بۇل – قازاقستاندىق مەنتاليتەت

قازاقستاندا ءجۇرىپ جاتقان قازىرگى ساياسي ۇدەرىس بىرەۋلەرگە تۇسىنىكسىز كورىنگەنىمەن بارشا كوپشىلىككە تۇسىنىكتى. «ەلىمىز تىنىش, قارنىمىز توق. بۇل جاعدايعا تۇڭعىش پرەزي­دەنتىمىزدىڭ باسشىلىعىمەن قول جەتكىزدىك. ول قازاقستاندى الەمنىڭ ەڭ وزىق ەلدەرىنىڭ قاتارىنا قوساتىن باعدارلاما جاسادى. ەندەشە اياعىنا دەيىن ءوزى جۇزەگە اسىرسىن» – دەيدى ءبىزدىڭ حالقىمىز. الەمدە مۇنداي جاعدايلار بولعان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ الدى-ارتىندا امەريكادا فرانكلين رۋزۆەلت 16 جىل, فرانتسيادا دە گولل 11 جىل پرەزيدەنتتىك ەتتى. پاك چون حي وڭتۇستىك كورەيانى 18  جىل باسقاردى.  ماحاتحير  موحامماد مالايزيانى 22 جىلدا ازيانىڭ بارىسىنا اينالدىردى. ال لي كۋان يۋ سينگاپۋردىڭ بيلىگىندە 31 جىل بولدى. سونداي ءبىر  تاريحي شەشىمگە قازاقستان حالقى دا كەلىپ وتىر. ولاردىڭ كوكەيىندەگى قارا­پايىم دا ناقتىلى تىلەك ەندى سايلاۋعا اينال­دى. حالىقتى بۇل جۇمىستى جۇزەگە اسىرۋ پروتسەدۋراسى اسا مازالامايدى. دەموكراتيا پروتسەدۋرا ءۇشىن ەمەس, دەموكراتيا مازمۇن, ناتيجە ءۇشىن كەرەك دەيدى ولار. بۇل دا دەموكراتيا. بۇگىنگى دەموكراتيانىڭ ناعىز ارعى اتاسى. ءبىزدىڭ حالقىمىزدا سوناۋ عۇن, ساق زاماندارىنان بار ءۇردىس. عالىمدار ونى اسكەري دەموكراتيا دەپ اتايدى. قازاق حاندىعى تۇسىندا سول دەموكرا­تيا­نىڭ ازاماتتىق قوعامعا دا كوشكەندىگىنىڭ ناق­تىلى مىسالدارى بار. ماسەلەن, بيلەر ينس­تيتۋتى. قازاق اۋىلى مىنا كىسى بي بولسىن دەپ سايلاعان ەمەس, باتىردى دا ەشكىم جوعارىدان تاعايىنداماعان. كىم ءادىل, سوعان جۇگىنگەن. كىم قول باستاۋعا قابىلەتتى, سونىڭ سوڭىنان ەرگەن. مۇنىڭ جارقىن مىسالى ابىلاي حان­نىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى. جوڭعارلارمەن سوعىس­تا ەرلىك كورسەتىپ, ەل تانىعان جاس سۇلتانعا ابىلمامبەت حان ارعىننىڭ اتىعايىنىڭ عانا بيلىگىن بەرگەن. بىراق, قالىڭ قازاق ونى 20-25 جاسىنان باستاپ-اق حان دەپ تانىپ, الدىنا كەلىپ جۇگىنگەنىن دالەلدەيتىن ولەڭ-جىر, اڭىز اڭگىمە كوپ. سول زاماننىڭ ءىرى ساياسي تۇلعالارى تولە, قازىبەك بيلەر دە ونى قولداعان, بۇقار جىراۋ قاسىندا بولعان. قولباسشىلىققا رەسمي ۇيعارىلماسا دا ءۇش ءجۇزدىڭ  كوپتەگەن با­تىرلارى ونىڭ قول استىنا جيىلعان. ءتىپتى قال­ماقتىڭ قونتايشىسى قالدان سەرەن تۇت­قىنى ابىلايمەن حان رەتىندە كەلىسسوز جۇر­گىزسە, قىتاي يمپەراتورى تسيان لۋن دا ونى حان دەپ تانىعان. رەسەي پاتشالىعى دا ابىلاي سۇلتاننىڭ ايرىقشا بەدەلدى ەكەنىن باعالاپ, ونىمەن حان دارەجەسىندە قارىم-قاتىناس جاساعان. ءسويتىپ, ابىلاي رەسمي اق كيىزگە وتىرعىزىلىپ, حان كوتەرىلگەنگە (1771 ج. – ە.