بەسىك جىرىن باعالاماي ءجۇرمىز

تاۋەلسىزدىك قولعا تيگەلى ۇر­پاققا تاربيە بەرۋ ىسىندە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى كەڭىنەن قولدانۋعا, اتا-بابا جولىن ۇستانۋعا اجەپتاۋىر بەتبۇرىس جاسالدى. بىراق وسى باعىتتاعى جۇمىستار, ءتۇزۋ نيەتتەن باستالعان وڭ تالاپتار سىرتقى رۋحاني, اقپاراتتىق اگرەسسيانىڭ قىسىمىنان كوز اشپاي كەلەدى. دەسەك تە, ۇلتتىق رۋحاني بايلىعىمىزدىڭ الەۋەتىن پاي­دالانا وتىرىپ, سىرتقى كۇش­تەرگە قارسى كۇرەسىمىزدى ۇدەتە بەر­گەنىمىز ابزال. بۇل كۇرەسىمىز ءناتي­جەلى بولۋى ءۇشىن قازاقتىڭ شىر ەتىپ دۇنيە ەسىگىن اشقان ءاربىر ءنا­رەستەسىنىڭ بويىنا ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقىلىقتىڭ ءنارىن قۇيۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك-اق. بالعىن شاقتا قازاقى تاربيە قانىنا ءسىڭ­گەن بالا كەرى كۇشتەردىڭ يلەۋىنە وڭايلىقپەن بەرىلمەيدى. ال وسى ورايدا بالاعا  تاربيەنى جورگەگىنەن سىڭىرەتىن بەسىك جىرى مەن بەسىكتىڭ ورنى بولەك. راس, ۇرپاققا ۇلتتىق نەگىزدە ءتالىم-تاربيە بەرۋ باعىتىندا بيىك مىنبەرلەردەن تۇشىمدى, قونىمدى ماسەلەلەر كوتەرىلىپ, بۇل تۇرعىدا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوپتەگەن يگى ىستەر اتقارىلىپ جاتقانىن جوق­قا شىعارا المايمىز. الايدا, «وسىعان بايلانىستى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ءىس-ارەكەتتەردىڭ قوعامداعى ىقپالى قانداي, نەندەي وڭدى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدىك؟» دەگەندەي سۇراققا ناقتى جاۋاپ بەرۋ قيىن... وسكىندەردىڭ ىشكى سارايىنا حالقىمىزدىڭ رۋحاني قۇندى­لىق­تارىنىڭ ءدانىن ەگەمىز دەپ قان­شا جەردەن زاڭدار, باع­دار­لامالار قابىلداپ جانە ىقپال ەتۋشى تە­تىكتەردى, كۇشتەردى جۇمىلدىر­عانىمىزبەن, وتباسىلىق تاربيەنى ۇلتتىق نەگىزگە باعىتتاماي تىرلىك وڭبايدى. بۇدان ءبىز بولاشاق الدىنداعى پارىز-قارىزىمىزدى ابىرويمەن ورىنداپ شىعۋ ءۇشىن ەڭ نەگىزگى مىندەت اتا-انالاردىڭ موينىندا ەكەنىن اڭعارۋعا ءتيىستىمىز. وسى كۇردەلى جاۋاپكەرشىلىكتى ۇل-قىز ءوسىرىپ وتىرعان وتاعالارى مەن وتانالارى قانشالىقتى سەزىنۋدە؟ بۇعان دا «پالەن» دەپ ەشتەڭە ايتا المايسىڭ. «بالانى جاستان...» دەيتىن قا­زاقتىڭ كوپشىلىگى قازىرگى كەزدە بۇل اتا­لى ءسوزدىڭ مانىنە, ماڭىزىنا باس اۋىرتا قويمايتىنداي. قازىر ازدى-كوپتى شاڭىراقتاردا بۇلدىرشىندەر تال بەسىككە تاڭىل­ماي, ءالدي ءانىن تىڭداۋ ماڭدايىنا جازىلماي ءوسىپ كەلەدى. ولاردىڭ الداعى الار ونەگەسى دە, كورەر كو­رىنىسى دە وسىنداي سيپاتتان اسىپ كەتە قويمايدى. مۇنىڭ باستى سەبەبى, الگىندەي جاعدايدا ءومىردىڭ ورىسىنە اياق باسقان بالعىنداردىڭ اكە-شەشەلەرىنىڭ قازاقشىلىقتان حابارى ازدىعىنان, اللانىڭ را­قىمىمەن تامىرى تەرەڭگە تار­تىل­عان ۇلتىنىڭ ۇستانىمىنا, قا­سيەتتى قاعيدالارىنا كوز جۇما قاراي­تىندارىنان تۋىنداۋدا. وكىنىشتى! بەينەلەپ ايتقاندا, بەسىك – الەمنىڭ, قورشاعان ورتانىڭ شاعىن ماكەتى. سىزباسىن قازاق دەگەن دالا ساۋلەتشىسى تۇزگەن. قانشاما عا­سىرلار وتسە دە ونىڭ قۇرىلىسىن ودان دا جاقسارتىپ, وزگەرتەمىن دەپ ەشكىم دە اۋرە بولماعانداي. ەگەر مۇنداي نيەتى بارلار تابىلىپ جاتسا, شاماسى دا كەلمەس ەدى. ويتكەنى, بەسىك – ابدەن جەتىلگەن, وزگەرتۋدى قاجەت ەتپەيتىن دۇنيە. ال بالا جاتار وسى «شاعىن الەمدى» تىلسىم جىرمەن تەربەگەن دالا دانالىعىنىڭ استارىندا عالام مەن تىرشىلىك يەسىن ءان ارقىلى بايلانىستىرىپ, ءبىرىن ءبىرى ۇعا تۇسۋگە, تاني بىلۋگە اسەر ەتپەك نيەتى جاتقانداي. بەسىك جىرىنىڭ قۇ­دى­رەتتىلىگى دە وسىندا. وسىنداي با­عا جەتپەس بايلىقتان جەرىنۋىمىز اشىق كۇندە اداسقاندىق ەمەس پە؟ ءوز شاڭىراقتارىنىڭ استىندا تانىم-تۇسىنىگىمىزگە جات, تەلەديداردان, راديودان ۇزدىكسىز بەرىلىپ جاتاتىن داڭعىراعان دىبىستاردى ەستىپ, بويى ۇيرەنگەن سابيلەر قازاق ۇلتىنىڭ بولمىسىمەن بىتە قايناسا ەرتەڭىنە اياق باسادى دەپ ايتا المايمىز. ولار ءوز حالقىنىڭ رۋحاني الەمىنە, دىلىنە وگەيسي قاراپ, وزگەنىڭ ارزانقول جىلتىراعىنا باس ۇرىپ, كىرىپتارلىق تانىتادى. وزگە دىنگە بەت بۇرىپ كەتەتىندەر دە سولاردىڭ اراسىنان شىعادى. مۇن­داي جاعىمسىز ءۇردىس راسىندا بە­لەڭ السا, توسقاۋىل قويۋ مۇمكىن بول­ماي, «...قولىمدى مەزگىلىنەن كەش سەرمەدىمنىڭ» كەرى سوندا كەلەدى. وسى ماقالانى جازاردان بۇرىن تاقىرىپقا بايلانىستى ءارتۇرلى جاستاعى بىرنەشە ادامنان پىكىر سۇراعان ەدىك. ەندى سولارمەن بولعان اڭگىمەگە كوز جۇگىرتسەك. جەتى بالا دۇنيەگە اكەلىپ, ولار­دى امان-ەسەن وسىرگەن, ءبۇ­گىن­دە 65 جاسقا كەلگەن ايمان دەگەن قۇداعيىمىز بەسىك پەن بە­سىك جىرىنىڭ پايداسىن, ارتىق­شىلىعىن تامسانا وتىرىپ ايتىپ بەردى. «بەسىكتەن كورگەن راحاتىم كوپ. اسىرەسە, نارەستەنى تازا ۇستاۋعا, جىلاعاندا تەربەتىپ جۇ­باتۋعا تاپتىرمايتىن دۇنيە. بالانى ەمىزۋگە دە ىڭعايلى. ال بەسىك جىرى, ول – بالانىڭ ءوز اناسىنان ەستيتىن اسەم ىرعاقتى ولەڭى. بەسىك جىرىنىڭ ىرعاعى بىزگە اتا-بابالارىمىزدان جەتكەن. وندا ءبىر تىلسىم كۇش بار», – دەدى ول. ال گۇلزيرا دەگەن تانىسىم بەسىك پەن بەسىك جىرىنا نەمقۇرايلى قارايتىنىن جەتكىزدى. «مامام ءبىزدى كەرەۋەتتە, كولياسكىدە ءوسىردى. بەسىككە جاتپاعانىمىزدان كەمتار بولىپ قالعانىمىز جوق. بەسىك دەگەنىڭ جۇمىسى كوپ, توسەنىشى قابات-قابات زات قوي. مەن ەكى بالامدى مامامنىڭ تاسىلىمەن-اق اياق­تارىن ءتاي-ءتاي باستىردىم. قازىر دايىن «پامپەرس» بار, سول راحات. ال بەسىك جىرى تۋرالى ەشتەڭە ايتا المايمىن. ويتكەنى, ونداي جىر بار ەكەنىن ەستىگەنىم بولماسا, باسقاداي حابارىم جوق», – دەدى. نۇربول اتتى كورشىم ءوز سوزىندە بەسىك پەن بەسىك جىرىنا دەگەن كوز­قاراسى وڭ ەكەنىن ءسوز ەتتى. «بەسىك­تىڭ قاسيەتىنىڭ الدىندا باسىمدى يەمىن. ول – تۇتاس ءبىر ۇلتتى تەربەتكەن اسىل دۇنيە. بىراق بەسىك جىرىن جاتتاپ الىپ, بەسىك جانىندا ناشىنە كەلتىرە ايتاتىن ادام از. كەشەگى شەشەلەرىمىزدىڭ جولىن قۋعان جاس انالار كوپ دەپ ايتا المايمىن», – دەدى ول. ءتورت بالا تاربيەلەپ وتىرعان, مىنەزى تىكتەۋ سامات دەگەن باۋى­رىم­نىڭ ويى بىلايشا ءوربىدى. «ءوز باسىم, بەسىكسىز دە بالانى ءوسى­رۋگە بولادى دەپ ويلايمىن. با­لا­لارىمىزدى قايدا جاتقىزسا, ون­دا جاتقىزسىن, ايتەۋىر, ميدى اشىت­­پاي تاماعىن بەرىپ, جىلاتپاسا بولدى دا. ال بەسىك جىرىن ايتاتىن ايەلدى كورگەن ەمەسپىن», – دەدى. مىنە, وزدەرىڭىز وقىپ وتىر­عانداي, ءارتۇرلى ويلار, ءارتۇرلى ءتۇ­سى­نىكتەر. ءارى قاراي ءوزىڭىز-اق كىمدىكى دۇرىس, كىمدىكى بۇرىس ەكەنىن پايىمداي بەرىڭىز. بەسىككە, بەسىك جىرىنا قىرىن قاباق تانىتاتىنداردىڭ بەتىن بەرى قاراتۋ مۇمكىن بە؟.. ارينە, قيىن. جولدىباي بازار, «ەگەمەن قازاقستان»