اتتانىس
«تاۋدا ەكى ارقار سۇزىسسە, تومەندەگى ارقاردىڭ ءمۇيىزى سىرقىرايدى» دەگەندى باعزى بابالار تەككە ايتىپ كەتتى عوي دەيمىسىز. موڭعولياداعى قوبدا وزەنى جاعاسىنداعى بايان-ولگەي ايماعىن توپان سۋ باسىپ قالىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى وراسان زور شىعىنعا ۇشىراتتى. سۋ تاسقىنى سالدارىنان 700-گە جۋىق ادام زارداپ شەگىپ, ءبىر ادام قازا تاپتى دەگەن سۋىت حابار ءبۇكىل قازاقستاندىقتاردى ءدۇر سىلكىندىردى. ويتكەنى, وسى ولكەدە قازاق باۋىرلارىمىز كوپ ەكەنىن ءبارىمىز بىلەمىز. سوندىقتان دا الىستاعى اعايىن قيىن جاعدايدا قالعاندا اتاجۇرتتا وتىرعان قانداستاردىڭ جۇرەكتەرى اۋىرماۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. بۇعان ەڭ اۋەلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى قاتتى الاڭدادى. پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتى موڭعولياعا شۇعىل اتتاندىردى.
مالى سۋعا كەتسە دە سالى سۋعا كەتپەگەن ءور قازاق قانشا قيىندىق كورسە دە جاسىماپتى. ەلدىكتىڭ, ورلىكتىڭ, ەل بولماقتىڭ ۇلگىسىن تانىتىپ پرەمەر-مينيسترگە اپپاق ارعىماق سىيلادى. يىعىنا شاپان جاپتى. قازاقشىلىعىمىزدى تانىتتى. «ە, باسە!» دەپ ۇيدە وتىرىپ قۋاندىق. جانارلارعا شىق قوناقتادى. باۋىرلاستىعىن قاي جاعدايدا بىلدىرمەسە, قازاق قازاق بولار ما؟ شىركىن, قان دەگەندى قويساڭشى بۇل.
پرەمەر-مينيستر قازاقستان تاراپىنان زارداپ شەككەندەرگە كومەك كورسەتىلەتىنىن, سونداي-اق, جاستاردىڭ ءبىلىم الۋلارى ءۇشىن گرانتتار بولىنەتىنىن جەتكىزدى. اتامەكەنىنە كەلىپ ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداعان قانداستارىمىزدىڭ ارمانى جوق-اۋ, ءسىرا, دەپ تە ويلادىق. وسى ساپاردا كارىم ءماسىموۆ بايان-ولگەيدىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىمەن بىرگە وسى ايماقتاردان قازاقستانعا كوشىپ بارعان ورالماندار ءۇشىن سالىناتىن بالالار باقشالارىنىڭ قۇرىلىسى, زەينەتاقىلارىن رەتتەۋ, ەكى ەل اراسىنداعى اۋە قاتىناسىن قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسىن دە تالقىلاعان. دەمەك, بارىس-كەلىس جەڭىلدەيدى دەگەن ءسوز بۇل. ەندى بۇعان قۋانباعاندا نەگە قۋاناسىڭ؟ «ءبىر قايعىنىڭ ءبىر قۋانىشى بولادى» دەگەن بالكىم, وسى شىعار.
بايان-ولگەيدەگى قايعىلى جاعداي وڭتۇستىك جۇرتشىلىعىن دا بەيجاي قالدىرمادى. وبلىس جاستارى ۇندەۋ قابىلداپ, قوعام بەلسەندىلەرى ءۇن قوسىپ, وبلىس اكىمدىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە ءبىر كۇندىك جالاقىلارىن كومەك قورىنا اۋدارعان. ءوڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بەيبىت اتامقۇلوۆتىڭ قولداۋىمەن گۋمانيتارلىق كومەك قانداستارىمىزعا اتتاندى.
وڭتۇستىك حالقىنىڭ كومەگىمەن ۇن, باسقا دا ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك جينالدى. بەيبىت باكىر ۇلى موڭعوليانىڭ بايان-ولگەي ايماعىنا اتتانعالى تۇرعان قوعامدىق دەلەگاتسيانى قابىلداپ, ءسات ساپار تىلەدى, الىستاعى اعايىنعا دۇعاي سالەم ايتتى.
شىمكەنتتەن شىققان اۆتوكەرۋەن موڭعوليانى بەتكە الدى. وسى دەلەگاتسيامەن بىرگە «ايعاق» تەلەارناسىنىڭ ءتۇسىرىلىم توبى اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن دەلەگاتسيا قۇرامىنا ەندى. ايتا كەتەيىن, وتىرار اۋدانىنىڭ اكىمى ەرلان ايتاحانوۆ, ورداباسى اۋدانىنىڭ اكىمى الماسبەك مامىتبەكوۆ دەلەگاتسيادان ءوز سالەمدەمەلەرىن بەرىپ جىبەرۋدى ۇمىتپادى.
