاعا قارسىلىق ءبىلدىرەتىن كۇنگە اينالدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ انتيادرولىق قوزعالىسقا قوسقان ۇلەسىندە 2010 جىل ەرەكشە بولدى. وسى جىلى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءىس باسىنداعى توراعا بولۋىن دا پايدالانعان پرەزيدەنت اجداھانى اۋىزدىقتاۋ سالاسىندا بارىنشا بەلسەندى ارەكەتتەر جاسادى. ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا قازاقستانعا بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ ءوزى كەلىپ, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ ورنىن كوردى. وسىنداي اجداھانى اۋىزدىقتاعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋعا قارسى كۇرەستىڭ باسىندا تۇرۋى زاڭدى ەكەنىن ول مويىنداپ, اشىق مالىمدەگەن ەدى. «يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋ جانە يادرولىق قارۋدان ارىلۋ قاجەتتىگىن مالىمدەۋگە ەشكىم سىزدەن ارتىق لايىقتى ەمەس, ويتكەنى, ءسىزدىڭ حالقىڭىز سىناقتاردىڭ قۇربانى بولىپ سانالادى», دەگەن ەدى پان گي مۋن.
وسى ارالىقتا اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ باستاماسىمەن ۆاشينگتوندا 50-گە جۋىق مەملەكەتتىڭ ليدەرلەرى قاتىسقان العاشقى انتيادرولىق جاھاندىق سامميت ءوتتى. وسى سامميت بارىسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ انتيادرولىق قوزعالىسقا قوسقان ۇلەسىنە جوعارى باعا بەرىلدى.
«يادرولىق قاۋىپتى ازايتۋ جونىندەگى باستاما» اتتى حالىقارالىق قوردىڭ اتىنان ونىڭ تەڭ توراعاسى سەم نانن 2006 جىلعى قىركۇيەكتە ۇسىنعان ماگاتە-ءنىڭ شەڭبەرىندە قۇرىلۋعا ءتيىستى يادرولىق وتىننىڭ حالىقارالىق بانكىن ءوز اۋماعىندا ورنالاستىرۋعا قازاقستان دايىن ەكەندىگىن ايتىپ, قولداۋ ءبىلدىردى. بۇل قازاقستاننىڭ يادرولىق وتىندى تاراتپاۋ رەجىمىنە قوسقان سۇبەلى ۇلەسى بولىپ وتىر. بەيبىتسۇيگىش الەم نازارى وعان بىردەن اۋىپ, قازاقستاننىڭ باعالى باستاماسىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا قوسىلعان وسىنداي ناقتى ىستەر مەن باستامالار دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەڭ قۋاتتى مەملەكەتىنىڭ پرەزيدەنتى باراك وباما تاراپىنان دا جوعارى باعالانىپ, ەلباسىنا الەم كوز تىككەن وقيعادا ەڭ ماڭىزدى جەردەن ورىن بەرىلدى. ءوزىنىڭ سامميتتەگى ءسوزىندە ب.وباما ن.نازارباەۆقا قاراتا: «جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىن تاراتپاۋ جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك ىسىندە ول الەمدىك باسقا ليدەرلەردىڭ بارىنە ۇلگى», دەدى. 50-گە جۋىق مەملەكەت كوشباسشىلارىنىڭ اراسىندا, ۋاقىتتىڭ تىعىزدىعىنا قاراماستان, ب.وباما جالعىز ن.نازارباەۆپەن عانا 45 مينوتكە سوزىلعان كەلىسسوز جۇرگىزىپ, ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بىرلەسكەن مالىمدەمە قابىلداندى. الەمدىك كوشباسشىلار قوسىلىپ تۇسكەن سۋرەتتە, حاتتاما بويىنشا, نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ەڭ قۇرمەتتى ورىن بەرىلدى. بۇل تۋرالى پۋبليتسيست ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ «ەگەمەنگە» ماقتانىشپەن بىلاي دەپ جازدى: «ەسىمىزدە ساقتايىق: بۇل وقيعا 2010 جىلى 14 ساۋىردە, ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميت كەزىندە بولدى. ەستە ۇستايىق: بۇل كۇن – قازاق ەلىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنداعى ەڭ كەرەمەت كۇندەردىڭ ءبىرى, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇكىل الەم كوشباسشىلارى جيىنىنىڭ ءدال الدىندا, قاق ورتاسىندا تۇرعان سول ءساتى – قازاقتىڭ قازاق بولعالى كورگەن قۇرمەت-قوشەمەتىنىڭ ەڭ ۇلكەنى, مەملەكەتىمىز شەجىرەسىندەگى ەڭ شۇعىلالى شاقتاردىڭ ءبىرى». بۇعان الىپ-قوسارىمىز جوق, تەك اقش-تىڭ «شىعىس-باتىس» ينستيتۋتى بەلگىلەپ, كەزىندە ۆاتسلاۆ گاۆەل, گەلمۋت كول, ۇلكەن دج.بۋش سياقتى الىپ تۇلعالار العان بەيبىتشىلىك سىيلىعى دا تابىس ەتىلگەنىن ايتا كەتەيىك.
