وسىدان 60 جىل بۇرىن ارقاداعى سايىن دالادا ارقالىق قالاسىنىڭ قازىعى قاعىلعان ەدى. بۇل اتاۋلى كۇندى ارقالىقتىقتار بيىل كۇزدە اتاپ وتپەك. جارتى عاسىردان استام كەزەڭدە قالا ۋاقىتتىڭ كوپتەگەن وزگەرىستەرىن باستان كەشتى. قازىر ارقالىق قايتا تۇلەپ كەلەدى. ول اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولىپ وتىر. بۇل جايىندا قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى قايرات ابىشەۆ گازەت تىلشىسىنە اڭگىمەلەپ بەردى.
– قايرات تىنىمباي ۇلى, ارقالىقتىڭ تاريحى ارنايى اڭگىمەنىڭ جەلىسىنە لايىق. قالانىڭ بۇگىنگى كەلبەتىن ايتقاندا الدىمەن نەنى تىلگە تيەك ەتەر ەدىڭىز؟
– ارينە, بۇرىن تورعاي وبلىسىنىڭ ورتالىعى بولعان ارقالىق بۇگىندە ەلىمىزدەگى كوپتەگەن مونوقالالاردىڭ قاتارىندا. بىراق قالا شاعىن بولعانىمەن, بۇل قوستاناي وبلىسىنىڭ نەگىزگى اگرارلى-يندۋستريالىق ءوڭىرلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. مۇندا «قازاقستان ءاليۋمينيى» اكتسيونەرلىك قوعامىنا قاراستى تورعاي بوكسيت-كەن باسقارماسى ىرعاقتى جۇمىس ىستەپ تۇر. اتالمىش ءوندىرىس وشاعىندا ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمى 1,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى, بۇل قالاداعى جالپى ونەركاسىپ ءوندىرىسى كولەمىنىڭ 61 پايىزىن قۇرايدى. مەكەمە قالا مەن قالا ماڭىنداعى 900-دەن استام ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. سوندىقتان قالا قۇرۋشى ءوندىرىس تە وسى مەكەمە بولىپ سانالادى. جىل باسىنان بەرى كەن باسقارماسى 121,2 مىڭ توننا بوكسيت, 65 مىڭ توننا وتقا ءتوزىمدى ساز بالشىق ءوندىردى. مۇنىمەن قوسا شاعىن قالادا «اليۋمينستروي» قۇرىلىس كومپانياسى, «تورعاي ەلەۆاتورى», «ارقالىق اۋىل شارۋاشىلىعى تاجىريبە ستانساسى», «اگروينتەرپتيتسا» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرى سەكىلدى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوڭدەيتىن, وندىرەتىن ونەركاسىپ ورىندارى ءوز كاسىبىن دوڭگەلەتىپ وتىر. اتى قازاقستاندا عانا ەمەس, شەتەلدەرگە دە تانىلا باستاعان «اگروينتەرپتيتسا» قۇس فابريكاسى جۇمىرتقا ءوندىرۋ ءىسىن جۇيەلى جولعا قويعان. قالاداعى ناۋبايحانالار حالىققا ساپالى ونىمدەرىن ۇسىنۋدا. جالپى بيىلعى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن ارقالىق قالاسى بويىنشا ونەركاسىپ ءوندىرىسى 6,5 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمىن وندىرەدى دەپ وتىرمىز.
ارقالىق قالاسىنا ونىڭ ىرگەسىندەگى ەلدى مەكەندەر مەن شارۋاشىلىقتار دا قارايدى. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى ءبىزدىڭ قالانىڭ ەرەكشەلىگى دەسەك تە بولادى. بۇل باعىتتا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا كوڭىل ءبولىپ وتىرمىز. وبلىستىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرىندە جاڭبىر از جاۋادى, قار دا قالىڭ تۇسپەيدى, سوندىقتان ەگىننىڭ ءتۇسىمى دە سولتۇستىك اۋداندارداعى سەكىلدى اسا تابىستى بولا بەرمەيدى. دەگەنمەن, بيىلعى جالپى ەگىستىك القابىنىڭ كولەمى 280 مىڭ گەكتاردى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە 273 278 گا جەرگە استىق تۇقىمداس ءداندى داقىلدار سەپتىك, بۇل بۇرىنعىدان 11 مىڭ گەكتارعا كوپ دەگەن ءسوز.