ءا.) دەيىن اتتاي 35-40 جىل حان دەڭگەيىندە قايراتكەرلىك كورسەتتى. ويتكەنى, حالىققا پروتسەدۋرا كەرەك ەمەس ەدى. ناتيجە كەرەك ەدى. ناتيجە بولدى. ابىلاي قازاقتىڭ باسىم بولىگىن ءبىر تۋدىڭ استىنا جيىپ, جوڭعارلاردان جەتىسۋدى, التايدى, تارباعاتايدى ازات ەتتى. ارينە, حالىق تا مۇنداي جاۋاپكەرشىلىكتى ءوزىن تانىتا بىلگەن تۇلعاعا ارتادى. مىنە, وسى جەردە ماسەلەنىڭ ەكىنشى قىرى – جەكە ادامنىڭ تاريحتاعى ءرولى شىعادى. سول زاماندا ابىلاي حان بيلىك باسىنا كەلمەسە, تاريحي ارەناسىنان جوڭعار حاندىعى ەمەس, قازاق ورداسى جويى­لىپ, ويراتتار ەمەس, قازاقتار قىرىلىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن-ءتىن. ول كەزدە جوڭعاريا كۇ­شەيىپ تۇرعان بولاتىن. ولاردىڭ حاندارى ۆەر­تيكالدى بيلىكتى كۇشەيتەتىن زاڭدار قابىلداپ, ويرات تايپالارىن تاس ءتۇيىن بىرىكتىرە الدى. وڭتۇستىك ءسىبىر حالىقتارى مەن قازاقتاردان الىم-سالىم جيناپ, جەرلەرىن ءورىس-قونىس ەتكەن, شىعىس تۇركىستانداعى وتىرىقشى ۇيعىرلاردى ءوز مۇددەسىنە قىزمەت ەتكىزگەن جوڭعاريادا سول كەزدەگى قازاقتاردىڭ تۇسىنە كىرمەگەن ءوندىرىس دامىدى. ويراتتار  مەتالل قورىتىپ, زەڭبىرەك جانە باسقا قارۋ-جاراقتار جاساۋدى بىلاي قويعاندا, ماتا مەن قاعاز ءوندىرىسىن جولعا قويا الدى. قىتاي مەن رەسەي سياقتى قالا – قامالدار سالا باستادى. ەل بيلەۋشىلەرى مەن بايلارى  قولدان گۇلدەندىرىل­گەن باۋ-باقشالى سارايلاردا تۇردى. جوڭعار­لاردىڭ ەڭ قۇدىرەتتەنۋى سىبان رابدان مەن ونىڭ ۇلى قالدان سەرەن قوڭتايشىلاردىڭ تۇسى بولسا, بۇل تاۋكە حان ءولىپ, قازاق ورداسى ءىس جۇزىندە مايدا حاندىقتارعا ءبولىنىپ كەتكەن كەز-ءتىن. «بولىنگەندى ءبورى جەيدى». بولشەك­تەنگەن قازاقتى ءبىر جاعىنان رەسەي, ەكىنشى جا­عىنان جوڭعارلار كەرتىپ جەپ, ەدىل قال­ماقتارى مەن وزگە ەلدەر ەتەگىنەن تارتىپ جاتتى. مىنە, سول تۇستا تاريح ارەناسىنا شىققان ابىلاي قازاقتاردى بىرىكتىرە الدى. ال قال­دان سەرەن ولگەن سوڭ جوڭعار حاندىعىندا ونىڭ ورنىن باساتىن لايىقتى تۇلعا تابىل­مادى. بالكىم تابىلۋىنا تىم كۇشەيىپ كەتكەن تاق تالاسى كەسىرىن  كەلتىردى. مەنتاليتەت بو­لەك, ءداستۇر-زاڭ بولەك