قىزىلشا دەگەنىڭ قىپ-قىزىل اقشا ما؟

ەگەر جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى كارىم كوكىرەكباەۆتان بىرەۋ «قايتسەك باي بولامىز؟» دەپ سۇرايتىن بولسا, ءوڭىر باسشىسى ويلانباستان «قىزىلشا ەگىڭىز» دەپ جاۋاپ بەرەر ەدى. تاعى بىرەۋى قول كوتەرىپ, «قازىر قاي كاسىپكە كوبىرەك مويىن بۇرعان دۇرىس؟» دەگەن سۇراق قويسا, ول كىسىدەن تاعى دا «قىزىلشا ەگىڭىز» دەگەن جاۋاپ ەستيسىز. شىنىندا سوڭعى كەزدەرى وبلىس اكىمى قىزىلشانىڭ قىپ-قىزىل تابىس كوزى ەكەنىن دالەلدەپ, بارماعان جەرى جوق. اۋىل-ايماققا اتباسىن ءجيى بۇرىپ تۇراتىن كارىم ناسبەك ۇلى بوس جاتقان القاپتى كورگەن سايىن «بوس ورىنعا قىزىلشا ەگىڭىز» دەگەن اڭگىمەنى باستايدى. بيىل جامبىل وبلىسىندا 5650 گەكتارعا قىزىلشا ەگىلدى. وبلىس باسشىلارى قۇلاشىن بۇدان دا كەڭگە سەرمەمەك بولعان. بىراق, بۇل ىسكە شارۋالاردىڭ قىزىعۋشىلىعى از بولدى ما, الدە دايىندىق ماسەلەسى دۇرىس ۇيىمداستىرىلمادى ما, ايتەۋىر, وسىنىڭ ءوزىن قاناعات تۇتىپ, بەل شەشە كىرىسىپ كەتتى. 5650 گەكتاردىڭ 650-ءى تامشىلاتىپ, تاعى 200 گەكتارى جاڭبىرلاتىپ سۋارىلادى. ارينە, قىزىلشادان مول ءونىم الۋدىڭ باس­تى شارتى جەردى دۇرىس باپتاۋ مەن ساپالى تۇقىم ەگۋ بولسا كەرەك. جامبىل وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇرجان نۇرجىگىتوۆتىڭ ايتۋى­نا قاراعاندا بيىل 220 ملن. تەڭگەگە فرانتسيادان ارنايى تۇقىم جانە 200 ملن. تەڭگەگە تەحنيكا الىنىپتى. وسىدان كەيىن بيىل وبلىس بويىنشا 125 مىڭ توننا ءونىم الامىز دەگەن جوسپار بار. ەگەر ءسىز قىزىلشا ەككەن بولساڭىز, ەڭ الدىمەن ونىڭ ءار گەكتارىنا سۋبسيديا تولەنەدى. مۇنى ءبىر دەپ قويىڭىز. سوسىن تۇقىم الساڭىز, وعان دا سۋبسيديا بەرىلەدى. بۇل – ەكى. بۇدان بولەك تامشىلاتىپ نەمەسە جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن ەنگىزسەڭىز, تاعى دا سۋبسيديانىڭ جولى اشىلادى. تىڭايتقىش سەپسەڭىز, تاعى دا سۋبسيديا الۋعا قۇجات دا­يىندايسىز. قىزىلشانى قولعا الۋداعى ەڭ قيىن ماسەلەنىڭ ءبىرى – كۇزدە ءونىمدى وتكەرۋ بولاتىن. جامبىل وبلىسىندا ەكى قانت زاۋىتى بار. بىراق ءونىم­دى وتكىزەر كەزدە باعا مىڭ قۇبىلىپ, سوڭىندا شارۋالار ۇتىلىپ قالاتىن. جانە قانت زاۋىتتارى ءونىمدى بىردە الىپ, بىردە كەرى قايتارىپ, شارۋانى تاعى شىعىنعا باتىرادى. بۇل ماسەلە بويىنشا تارازداعى قانت زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى گالينا بايمۇرزاەۆا بىلاي دەيدى: – جىل وتكەن سايىن ەلىمىزدە قىزىلشا القابى ۇلعايىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ زاۋىت قازىر بۇل ءونىمدى كۇنى-ءتۇنى قابىلدايدى. باياعىداي قىزىلشا ارتىپ كەلگەن كولىكتەردى كۇنى بويى قاڭتارىپ قويۋ, سوڭىندا كەرى قايتارۋ ماسەلەسى قازىر مۇلدەم جوق. ءار اۋدانعا ارنايى كەستە بەرىلگەن. سول بويىنشا رەت-رەتىمەن ونىمدەرىن وتكىزىپ وتىرادى. بيىل ءبىزدىڭ زاۋىت قىزىلشانىڭ 1 تونناسىن 17 مىڭ تەڭگەدەن قابىلدايدى. ارنايى قۇجات جاسالىپ, ءبىر ايدىڭ ىشىندە اقشا شارۋاشىلىقتىڭ ەسەپ-شوتىنا اۋدارىلادى. سونداي-اق, ءونىمدى وتكىزۋشىنىڭ قالاۋىنا قاراي اقشا ورنىنا قانت تا بەرە الامىز. راس, ءبىز كوكتەمدە شارۋاشىلىقپەن كەلىسىمشارت جاساسقان كەزدەگى قانتتىڭ باعاسى مەن كۇزدە ءونىمدى وتكىزىپ, اقشانى ساناپ العان كەزدەگى قانتتىڭ باعاسى ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. كوكتەمدە – ارزان, كۇزدە قىمبات دەگەندەي... كەيبىر شارۋاشىلىقتار