ارقالىق ماڭايى مال شارۋاشىلىعىن دا دامىتۋعا قولايلى جەر. مال شارۋاشىلىعىنا كوڭىل بولىنگەن سايىن ودان ءوندىرىلەتىن ءونىم كولەمى دە ارتا ءتۇسىپ وتىر. ىلگەرىلەۋىمىزدى ايتۋ ءۇشىن كورسەتكىشتەرىمىزگە كوڭىل اۋدارعىم كەلىپ وتىر. 2016 جىلدىڭ 1 ءشىلدەسىنە اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ كولەمى 2 ملرد. 643 ملن. تەڭگەنى قۇرادى. بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر كوپ. 1811,7 توننا ەت, 8809,2 توننا ءسۇت, 45 ملن. 936 مىڭ 200 دانا جۇمىرتقا ءوندىرىلدى.
ارقالىق قالاسى بويىنشا 2016 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا 20 193 باسقا جەتتى. قازىرگى ۋاقىتتا وڭىردە اسىل تۇقىمدى مال باسىن كوبەيتۋگە باعىتتالعان جوسپارلى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستىك. مەملەكەتتىك «سىباعا» باعدارلاماسى مال باسىن كوبەيتۋدىڭ تەتىگىنە اينالعانى قۋانتادى. 2011-2015 جىلدار ارالىعىندا ارقالىق قالاسىنىڭ شارۋا قوجالىقتارى وسى باعدارلاما اياسىندا 895 باس انالىق جانە 45 باس اسىل تۇقىمدى بۇقا ساتىپ الدى. 2016 جىلى وسى باعدارلاما اياسىندا جىل باسىنان بەرى «نۇرداۋلەت» شارۋا قوجالىعى 43 باس انالىق مال الدى. الداعى ۋاقىتتا جۇمىس جالعاسىن تاباتىنىنا سەنىمىمىز مول.
– وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ارقالىق – شۇباركول باعىتىنداعى تەمىرجول پايدالانۋعا بەرىلدى. ارقالىقتى تۇيىقتان شىعارعان جول قازىر نە بەرىپ وتىر؟
– راس, ارقالىق – شۇباركول باعىتىنداعى تەمىرجول ارقالىق قالاسىنىڭ توڭىرەگىندەگى ءومىردى بۇرىنعىدان جانداندىردى. جول پايدالانۋعا بەرىلگەلى ءجۇزدىڭ سىرتىندا ادام ونىڭ بويىنان تۇراقتى جۇمىسىن تاپتى. جالعىزتال ستانساسىندا 20 ادام جۇمىسقا تۇردى. تەمىرجول جەلىسىنىڭ سالىنۋى ارقالىق قالاسىن تۇيىقتان شىعاردى. قالاعا بۇرىن تەمىرجول كىرمەگەندىكتەن تاۋار تاسىمالى تۋرالى تۇسىنىك بولمايتىن. ال نارىق كەزىندە تاسىمالسىز ەكونوميكا العا باسپايتىنى بەلگىلى. قازىر ارقالىق قالاسىنان تيەلگەن جۇك قازاقستاننىڭ قاي شالعايىنا بولسا دا جەتەدى, ودان دا ءارى جىبەرۋگە مۇمكىندىك تۋدى. تەمىرجول ارقالىقتىقتاردىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋىنا دا قولايلىلىق اكەلدى. ارقالىق, جالعىزتال, تەرىساققان, مايبۇلاق, نۇردالا, دوروجنىي, شۇباركول ستانسالارىنا توقتايتىن № 812ي پويىزى كۇنارا جۇرەدى.