دەگەندەي. ال, كورشى يمپەريالار كوشپەلىلەردى جەر بەتىنەن جويۋدىڭ جوسپارىن الدەقاشان جاساپ قويعان بولاتىن. تەك ماسەلە قايسىسىنىڭ بۇرىن جويىلۋىندا تۇرعان. بۇل جولى قازاق امان قالىپ, جوڭعارلار جويىلدى. مىقتى تۇلعانى قاجەت ەتەتىن وسىنداي ءبىر تاريحي سىلكىنىس ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وتكەن عاسىر­دىڭ 80-ءشى جىلدارىنىڭ اياعى مەن 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا تاعى دا باستالدى. بۇل كەزدە پاتشالىق رەسەيدىڭ زامانىنان بەرى قوردالانىپ, كوكپ كۇشپەن ۇستاپ كەلە جاتقان كوپ پروبلەما بۋىرقانىپ شىعا كەلدى. شىعا كەلدى دە, گورباچەۆ وتىرعان كرەملدىڭ ءوزىنىڭ استىن ويىپ ءتۇستى. جاعداي ايماقتاردا دا ءماز بولمادى. گرۋزيانىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى گامساحۋرديا ۇستانعان اسىرە ۇلتشىلدىق ونىڭ ءوزىنىڭ تۇبىنە جەتىپ, ەلدەگى تولقۋ كۇنى بۇگىنگە دەيىن باسىلعان جوق. ءازىربايجان مەن ارمەنيا اراسىندا قا­راباق داۋى ۋشىقتى. مول­دوۆاداعى ساياسات رەسپۋب­لي­كانىڭ بول­شەك­تەنۋى­نە اكە­لىپ سوقتى. ۋكراينا مەن قىرعىستان قازىر دە تىن­شىماي تۇر. تۇركىمەن­ستان تۇيىقتالىپ, تەررور­لىق جا­رىلىستار ورىن ال­عان وز­بەكستان شە­كاراسىن شارت بەكىتۋگە كوشتى. ول جىلدارى ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا دا «قايناپ» جاتتى. ءبولىنىپ كەتكىسى نەمەسە بول­شەكتەپ العىسى كەلگەن­دەر­دىڭ ايقايى جەر جاردى. ول جۇزەگە اسپاعان سوڭ ازامات­تىق قوعام دەگەن جەلەۋمەن ءىس جۇزىندە ورىس وكتەمدىگىن ساقتايتىن مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن جانتالاسقاندارى دا جەتكىلىكتى بولدى. «قازاق­ستان تەك قازاقتار ءۇشىن» دەگەن ۇران دا ەستىلمەي قالعان جوق. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز مۇنداي ەكسترەميزمنىڭ, سە­پا­راتيزمنىڭ بارىنە تويتا­رىس بەردى. تويتارىس بەرگەندە جەر يەسى قازاقتاردان وزگە ۇلتتار باسىم بولىپ كەتكەن رەسپۋبليكانىڭ باستى كەمشىلىگىن, ياعني كوپ ۇلتتى­لى­عىن ونىڭ ارتىقشىلىعىنا اينالدىرا الىپ تويتارىس بەردى. نۇراعاڭنىڭ بۇل سايا­ساتى سىرت كوزگە ءبىر-بى­رىنە كەراعار كورىنەتىن.  ءپوليۋس­تىڭ ەكى باسىنا دا جارماسقانىن تۇسىنبە­گەندەر نەمەسە تۇسىنگىسى كەلمەگەندەر باسشى­مىزدى  توپەلەپ سىناپ تا جاتتى. ماسەلەن, ءبىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ەگەمەندىكتىڭ ەلەسى كەزە باستاعان كەزدەن-اق رەسپۋبليكانىڭ دەربەس ساياساتىن جۇرگىزۋدى باتىل قولعا الدى. پرەزيدەنتىمىز تومەننەن باستالعان ەرىكتى وداقتى كوكسەي ءجۇرىپ, وزگەلەردىڭ ەسكى وكتەمدىگىن ەش قالامادى. سولجەنيتسىن, گوۆورۋحين سياقتى جەكە ساياساتكەرلەردەن عانا ەمەس, ماسكەۋدىڭ رەسمي ادامدارىنان شىققان «سولتۇستىك قازاقستان لەنين جاڭىلىسىپ بەرىپ قويعان رەسەيدىڭ بايىرعى جەرى» دەگەن پىكىرىن بىردەن تويتارىپ, ولاردىڭ كەلەسى قادامىنىڭ الدىن الدى. ماسەلەنى گورباچەۆ پەن ەلتسينگە اشىق قويىپ, رۋتسكوي باستاعان رەسەي دەلەگاتسياسىن شاقىرتتى. ءسويتىپ, ەكى جاقتى شارتقا قول قويىپ, رەسەيدىڭ قازاق­ستان تەرريتورياسىن مويىندايتىندىعىن جانە ەش ۋاقىتتا كوز الارتپايتىندىعىن مالىمدەۋىنە قول جەتكىزدى. تۋرا وسى كەزدە مولدوۆانىڭ دنەسترىندە, ءازىربايجان مەن ارمەنيا اراسىندا قانتوگىس بولىپ جاتقان­دىعىن ەسكەرسەك, بۇل قۇجاتتىڭ قانشالىقتى  ماڭىزدى ەكەنى وزىنەن ءوزى تۇسىنىكتى بولادى. ەندى كازاك-ورىستاردىڭ اۋىق-اۋىق بوي كوتەرۋىنە نەگىز قالمادى. جالپى ەل تىنشىدى. بىراق نۇراعاڭ دامىل تاپقان جوق. ەلىمىزدىڭ استاناسىن سولتۇستىككە كوشىرۋگە كىرىسىپ, ونى قىسقا مەرزىمدە جۇزەگە اسىردى. كوكپ ىدىراعان كەزدە ءبىزدىڭ باسشىمىز  قازاقستان كومپارتياسىن ساقتاپ قالدى. سويتە تۇرا قاسىنا كاپيتاليستىك امەريكا مەن مۇسىلمان ەلى ەگيپەتتەن كەڭەسشىلەر جيناپ, رەسپۋبليكادا نارىقتىق ەكونوميكانى كورشىلەردەن بۇرىن ەنگىزۋگە كىرىستى. كووپەراتيۆتىك قوزعالىس جاندانىپ, كوممۋنالدىق ۇيلەر جەكەشەلەندىرىلدى. ول كەڭەس وداعىن تاراتقان  سلاۆيان رەس­پۋبليكالارىنىڭ ۇشتىك وداعىنىڭ شاقىرۋى­نا بارعان جوق. ەسەسىنە اشحابادتا بۇل ۇشتىككە تەپە-تەڭ بولۋعا ءتيىس ورتالىق ازيا مەن قازاقستان ليدەرلەرىنىڭ باس قوسۋىندا ولاردى تمد-نى قۇرۋعا مۇرىندىق بولۋعا كوندىردى. كوپ ۇزاماي تمد-نىڭ كىندىگى الماتىدا كەسىلدى. بۇدان ءارى ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ جونىندەگى يدەيانى كوتەردى. ءبىزدىڭ باسشىمىز يادرولىق قارۋدان باس تارتتى. بىراق بۇل قادامىن قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلىن كوتەرۋ ءۇشىن بارىنشا پايدالانىپ باقتى. يادرولىق قارۋدان ارىلتا وتىرىپ, ءىرى دەرجاۆالاردىڭ قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋعا كەپىلدىگىن الدى. نۇراعاڭ رەسەي ءرۋبلىنىڭ ايماعىندا قالۋعا تىرىسىپ باقتى. بىراق قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن دا قۇپيا تۇردە دايىنداپ جاتتى. ال رەسەيلىكتەر رۋبل ايماعىنان شىعارىپ تاستاعاندا تەڭگەنىڭ العاشقى پارتيالارى قازاقستانعا جەتكىزىلىپ تە قويعان بولاتىن. ءبىراز جۇرت بۇل جىلدار ىشىندە قازاق­ستان­نان وزدەرىنىڭ ەتنوستىق وتاندارىنا كوشتى. ەسەسىنە شەتەلدەگى قانداستارىمىزدىڭ كوشىپ كەلۋى قامتاماسىز ەتىلدى.