سامميتتە سويلەگەن سوزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ جالپىعا ورتاق يادروسىز الەم قۇرۋ تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداۋ جونىندە باستاما كوتەرىپ (بۇل باستامانى بۇۇ باس اسسامبلەياسى 2015 جىلدىڭ 7 جەلتوقسانىنداعى قارارىمەن بەكىتتى – ج.س.), قاعيداتتى ماڭىزى بار ءتورت ۇسىنىس جاسادى. ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ جوعارى بايىتىلعان ۋراندى تومەن بايىتىلعان پىشىنگە اكەلۋ ارقىلى بەيبىت يادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسا الاتىندىعىن جانە ءوز اۋماعىندا حالىقارالىق يادرولىق وتىن بانكىن ورنالاستىرۋعا ءازىر ەكەندىگىن, ەكىنشىدەن, يادرولىق قارۋسىز ايماقتار ءۇشىن حالىقارالىق-قۇقىقتىق نورمالار, ۇشىنشىدەن, اسكەري ماقساتتا بولشەكتەنەتىن ماتەريالداردى وندىرۋگە تىيىم سالۋ تۋرالى حالىقارالىق شارت قابىلداۋ قاجەتتىگىن ايتا وتىرىپ, تورتىنشىدەن, يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ تۋرالى بارشانى قامتيتىن شارتتىڭ ءىس-ارەكەتكە كىرىسۋى ءۇشىن بارلىق مەملەكەتتەردى ونى جەدەل راتيفيكاتسيالاۋعا شاقىردى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وسىناۋ انتيادرولىق باستامالارى مەن ولاردى جۇزەگە اسىرۋداعى ناقتى ىستەرى ۆاشينگتوندا بولعان سامميتتەن كەيىنگى ۇلكەن جيىنداردىڭ بارىندە دە اتالىپ وتىردى. اقش استاناسىنان كەيىن سەۋلدە بولعان سامميت اراسىنداعى ەكى جىلدا عانا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بىرنەشە ماڭىزدى باستامالارى ىسكە استى. ماسەلەن, بۇكىل الەمدە جوعارى بايىتىلعان ۋراننىڭ ۇلكەن بولىگى جويىلدى. قازاقستان وسى ماسەلەدە «ۇلكەن سەگىزدىكپەن» (G-8) جاھاندىق ارىپتەستىككە كىرىستى. ال سەۋلدەگى سامميتتە ەلباسى جاڭا باستامالار كوتەردى. اتاپ ايتقاندا, يادرولىق ماتەريالداردى قورعاۋ جونىندەگى كونۆەنتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر 2014 جىلى كۇشىنە ەنۋى ءۇشىن بارلىق قاتىسۋشىلارعا قۇجاتتى تەزىرەك راتيفيكاتسيالاۋدى ۇسىندى. جاپونيانىڭ «فۋكۋسيما» اەس-ىندە بولعان اپاتتى ەسكەرە وتىرىپ, يادرولىق قۋاتتى قولدانۋدا امبەباپتىق, اشىقتىق جانە جەدەلدىك سياقتى ءۇش قاعيداتقا نەگىزدەلگەن قاۋىپسىزدىكتىڭ كەپىلدەرىن ساقتاۋعا شاقىردى. وسىلاردىڭ نەگىزىندە يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن زاڭمەن مىندەتتەلەتىن ستاندارتتاردى قابىلداۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