قانتتى كوكتەمدەگى ارزان باعامەن بەر دەپ قيعىلىق سالادى. ءبىز وعان جول بەرە المايمىز. ويتكەنى, ارزان باعاعا قانت العان شارۋاشىلىقتار الىپساتارلىقپەن اينالىسىپ, قانتتىڭ باعاسىن ءتۇسىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن. بۇل ءبىزدىڭ زاۋىت ءۇشىن پايدالى ءىس ەمەس. قازىر شەتەلدەن كەلەتىن قانت شيكىزاتىنىڭ باعا­سى قاتتى ءوسىپ كەتتى. سوندىقتان, ءبىزدىڭ زاۋىتتار جەرگىلىكتى جەردىڭ ءونىمىن الۋعا جانە قىزىلشا القابىنىڭ كوبەيۋىنە وتە مۇقتاج. سوندىقتان, ءبىز وبلىس ورتالىعىنان الىس جاتقان شۋ جانە قورداي اۋداندارىنان قىزىلشا ارتىپ كەلگەن كولىكتەردىڭ شىعىنىنىڭ 50 پايىزىن وتەپ بەرۋگە دە كەلىسىپ وتىرمىز. بىلەسىز بە, قىزىلشا بولماي, زاۋىت توقتاپ قالاتىن بولسا, ءبىز كۇن سايىن 5 ملن. تەڭگە شىعىنعا وتىرامىز. سوندىقتان, قاي قيىردان كەلسە دە قىزىلشانى زاۋىتقا وتكەرۋدە ەشقانداي كەدەرگى بولمايدى. وبلىس اكىمى كارىم كوكىرەكباەۆ قىزىل­شا ەگۋشىلەرگە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تۋرالى ايتىپ بەردى. – جاقىندا «دامۋ» قورى جامبىل وبلىسىنىڭ كاسىپكەرلەرىنە جەڭىلدىكپەن 500 ملن. تەڭگە نەسيە بولەتىن بولىپ, مەمو­ران­دۋمعا قول قويدىق. وسى كەلىسىم­شارت­قا سايكەس بانك قىزمەتكەرلەرى ءسىزدىڭ ەككەن قىزىلشا القابىن كەلىپ كورەدى, قانشا تابىس تۇسەتىنىن شامالاي­دى, ءسويتىپ الدىن الا اۆانس اقشا بەرەدى. ەشقانداي كەپىلدىڭ قاجەتى جوق. جال­پى العاندا, بۇل داقىلدان تۇسەتىن پايدا كوپ. قىزىلشا قىزاناق, قيار سياقتى تەز بۇزىلمايدى. شارۋاشىلىقتى دامىتۋ ارقىلى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدى دا شەشەدى. قىزىلشانى كوپ ەكسەك, سونشا جۇمىس كۇشى بولادى. مىنە, جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى كارىم كوكىرەكباەۆ قىزىلشا ەگۋشىلەردىڭ قاتارىن كوبەيتۋدىڭ بار امالىن جاساپ ءجۇر. وسىدان كەيىن اكىمنىڭ اڭگىمەسى نەگە قايتا-قايتا وسىناۋ بالتامىرعا سوعا بەرەتىنىن تۇسىنۋگە بولاتىن سياقتى. ايتسە دە «قىزىلشا ەكسەڭ, اقشاعا قارىق بولاسىڭ» دەگەن جارناما تەك جۇرتتى قىزىقتىرۋ عانا بولسا كەرەك. ايتپەسە, كوك جاپىراعى جايقالعان وسىناۋ القاپقا قانشا قارجىنى قۇيساڭ دا تەر توگىپ, ەڭبەك ەتپەي ەشقانداي تابىس بولمايتىنىن ەل دە ءتۇسىنۋى ءتيىس. قاشاندا ەڭبەكتىڭ المايتىن اسۋى جوق قوي. ادامدى بيىك شىڭدارعا تەك ەڭبەك قانا جەتكىزەدى. دەگەنمەن دە «قالاي تەز بايۋعا بولادى؟» دەگەن جاندارعا ءبىز دە «قىزىلشا ەگىڭىز» دەپ ايتقان بولار ەدىك. ويتكەنى, اۋىلشارۋاشىلىق ماماندارىنىڭ ەسەپتەۋلەرىنە قاراعاندا, 1 گەكتار قىزىلشا القابىنان 25 توننا ءونىم الساڭىز, ەڭ كەمى 175 مىڭ تەڭگە, ەگەر 50 توننا ءونىم الساڭىز, 465 مىڭ تەڭگە پايدا كورەسىز. ال تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسى بۇل تابىستى تىپتەن ەسەلەي تۇسەدى. مۇنداي جاعدايدا 100 توننا ءونىم الساڭىز, 1 ميلليون 270 مىڭ تەڭگەگە دەيىن تابىس تاباسىز. بۇل, ارينە, ەسەلى ەڭبەك ەتكەن سايىن قالتاڭ اقشاعا تولا تۇسەدى دەگەن ءسوز. ايتپاقشى, اكىمنىڭ «پياز ەگىڭدەر» دەۋىندە دە ءبىر ءمان بار. جامبىل اۋدانىنداعى «ءۇمىت» شارۋا قوجالىعى بيىل 35 گەكتارعا پياز ەككەن ەكەن. گەكتارىنا 100 توننادان ءونىم الامىز دەپ قولدارىن ىسقىلاپ وتىر. كوردىڭىز بە, باپتاعانعا جەر جومارت دەگەن وسى شىعار, ءسىرا. ورالحان ءداۋىت, «ەگەمەن قازاقستان» جامبىل وبلىسى سۋرەتتى تۇسىرگەن التىنبەك قارتاباي