ول قازاقستاننان كو­شىپ كەتكەندەردىڭ دە, قايتىپ ورالعانداردىڭ دا جولىن قيىنداتقان جوق. بىراق, قوس ازا­ماتتىق بەرۋدەن ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتتى. قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە يە بولعانىمەن, ورىس ءتىلى رەسمي ءتىل دارەجەسىن الدى. قازاقستان رەسەيمەن اسكەري ىنتىماق تۋ­را­لى كەلىسىمگە قول قويىپ, تمد-نىڭ ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىگى تۋرالى كەلىسىمىنىڭ مۇشەسى بو­لۋىمەن بىرگە, ناتو-نىڭ   «بەيبىتشىلىك ءۇشىن سەرىكتەستىك» باعدارلاماسىنىڭ مۇشەلىگىنە قول جەتكىزدى. مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ پرەزيدەنت­تىگى­نىڭ العاشقى 5-6 جىلىندا عانا اتقارىلعان قىرۋار شارۋانىڭ كەيبىرەۋىن تەرىپ ايتىپ وتىرمىن. بۇل كەزدە بۇرىنعى كەڭەستىك اي­ماقتا ءالى ەشتەمە ورنىعا قويعان جوق ەدى. ءالى كوپ جەرلەردە وق اتىلىپ, ءوز ىشتەرىنەن  بول­شەكتەنىپ, ساياسي داۋ-داماي تۇلەپ تۇرعان رەسپۋبليكالاردا ەكونوميكا وڭ ناتيجە بەرە قويماعاندىعى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى. ال ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز قازاقستاننىڭ ىشكى دە, سىرت­قى دا ساياساتىن وسىلاي قىسقا مەرزىمدە قالىپقا ءتۇسىرىپ, ەل بىرلىگىن بۇكىل الەمگە پاش ەتتى. سونىڭ ارقاسىندا  ەلگە ينۆەستيتسيا قۇيىلدى. ءسويتىپ, 1997 جىلى ەلباسىمىز قازاقستان دامۋىنىڭ باسىم باعىتتارىن بەلگىلەگەن «قازاقستان-2030» باعدارلاماسىن جاريا­لا­دى. بۇعان سول كەزدە كوپ ادامدار سەنگەن جوق. حرۋششەۆتىڭ 20 جىل ىشىندە كسرو-دا كوممۋنيزم ورناتامىن دەگەنى سياقتى ورىندال­مايتىن قيال دەدى. سودان بەرى 13-اق جىل ءوتتى.  بيىلعى جولداۋىندا ەل­با­سىمىز «قا­زاق­ستان-2030» باعدارلاماسى­نىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندالىپ كەلە جاتقانىن باياندادى. نۇراعاڭ قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىن رەسپۋبليكادا تۇراتىن وزگە ەتنوستاردىڭ تاعدى­رى­نان ءبولىپ قاراعان ەمەس. ءوز ەلىنە توتالي­تارلىق رەجيم جاساعان ادىلەتسىزدىكتى جويۋدى وزگەلەردىڭ مۇددەسىنە نۇقسان كەلتىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋدى قالامادى. بىراق, بيلىك با­سىنا كەلە سالا ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «ازيا» كىتابىنا جاعىمسىز باعا بەرگەن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ قاۋلىسىن جويدى. ونىڭ تالاپ ەتۋىمەن كوكپ ورتالىق كوميتەتى قازاق حالقىنا بەرگەن «ۇلتشىل» دەگەن وكتەم باعاسىن الىپ تاستادى. شىنىن ايتۋ كەرەك, شىلبىرشا شۇباتىلىپ كەلە جاتقان ءبىر تۇيتكىل قازاق ءتىلىنىڭ جايى ەدى. جاڭا جاريالانعان جولداۋىندا ەلباسىمىز ونىڭ دا شەشىمى تابىلاتىنىن ءوز اۋزىمەن ءبىلدىردى. ەل حالقىنىڭ 95 پايىزى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرەتىن كۇن الىس ەمەس ەكەن. نۇراعاڭ ايت­تى, دەمەك ورىندالادى. ويتكەنى, ەل تاۋەلسىز­دىگىنىڭ 20 جىلىندا ءبىزدىڭ ەلباسىمىز جۇر­گىزگەن ساياسات قازاقستان حالقىنىڭ جۇرەگىنە    سول سەنىمدى ۇيالاتتى.  ەلباسىمىزدىڭ ساياسا­تىمەن بىرگە بۇعان حالقىمىزدىڭ ۇستامدى­لىعى, توزىمدىلىگى, سابىرلىلىعى, باۋىرمال­دىعى, قوناق جايلىلىعى, كىسى جاتىرقاماي­تىندىعى, اق كوڭىلدىلىگى, دوسقا ادالدىعى اسەر ەتتى. حالقىمىزدىڭ بۇل قاسيەتتەرىنىڭ بار­لىعىن جيىپ-تەرىپ كىسىلىك دەگەن ءبىر-اق ۇعىم­عا سىيدىرۋعا بولادى. ءيا, ءبىزدىڭ حالقىمىز كىسىلىكتى حالىق. قايتىپ ورالمايتىن كوشپە­لىلىك وركەنيەتتەن الىپ قالعان اسىل قاسيەتى­مىز وسى. «اقىل اۋىسادى, ىرىس جۇعىسادى», دەگەندەي حالقىمىزدىڭ بۇل قاسيەتى بىزبەن تاريحىن بايلانىستىرعان وزگە ەتنوستارعا دا جۇعىستى بولدى. بۇدان 20 جىل بۇرىن جان-جاققا تارتقان ءار ءتۇرلى ساياسي جانە ەتنوستىق توپتاردىڭ وكىلدەرى بۇگىن بىرلىك تۋرالى سوي­لەپ جاتىر. بۇل تاريحتىڭ تايعاناق كوپىرىنەن حالقىن قىل قيسايتپاي الىپ وتكەن ەلباسى­مىزدىڭ ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قالىپتاسقان قازاقستاندىقتاردىڭ ەرەكشە مەنتاليتەتىنىڭ كورىنىسى. سول قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا ابىلاي حاننىڭ باسشىلىعىمەن جەر بەتىنەن جويى­لىپ كەتۋدەن امان قالعان حالىق نۇراعاڭنىڭ جەتەكشىلىگىمەن الەمنىڭ ەڭ وزىق ەلدەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا باتىل قادام جاساپ كەلە جاتقانىن دەموكرات باتىس تا, اۆتوكرات شىعىس تا قازاقستاندىقتاردىڭ ىسىنەن ۇعىنۋى ءتيىس. ەلەن ءالىمجان, جازۋشى. تاراز.