– قازىر ينۆەستيتسيا تارتپاي وڭىرلەردى, شارۋاشىلىقتىڭ بەلگىلى ءبىر سالاسىن دامىتۋ ءمۇمكىن ەمەس. بۇل ورايدا ارقالىقتا نە ءبىتىپ جاتىر؟
– بيىلدان باستار بولساق, جىلدىڭ العاشقى ءتورت ايىندا قالا ەكونوميكاسىن دامىتۋعا 63 ميلليون تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. ارينە, دامۋ بارىسىندا اتقارعان ءىستى وتكەن ۋاقىتپەن سالىستىرىپ وتىرامىز. بۇل ينۆەستيتسيانىڭ كولەمى وتكەن جىلعى وسى مەرزىممەن سالىستىرعاندا از. بىراق ونىڭ دا سەبەبى بار. وتكەن جىلى «ارقالىق – شۇباركول» تەمىرجولىنىڭ قۇرىلىسىنا بولىنگەن قارجىنىڭ ەسەبىنەن ينۆەستيتسيا كولەمى دە ارتقان ەدى. وسى جىلى قالاعا بارلىعى 6,4 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتامىز دەگەن جوسپارىمىز بار. وسى ماقساتتا ارقالىقتىڭ ەكونوميكاسىن نەگىزىنەن ەكى «زاكىرلى» ينۆەستيتسيالىق جوبا ارقىلى ءارتاراپتاندىرۋدى جۇزەگە اسىرامىز. قالادا ورنالاسقان «اگروينتەرپتيتسا» قۇس فابريكاسىن جاڭعىرتۋ جانە دامىتۋ ارقىلى جىلىنا 300 ميلليون دانا جۇمىرتقا وندىرەتىن قۋاتتىلىققا قول جەتكىزسەك دەيمىز.
ەكىنشى جوبا بويىنشا «نۇر جايلاۋ نس» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىندە ابەردين-انگۋس اسىل تۇقىمدى 2 609 باس ءىرى قارا مال ءوسىرىلىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا اتالعان شارۋاشىلىقتا 1000 باسقا ارنالعان بورداقىلاۋ الاڭى سالىنادى دەپ جوسپارلانۋدا. سونىمەن قاتار, ارقالىق ءوڭىرى جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قولايلى.
سونداي-اق, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا كىرگەن ينۆەستيتسيالىق جوبالارىمىز بار. ارقالىق قالاسىندا اقجال كەنىشىنەن الىنعان نەفريتويد وڭدەۋ قۋاتتىلىعىن جىلىنا 531 مىڭ تونناعا جەتكىزۋدى ماقسات ەتتىك. وعان «اك-تاس سك» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى بىلەك سىبانىپ وتىر, جوبانىڭ قۇنى 1,8 ميلليارد تەڭگە قۇرادى, ونىڭ 1 ميلليارد 229 مىڭ تەڭگەسىن كاسىپورىن ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن سالماق. قازىر ەۋروپالىق وزىق جابدىقتار جەتكىزۋگە جانە باسقا دا كەلىسىم جۇمىستارى قولعا الىندى. بۇل جوبا جۇزەگە اسقاندا 88 ادام تۇراقتى جۇمىس ورنىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
ارقالىق قالاسىندا «وگنە- ۋپورحيمستروي» كاسىپورنى جىلىنا 48 مىڭ توننا وتقا ءتوزىمدى ماتەريال شىعاراتىن زاۋىت سالماقشى. بۇل دا قالا ەكونوميكاسىن ارتتىراتىن جوبا بولماق. قۇنى 900 ميلليون تەڭگە تۇراتىن بۇل زاۋىت 2017 جىلى ءونىمىن بەرە باستايدى, وندا 64 ادامعا جۇمىس تابىلماق.
سونىمەن قاتار, بيزنەسكە مەملەكەت تاراپىنان بەرىلىپ وتىرعان كومەكتىڭ قوماقتى ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. بيىل «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا بولىنگەن 268 ميلليون تەڭگە قارجىنىڭ ارقاسىندا «اگروينتەرپتيتسا» قۇس فابريكاسىنا ەلەكتر قۋاتى جەتكىلىكتى بولۋى ءۇشىن قوسىمشا ينفراقۇرىلىمدىق جۇمىستار, ياعني قوسىمشا ستانسا سالىنادى.
– شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ەكونوميكانى دامىتۋشى كۇشى تۋرالى ايتىلىپ كەلەدى. بيزنەستىڭ وسى ءتۇرى ارقالىق سەكىلدى شاعىن, مونوقالا تۇرعىندارى ءۇشىن تابىس تابۋدىڭ, ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ كەپىلىنە اينالىپ وتىر ما؟
– شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ تەك مونوقالالار ءۇشىن عانا ەمەس, جالپى ەلىمىز ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ ءبىر كەپىلى بولادى. دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىن ورگە سۇيرەپ وتىرعان شيكىزات سەكتورى نەمەسە تەك ءىرى ءوندىرىس ەمەس, ناق وسى شاعىن جانە ورتا بيزنەس ەكەنى ايتىلىپ ءجۇر. قازىر ارقالىقتا شاعىن كاسىپكەرلىكتىڭ 2 مىڭ 622 نىسانى جۇمىس ىستەپ تۇر. ونىڭ ىشىندە 1 مىڭ 499 نىسان جەكە كاسىپكەرلىك, قالعانى شاعىن جانە ورتا بيزنەس كاسىپورىندارى بولىپ سانالادى. بيىل وتكەن جىلعا قاراعاندا بيزنەستىڭ وسى ءتۇرى قاتارىنا 12 نىسان قوسىلدى. وتكەن جىلى وڭىرلىك ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ قولداۋىمەن 270 ميلليون تەڭگە تۇراتىن 25 جوبانى وسى شاعىن جانە ورتا بيزنەس كاسىپورىندارى جۇزەگە اسىردى. كاسىپكەرلەردىڭ 188,9 ميلليون تەڭگە نەسيە العان 12 جوباسى سۋبسيديالاندى. قۇنى 29,7 ميلليون تەڭگە بولاتىن 10 جوبانىڭ كەپىلدىگى قامتاماسىز ەتىلدى. 3 جوبا 8,4 ميلليون تەڭگە گرانت ۇتىپ الدى. كاسىپكەرلەرگە 45 ميلليون تەڭگەگە شاعىن نەسيەلەر بەرىلدى. مىنە, وسىنداي مەملەكەتتىك كومەكتەردىڭ ارقاسىندا 46 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. كاسىپكەرلەرگە ىزدەنىس كەرەك, ولاردىڭ تىڭ, جاڭا باستامالارى بولماسا قارجى بولىنگەنىمەن جۇمىس دۇرىس جۇرمەيدى نەمەسە اقشا جەلگە ۇشادى. الداعى ۋاقىتتا كاسىپكەرلەرمەن تىزە قوسىپ جۇمىس جۇرگىزۋدى جالعاستىرۋدى ويلاستىرىپ وتىرمىز. وندا اسىرەسە, ەكى ماسەلە ايىرىقشا نازاردا بولادى. بىرىنشىدەن, كاسىپكەرلىككە تالپىنعان قالالىقتاردىڭ مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنا بەلسەنە قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتەمىز. ەكىنشىدەن, جەرگىلىكتى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن ءوندىرۋشىلەر وندىرگەن ونىمدەر جارمەڭكەسىن وتكىزۋدى ىرعاقتى تۇردە جالعاستىرامىز. بۇل شارا ءوزىنىڭ ناتيجەسىن بەرەدى.
– ارقالىق قالاسىنىڭ ءبىر «باس اۋرۋى» مازۋت ەكەنىن بىلەمىز. قالا جىلۋ بەرۋ كەزەڭىندە قىمبات مازۋتتى پايدالانا بەرە مە, الدە ونىڭ باسقا جولى تابىلا ما؟
– بيىل جىلىتۋ ماۋسىمىندا 21523 توننا مازۋت الىنعان بولاتىن. سونىڭ 20530 تونناسىن جاراتتىق, الدىڭعى جىلعى قالدىقپەن قوسا ەسەپتەگەندە قازىر قولدا ارتىلعان 2530 توننا مازۋت بار. ۇكىمەت مازۋت ءۇشىن جىلىنا 920 768 800 تەڭگە بولەدى. ارينە, بۇل ارقالىق سەكىلدى شاعىن قالا ءۇشىن قوماقتى قارجى. مازۋتتى كومىرگە اۋىستىرۋدى بۇرىننان ويلاستىرىپ كەلەمىز. وسى ۋاقىتقا دەيىن قالاعا كومىر تاسيتىن تەمىرجول بولمادى, ال قازىر «ارقالىق – شۇباركول» تەمىرجول جەلىسى كەلگەلى ول ماسەلە شەشىمىن تاپتى. الايدا, قالانى جىلىتۋدى كومىرگە اۋىستىرۋ ءۇشىن قازاندىقتى سوعان لايىقتاپ قايتا جاساۋىمىز قاجەت. بۇل جۇمىس وڭايلىقپەن جۇزەگە اسپايدى, وعان كولەمدى قارجى كەرەك. ول قارجى مىناداي ەكونوميكالىق قيىن ۋاقىتتا قولعا تيمەي تۇر. الداعى ۋاقىتتا شەشىمىن تابادى دەپ ويلايمىن.
– قالادا قۇرىلىس قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟ سوڭعى جىلدارى تۇرعىنداردىڭ قونىس تويى بولىپ تۇرا ما, قانشا ءۇي سالىنىپ, قانشا پاتەر بەرىلدى؟
– ارينە, ءۇي سالىنباسا قالا دا وسپەس ەدى. وسىنداعى «اليۋمينستروي» جشس ءوز قاراجاتىنا الدىڭعى جىلى 60 پاتەرلى تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرگەن ەدى, ەندى بيىل دا 63 وتباسى قونىس تويىن تويلاعالى وتىر.
«قازاقستان تەمىر جولى» اق ءوز قىزمەتكەرلەرىنە ارناپ قالادان 45 پاتەرلى ءبىر ءۇي جانە قالاعا قاراستى جالعىزتال اۋىلىندا ەكى پاتەرلى ەكى ءۇي سالىپ بەردى. سونىمەن قاتار, «ابس-جاركول» جشس قالا ورتاسىندا 24 پاتەرلى تۇرعىن ءۇيدى ساۋدا-كەڭسە جانە تۇرعىن جايلارعا ارناپ كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, بيىل پايدالانۋعا بەرمەك. مۇنىمەن قوسا قازىر قالا تۇرعىندارىنىڭ جەر تەلىمدەرىن الىپ, ءوز قاراجاتىنا سالعان ۇيلەرىنىڭ قاتارى كوبەيگەن. بۇل قالانىڭ ەكونوميكالىق جاعىنان ەڭسەسىن كوتەرىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ, تۇرعىندار سەنىمدىلىگىنىڭ ارتقانىن بىلدىرەدى. مىسالى, 2014 جىلى 1200 شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي, ال 2015 جىلى 2329 شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى.
قالادا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ, جەتىلدىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. 30 كوپ قاباتتى ءۇي كوندومينيۋمگە تىركەلدى, تاعى دا 27 كوپ قاباتتى ءۇيدىڭ قۇجاتتارى تىركەۋگە ازىرلەنۋدە.
– تۇرعىن ءۇي دەگەندە, 90-شى جىلدارى ارقالىقتا تۇتاستاي شاعىن تۇرعىن اۋدان ۇيلەرىنىڭ بوس قالعانى ەسكە تۇسەدى. ولاردى بۇزىپ, ورنىن تەگىستەپ تاستاۋ جۇمىستارى باستالعان ەدى, وسىنىڭ اياعى نە بولدى؟
– ءيا, قالانىڭ ورتاسىندا بوس قالعان عيماراتتار كەيىن ءجوندەلىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. ال قالانىڭ شەتىندەگى تۇتاس شاعىن اۋداندى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ قارجىلاي جانە الەۋمەتتىك جاعىنان دا ماڭىزى بولعان جوق. قاڭىراپ قاڭقاسى قالعان ۇيلەر قالانىڭ كوركىن دە بۇزادى جانە قىلمىستىق وقيعالاردىڭ دا ورنىنا اينالادى. سوندىقتان ولاردى بۇزىپ, سىرىپ تاستاپ, ورنىن كورىكتەندىرىپ جاتىرمىز. بۇل جۇمىس 2014-2015 جىلدارى ورىندالدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 893 ملن. تەڭگەگە 117 كوپ قاباتتى جارامسىز ءۇي بۇزىلدى. بيىل ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا قاراماي, ارقالىقتاعى قازاق ءجاسوسپىرىمدەر تەاترىن, مەكتەپتى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزەمىز. جالپى العاندا, ارقالىق الداعى كەزدە دامي بەرەدى.
اڭگىمەلەسكەن
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
ارقالىق