اياگوز اسىپ وسكەمەننەن وتكەن سوڭ, رەسەيدىڭ رۋبتسوۆسك, زمەينوگورسك, بارناۋل, تاۋلى التاي قالالارىن ارتقا تاستاپ, موڭعوليامەن شەكارالاس جاتقان قوساعاش اۋدانىنا دا جەتتىك. ولگەيدىڭ كىرە بەرىسىندە التايعا ەل قوندىرعان جانىبەك بەرداۋلەت ۇلىنىڭ ەسكەرتكىشى ورناتىلىپتى. قوس ءبورىنى قاسىنا ەرتكەن ەر جانىبەك رەسەي, موڭعوليا, قىتاي ەلدەرىنە تاراعان ۇرپاقتارىنا «بىرىگىڭدەر!» دەپ تۇرعانداي. شىمكەنتتەن بايان-ولگەيگە دەيىن 4000 شاقىرىم جول جۇردىك.
تاسقىننان تۇنەك تونسە دە...
راسىندا, توتەننەن بولعان تاسقىن ۇلكەن قاسىرەت اكەلىپتى. 1500 ادام باسپاناسىز قالعان. قيراعان ۇيىندىلەر ۇستىندە تۇرعىنداردىڭ دۇنيە-مۇلكى شاشىلىپ جاتىر. سۋ ۇستىندە قالقىپ جۇرگەن زاتتار دا كوزگە شالىنادى. سۋدىڭ دەڭگەيى بەلدەن اسىپتى. تۇرعىندار دۇنيە-بايلىققا قاراماعان. ولار تەك جان اماندىعىن قۇدايدان تىلەپتى.
مەنىڭ ويىما 1991 جىل ءتۇستى. شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ زايسان اۋدانىندا بولعان ۇلكەن ءزىلزالا ەستەن شىعار ما؟ زايسانداعى ءزىلزالا كەزىندە ءۇش جاسار ءبىرجان ەسىمدى ءسابي قازا تاپقان ەدى عوي. مىنە, سوندا ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قارالى وتباسىنا ارنايى بارىپ, وتاعاسى مەن وتاناسىنا كوڭىل ايتقان بولاتىن. بۇل ەلباسىمىزدىڭ ازاماتتىق بەينەسىنىڭ, ادامگەرشىلىك دەڭگەيىنىڭ قانشالىقتى بيىكتىگىن پاش ەتكەن وقيعا ەدى.
بايان-ولگەيدە دە ءۇش جاسار ءسابي اقتىلەك بەيسەنبەك ۇلى الاپات تاسقىننىڭ قۇربانى بولىپتى. اكە-شەشەسى ۇلى دۇنيە ەسىگىن اشقاندا ىرىمداپ ەسىمىن اقتىلەك قويعانى بەلگىلى. تاعدىر كەيدە ادامداردىڭ تىلەۋىن قابىلداي بەرمەيدى. ءيا, جازمىشقا نە شارا؟ قارالى وتباسىنا ارنايى سوعىپ, كوڭىل ايتىپ, مىنا جارىق دۇنيەنىڭ ەسىگىن اشىپ ۇلگەرمەي جاتىپ و دۇنيەلىك بولعان ارمان بالا – اقتىلەكتىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتادىق.
قامي جۋسانبايقىزى – 76 جاستاعى كەيۋانا. ونسىز دا دەنساۋلىعى سىر بەرىپ جۇرگەن ول تاسقىننان سوڭ تىم تومەندەپ قالىپتى. ءۇي-كۇيىنەن ايىرىلعان ونىڭ بۇگىنگى تىرشىلىگىن كورىپ, جۇرەگىمىز سىزدادى. اتامەكەن دەگەن ۇلكەن قۇدىرەت ەكەنىن وسىندا سەزىنگەندەي بولدىق. قامي اجەي ءوزىنىڭ وسى كۇيىنە قاراماستان اتاجۇرتتاعى تۋىستارىنىڭ اماندىق-ساۋلىعىن ءبىر قۇدايدان سۇراپ وتىر. «ەل امان با, جۇرت تىنىش پا؟» دەيدى ول. ءبىز قارت اجەگە قازاقستانداعى حال-احۋالدى, كورەگەن كوشباسشىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارا ساياساتى ارقاسىندا قارىشتاپ العا باسىپ كەلە جاتقانىمىزدى, ءتاڭىرى جازسا, دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلار كۇن تاياۋ ەكەنىن, كەلەسى جىلى وتانىمىزدا ەكسپو كورمەسى وتەتىنىن مۇمكىندىگىنشە ۇعىنىقتى تىلمەن ايتىپ بەردىك. وسىنى ەستىپ قامي اجە قامىققانىن قويىپ, مارقايىپ قالدى. تۋعان جەردىڭ قۇدىرەتى دەگەن, بالكىم, وسى شىعار.