استانادا 2012 جىلى بولعان «يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋدان – يادرولىق قارۋسىز الەمگە» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىقارالىق «اتوم» جوباسىنىڭ ىسكە قوسىلاتىنىن جاريالادى. وسىندا ايتقان سوزىندە «يادرولىق قارۋ – ادامزاتتىڭ وزىنە ءوزى اجال شاقىرۋى» دەي وتىرىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «يادروسىز الەم – بارشا ادامزات ۇمتىلۋعا ءتيىس ءبىزدىڭ ورتاق ماقساتىمىز. تەك بىرلەسە قيمىلداعاندا عانا ءبىز ءوز الەمىمىزدى قاۋىپسىز جانە جاقسىراق ەتە الامىز. جاھاندىق قوعامداستىقتى وعان تۇبەگەيلى جانە تۇپكىلىكتى تىيىم سالۋ جونىندە نەعۇرلىم باتىل ءىس-قيمىلدارعا يتەرمەلەۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ يادرولىق سىناقتاردىڭ قايعىلى زارداپتارىن تاعى دا الەمنىڭ ەسىنە سالۋعا مۇمكىندىگىمىز بار. ءدال وسى ماقسات ءۇشىن قازاقستان بۇگىندە حالىقارالىق «اتوم» جوباسىن ىسكە قوسىپ وتىر», دەدى ەلباسى ءوزىنىڭ كونفەرەنتسياداعى سوزىندە.
«سىناقتاردى جويۋ – ءبىزدىڭ ميسسيامىز» دەگەن باستامانىڭ اعىلشىن تىلىندەگى «Abolish testing – our mission» اۋدارماسىنىڭ باس ارىپتەرىنەن تۇراتىن بۇل جوبانى ادامزاتتىڭ وزىق ويلى ادامدارىنىڭ ءبارى قولدادى. جوبا شەڭبەرىندە جەر بەتىندەگى يادرولىق قارۋعا قارسى كەز كەلگەن ادام الەم ۇكىمەتتەرىن يادرولىق سىناقتاردان ءبىرجولا باس تارتۋعا شاقىرعان ونلاين-پەتيتسياعا قول قويىپ, يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتىڭ تەزىرەك كۇشىنە ەنۋىنە قول جەتكىزە الادى. قازىر وعان 120 ەلدەن 300 مىڭعا جۋىق ادام قول قويعان.
2014 جىلعى ۋكرايناداعى ساياسي داعدارىسقا بايلانىستى ەۋرووداق, اقش جانە رەسەي فەدەراتسياسى اراسىنداعى گەوساياسي احۋالدىڭ تۇراقسىزدىققا بەت الۋىمەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىندە ءبىرشاما تەجەلىس ورىن الدى. بىراق سەۋل, گااگا مەن ۆاشينگتون قالالارىندا كەزەكتى انتيادرولىق سامميتتەر ءوتتى. قازاقستان پرەزيدەنتى ولاردىڭ جۇمىسىنا بەلسەندىلىكپەن قاتىسىپ, ءوزىنىڭ جاڭا ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. سوڭعى سامميت شەڭبەرىندە 2016 جىلدىڭ 5 ساۋىرىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اقش-تىڭ «The Hill» اتتى ساياسي اپتالىعىندا ماقالاسى جاريالاندى. وندا پرەزيدەنت: «سامميتتەردىڭ جۇمىسىن قورىتىندىلاي كەلە, حالىقارالىق قوعامداستىق يادرولىق تاۋەكەلدەر ازايۋدىڭ ورنىنا كوبەيىپ كەلە جاتقانىن مويىنداۋى كەرەك. ءوسىپ كەلە جاتقان ترانسۇلتتىق ۇيىمدار مەن ايماقتىق كيكىلجىڭدەر نازار اۋدارماۋعا بولمايتىن جاڭا پروبلەمالار تۋدىرۋدا», دەگەن ەدى.
ۆاشينگتونداعى سوڭعى سامميت شەڭبەرىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەڭ اۋقىمدا تالقىلانعان «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسى جاريالاندى. وندا پرەزيدەنت ءححى عاسىردا ادامزات دەميليتاريزاتسيا جاعىنا قاراي شەشىمدى قادام جاساۋ قاجەتتىگىن, بۇلاي بولماعان جاعدايدا عالامشار راديواكتيۆتى ماتەريالداردىڭ وراسان زور ۇيىندىسىنە اينالاتىنىن ايتا كەلىپ: «ءححى عاسىر: سوعىسسىز الەم» اتتى كەڭ اۋقىمدى باعدارلاما قابىلداۋ قاجەتتىگىنە ۇندەدى: «بۇل جاھاندىق ستراتەگيا ۇلتتىڭ سوعىستار مەن جانجالدار ۆيرۋستارىن جويۋ جونىندەگى ۇيلەسىمدى جانە جاۋاپكەرشىلىكتى ءىس-ارەكەتتەرىن ايقىنداۋى ءتيىس. بۇل قۇجاتتا ءۇش باستى قاعيداتتى ناقتى مازمۇنداۋ كەرەك. بىرىنشىدەن, قازىرگى كەزدەگى بىردە-ءبىر سوعىستا جەڭىمپاز بولمايدى جانە بولا دا المايدى, وندا ءبارى دە جەڭىلەدى. ەكىنشىدەن, جاڭا سوعىستا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلار – يادرولىق, حيميالىق, بيولوگيالىق جانە عىلىم جەتىستىگى نەگىزىندە ويلاپ تابىلۋى ىقتيمال باسقا دا كەز كەلگەن قارۋ تۇرلەرىن قولدانۋدان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىن بولمايدى. بۇل بۇكىل ادامزاتتىڭ قىرىلۋىنا الىپ كەلەدى. جانە وسىعان كىمنىڭ جاۋاپ بەرەتىنىن انىقتاۋعا كەش بولادى جانە جاۋاپ بەرەتىن ادام دا تابىلمايدى. ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتەر اراسىنداعى بارلىق تالاس-تارتىستاردى رەتتەۋگە تەك بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك نەگىز بولىپ, ءوزارا قۇرمەت جانە ىشكى ىسكە ارالاسپاۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن بەيبىت ۇنقاتىسۋلار مەن كونسترۋكتيۆتى كەلىسسوزدەر بولۋى كەرەك», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
بارلىق اششى شىندىق قامتىلعان بۇل قۇجات بارشا الەمنىڭ نازارىن اۋدارىپ, ءالى دە تالقىلانۋ ۇستىندە. ايتا كەتەتىن جايت, ۆاشينگتون ساپارىندا ەلباسى ن.نازارباەۆ پەن اقش پرەزيدەنتى ب.وباما قازاقستان مەن اقش اراسىندا يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى بىرلەسكەن مالىمدەمە جاسادى.
وسى ماقالادا ايتىلعان بارلىق ىستەرى الەمدىك قاتەر – يادرولىق قاۋىپتىڭ بەتىن قايتارۋعا اسا زور ۇلەس قوسىپ وتىرعان پرەزيدەنتىمىزدىڭ وسىنداي عالامدىق ارەكەتى قازاقستاننىڭ بەيبىتسۇيگىش تۇرپاتىن دۇنيە جۇزىنە كەڭىنەن تانىتىپ وتىر. الەمنىڭ بەيبىتسۇيگىش, پروگرەسشىل باسىم بولىگى ونى تەگىس مويىنداۋدا.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