سىنعان دومبىرانى قولىنا ۇستاپ تۇرعان ولجاس دەگەن بالانىڭ سۋرەتى الەۋمەتتىك جەلىدە تاراپ كەتكەنى بەلگىلى. وسى بالاعا تاياۋدا عانا ات اۋىستىرىپ مىنگەن ەلىمىزدەگى تانىمال ازاماتتاردىڭ ءبىرى بەرىك ءۋالي جاڭا دومبىرا سىيلاعان بولاتىن. ولجاستىڭ جانارىنان جالت ەتكەن جالىن كوردىك.
قازاقستاندىق دەلەگاتسيانى بايان-ولگەي ايماعى قۇرىلتايىنىڭ توراعاسى باۋىرجان دالەل ۇلى مەن بايان-ولگەي ايماعىنىڭ اكىمى دارمەن قۇزىكەي ۇلى قابىلداپ, قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە قولۇشىن سوزعان قانداستارعا العىس سەزىمدەرىن جەتكىزدى. اتالعان ەكى ازامات اتىنان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بەيبىت اتامقۇلوۆقا العىس حات دايىنداپ, بىزگە سالەمدەمەمەن بىرگە بەرىپ جىبەردى.
باسپاناسىز قالىپ, كيىز ۇيلەردى پانالاپ وتىرعان بايانولگەيلىكتەر قازاقستاندىق دەلەگاتسياعا ءدان ريزاشىلىعىن, العىستارىن ءبىلدىرىپ جاتتى. ءبىز ازىق-ت ۇلىكپەن قوسا, قارجىلاي دا كومەك اپارعان ەدىك. ولار جاڭا ءۇي سالۋ ءۇشىن اعاش كەرەكتىگىن قۇلاققاعىس ەتتى. ءبىز ولاردىڭ وتىنىشتەرىن قاناعاتتاندىردىق. جەرگىلىكتى بيلىك اسا مۇقتاج وتباسىلارىنا ازىق-ت ۇلىكتى تەڭدەي تاراتىپ بەردى.
تاسقىننان تۇنەك تونسە دە قايمىقپاعان قانداستارىمىزعا رازى بولدىق.
ساعىنىش ءتۇبى – ءسۇيىنىش
الىستاعى اعايىنعا دەگەن ساعىنىشىمىز ءبىر باسىلماي-اق قويدى. ونداعىلار قازاقى سالت-ءداستۇردى, ادەت-عۇرىپتى بەرىك ساقتاپتى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار كوشەلەردە قازاقى شاپان مەن تاقيا كيىپ جۇرەدى. ەر كىسىلەر بىلعارى ەتىك كيەدى. حالقى سونداي قوناقجاي. كىسى جاتىرقامايدى. ولار اتاكاسىپپەن مىقتاپ اينالىسادى ەكەن. مۇندا اۋىل شارۋاشىلىعى وركەندەگەن. دۇكەندەرىندە تۇيە جۇنىنەن توقىلعان كيىمدەر مەن تۇلكى تىماقتار, بىلعارى اياق كيىمدەر, ءمۇيىز ساپتى باكىلەر تولىپ تۇر. كەي شارۋانىڭ قوراسىنان 3 مىڭعا دەيىن ءىرى قارا ورىسكە شىعاتىن كورىنەدى.
الىستاعى اعايىن ۇلتتىق ونەردىڭ وتىن وشىرمەپتى. مۇندا اقىندار ايتىسى, جىر ءمۇشايراسى, بالۋاندار كۇرەسى, الامان بايگە, كوكپار, قىز قۋ, بۇركىتشىلەر سايىسى ءجيى ءوتىپ تۇرادى ەكەن. جاستاردىڭ ءبارى دومبىرامەن ءان ايتادى. ءان سالعاندا داۋىستارىنان ەلگە دەگەن ساعىنىش لەبى ەسىپ تۇرعانداي اسەرگە بولەنەسىز. شىركىندەردىڭ دومبىرا شەرتىستەرى قانداي؟ اۋەزدى اندەرى قانداي؟!
بايان-ولگەي ايماعىنا بارىپ تۇرىپ, وسى ءوڭىردىڭ تىنىس-ءتىرشىلىگىمەن تانىسپاي كەتۋ مۇمكىن بە؟
بايان-ولگەي ايماعى (موڭعولشا بايان-ولگي ايماعى, قازاقشا بالاما اتى – باي-ولكە, بايبەسىك) – موڭعوليانىڭ 21 سۋبەكتىسىنىڭ باتىستاعى ەڭ بيىك تاۋلى ايماعى. 1940 جىلى قۇرىلعان. ايماق ورتالىعى – ولگي قالاسى. ايماق 13 سۇمى مەن 90 باقتان تۇرادى.
بايان-ولگەي ايماعىندا 91 مىڭ 470 حالىق تۇرادى. حالقىنىڭ 93 پايىزى قازاقتار, قالعانى موڭعولدىڭ ۇراڭقاي رۋى مەن تىۆا ۇلتىنىڭ وكىلدەرى. ولگەي قالاسىنداعى حالىق سانى – 34 مىڭ. موڭعولياداعى قازاقتار ەڭ كوپ شوعىرلانعان ايماقتا باسقا ۇلتتاردان تىۆالار, موڭعولدىڭ ءدورۆود ەتنوستىق توبى جانە ۇرانقاي مەن حالحا موڭعولدار بار.
مۋزىكالىق دراما تەاترى, كىتاپحانالار جۇمىس ىستەيدى. «جاڭا ءداۋىر», «موڭعول زامان», «ءبىلىم» باسىلىمدارىنىڭ تارالىمى 3-4 مىڭنىڭ توڭىرەگىندە. موڭعول تەلەارنالارىمەن قاتار, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قولداۋىمەن قازىرگى تاڭدا ايماق حالقى «قازاقستان», «حابار», «استانا», «كتك», «جەتىنشى ارنا», Kazsport, «اسىل ارنا» جانە «31 ارنا» ارنالارىن كورە الادى ەكەن. سونداي-اق, موڭعول ۇلتتىق راديوسىنىڭ ايماقتىق بولىمشەسىنىڭ قازاق ءتىلىندەگى 1 ساعاتتىق باعدارلاماسى تاراتىلادى. ايماق ورتالىعىندا 4 FM راديو ستانساسى, قازاق تىلىندە «دەربەس», «ناز», «منۆ بايان-ولگي» تەلەارنالارى, KAZNEWS, BAIOLKE ۆەب-پورتالدارى جۇمىس ىستەيدى.
بايان-ولگەي ايماعىنىڭ نەگىزگى سالاسى – مال شارۋاشىلىعى. ايماقتا 11 مىڭ شاماسىندا شارۋاشىلىق بار. جىل سايىنعى ءوندىرىلەتىن 200 مىڭ توننا ەت, 900 تونناعا دەيىن قوي ءجۇنى, 300 مىڭ داناعا دەيىن ءارتۇرلى مالدىڭ تەرىسىن وتكىزەتىن شارۋاشىلىعى ايماق حالقىنىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا الادى.
ايماق بويىنشا 43 ءبىلىم بەرۋ مەكتەبى بار. ولاردىڭ 38-ءى قازاق تىلىندە, ەكەۋى موڭعول جانە تىۆا تىلىندە ءبىلىم بەرەدى. ولگەي قالاسىندا 12 جىلدىق بەس ورتا مەكتەپ, دارىن, بيلگە تەگىن ورتا مەكتەبى, باستاما مەكتەبى, زايد مەكتەبى, موڭعول-تۇرىك بىرلەسكەن ليتسەيى, قوبدا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالى جانە سارسەن امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالى جاستاردى ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتادى.
ساعىنىشىمىزدى ارقالاپ ەلگە ورالىپ كەلەمىز. ويىمىزعا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى جولداۋىنداعى «ءار ۇرپاقتىڭ ءوز ارمانى بار, ولاردا تەڭ جانە وتباسىلىق يگىلىكتەرگە عانا ۇمتىلىس كورىنىس تاپپايدى. ولاردا قاشاندا تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىمى, ءوز حالقى مەن وتانىنىڭ باقىتى تۋرالى اڭسار ارمانى ايقىن كورىنەدى», دەگەن سوزدەرى ەسكە ءتۇستى. ەلباسىنىڭ وسى ويلارى «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا ودان ءارى جالعاسىن تاپتى.
ءبىز «ءار قازاق مەنىڭ جالعىزىم» دەپ ءومىر سۇرگەندە عانا ماڭگىلىك ەل بولۋ ارمانىن جۇزەگە اسىرا الاتىن بولامىز.
بايان-ولگەي ساپارىنان كوڭىلگە تۇيگەنىمىز وسىنداي ويلارعا جەتەلەپ ەدى.
دۋلات ءابىش,
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى
