ماڭىزدى باعدار, مايەكتى قۇندىلىق

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى «ەگەمەن قازاقستاندا» (06.01.2016.) جاريالاعان ماقالاسىندا « ۇلى دالا ەلى» حالقىنىڭ قازىرگى جاعدايىنا, داعدارىستىڭ الدىن الۋ قاجەتتىگىنە ارنالعان ويلارىن وقىرماندارمەن ءبولىستى. وتكەن عاسىرلاردا تالاي قيىندىقتار­دى باسىنان وتكىزگەن حالقىمىز ءۇشىن قازىرگى تاريحي كەزەڭنىڭ كەي­بىر اۋىرتپالىقتارىن ەڭسەرۋ ءۇشىن, بۇرالاڭدارىنان دۇرىس جول تابۋ ءۇشىن ناقتى جۇيەلى مەملەكەتتىك تۇرعىدا الەۋمەتتىك قادامدار كەرەك ەكەنى باياندالدى. «تۇبىندە تابىستى, سەرپىندى دامۋشى قازاقستاندىق قوعامدى قالىپتاستىرۋ» ۇعىمى كوپشىلىكتىڭ قوعامدىق ساناسىندا ماڭىزدى باعدار, بازالىق قۇندىلىق رەتىندە ورنىعۋى ءتيىس ەكەنى كورسەتىلدى. ەل پرەزيدەنتى دۇنيە ءجۇزىنىڭ جانە ءبىزدىڭ قوعامنىڭ وزەكتى ماسە­لەلەرىن جاڭاشا جانە تەرەڭى­رەك تۇسىنۋگە شاقىردى, قالىپتاسقان مەملە­كەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كالىق كەڭىستىگىن جاڭعىرتۋ كەزەڭىندە جالپىۇلتتىق قۇندى­لىقتاردىڭ ورنىعۋىنا كۇش سالۋشى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر جانە كاسىپكەرلەر مەن ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانىڭ ەرەكشە ءرول­دەرىن كورسەتىپ بەردى. اسىرەسە, قوعامدا بولاشاققا دەگەن سەنىم­نىڭ, قازاقستاندىق ارمان­نىڭ ماڭىزدى ەكەنى باسا ايتىلدى. ول ءۇشىن ءتيىمدى بارلىق سالالاردا رەفورمالار ارقىلى دامۋ جولىنا ءتۇسۋىمىز كەرەك. «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارى باعدارلاماسىنىڭ ناعىز داع­دارىسقا قارسى ماڭىزدى قۇ­جات ەكەنىنە سەنىمدىمىز. وسى باع­دار­لامانى جۇيەلى دە تاباندى جۇزەگە اسىرۋدىڭ 5 قىرىنىڭ ماڭىز­دىلىعى زور ەكەنى دە بەلگىلى. دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ قۇرامىنا قازاقستاننىڭ بيىلعى جىلى ەنۋى بارلىعىمىزعا جاڭا جاۋاپكەرشىلىكتەر جۇكتەيتىنى ورىندى اتاپ كورسەتىلدى. جالپى, ۇلتتىق قورداعى اقشانى دا با­­رىنشا ىسىراپسىز جۇمساۋ قا­جەتت­ىگى بەلگىلى. دەگەنمەن, 2016 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىنان جالاقى جانە جاردەماقى ءبىرشاما كوتەرى­لەتىنى تۇجىرىمدالدى. ءاربىر ازاماتتىڭ ەكونوميكا سالا­سىن­داعى جانە جالپى قوعامداعى جاۋاپكەرشىلىگىنە قاراي تۇبەگەيلى بەتبۇرىس جاسالۋدا. دەمەك, قازىرگى تاڭداعى دەموكراتيا مەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءوزارا بايلانىسى تەرەڭدەتىلۋدە. دامىعان ءارى قۋاتتى ەل بولۋ جولىندا ىسكەر, امبەباپ جانە بەلسەندى ازاماتتاردىڭ قوعام ءۇشىن اشىق جۇمىس ىستەيتىن ۋاقىتى جەتكەنى ورىندى تۇجىرىمدالدى. اسىرەسە, شەتەلدەردە ءوزىنىڭ قارجىلارىن ءارتۇرلى بانكتەردە ۇستاپ وتىرعان ەل ازاماتتارىنىڭ ەكونوميكاعا ينۆەستور بولاتىن كەزى كەلدى. بۇل دا مەنشىكتى جاريا ەتۋدىڭ زاڭدى جولى بولىپ تابىلادى. زاماناۋي قالىپتاسقان مەم­لە­كەتتىڭ جاڭارۋ كەزەڭىندە, حالىق­تىڭ تاريحي قۇندىلىقتىق باسىمدىلىقتارىن پايىمداۋدا شىعارماشىل ينتەلليگەنتسيا جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ورنىقتىرۋدا ءسوزسىز جەتەكشى كۇش بولۋعا ءتيىس. قازاقستاندىق قوعامدا ءداستۇرلى جانە جاڭا پرو­­گرەسسيۆتى مۇراتتار مەن گۋما­نيس­تىك قۇندىلىقتاردى ور­ن­ىق­­تىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى زور. گۋمانيزم ۇستانىم رەتىندە جاڭا قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمنىڭ ارقاسۇيەر ارقاۋى, يدەولوگيالىق تۇعىرى بولىپ تابىلادى. گۋما­نيزم قالىپتارى بارلىق سالادا باسىمدىق تانىتپاي قازىرگى داعدارىستى جاعدايدا الەۋمەتتىك-مادەني سالادا ءبىرشاما ىركىلىسكە ۇشىراۋىمىز دا مۇمكىن. سوندىق­تان, تاربيە سالالارىنىڭ, باق وكىلدەرىنىڭ بەلسەندى قىزمەتى قاجەت-اق. قازىرگى قازاقستاندىق كوپ ەتنوس وكىلدەرىنەن قۇرالعان الەۋ­مەتتىك اقيقات جاعدايىندا الەم­نىڭ بىرەگەي ۇلتتىق بەينەسىن ونىڭ قۇندىلىقتىق ومىرماندىلىك باعدارلارىمەن جاڭعىرتا وتىرىپ, قازاق حالقىنىڭ باي رۋحاني الەۋەتىن يگەرۋدىڭ ماڭىزدى ءرولى ارتۋدا دەمەكشىمىز. اقىل-وي مەن جىلى جۇرەكتىڭ بىرلىگى, شىندىق, مەيىرىمدىلىك پەن ادىلەتتىلىكتىڭ رۋحاني-ادامي باسىمدىلىقتارى, توزىمدىلىك پەن ىزگى نيەتتىلىكتىڭ ەرەكشە تۇرلەرى رەتىندەگى ۇلى دالانىڭ بارلىق تاعىلىمدىق ساباقتارى قازىرگى قايشىلىققا تولى زاماندا قوعامىمىزدى وركەندەتۋگە قاجەت-اق. جالپى قازاقتىڭ ەجەلگى دالا­سىن­داعى تۇركىتىلدى مادە­نيەت­تىڭ تەرەڭ استارلى تاريحىنا ۇڭىلەتىن بولساق, وندا الەمدىك مادەنيەتكە وزىندىك ۇلەسىن قوساتىن تالاي مادەني مۇرا قورىنا تاپ بولامىز. ونىڭ ءوزارا تۇسىنىستىكتى قۇپتايتىن رۋحاني تابيعاتى بار ەكەنىن قازىرگى زاماننىڭ كوزىقاراقتى گۋمانيتارلىق سالا ماماندارى بايقاپ وتىر. تەك وسى رۋحاني بايلىقتى توكپەي-شاشپاي, كەلەسى ۇرپاققا بارلىق قادىرىن تۇسىرمەي جەتكىزە ءبىلۋ قازىرگى زاماننىڭ زەردەلى قوعامىنىڭ تاريحي مىندەتى ەكەنىن اتاپ وتە الامىز. بۇل رۋحاني مۇرا جالپى تۇرىك الەمىنىڭ ورتاق قۇندىلىعى, ولاردى بىرىكتىرە تۇسەتىن تاريحي قاينار كوزدەرى ەكەنى دە انىق. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ حالىققا كەزەكتى جولداۋىن­دا («قازاق­ستان-2050» ستراتەگيا­سىندا) «ءبىز مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ رۋحاني ماسەلەلەر ەكونوميكالىق, ماتە­ريالدىق ماسەلەلەردەن ەشبىر كەم باعالانبايتىن دامۋ كەزەڭىنە كەلىپ وتىرمىز» دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدى. قازىرگى تاريحي كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ ساياسي جانە مادەني بىرتۇتاستىعىنا جانە ونىڭ پارمەندى دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن بولاشاعىنا قىزمەت ەتەتىن رۋحاني نەگىزدەردى انىقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعى مەن وزەكتىلىگى ارتا تۇسۋدە. ءوز ەلىنىڭ, ءوز جەرىنىڭ تاريحي كەزەڭدەرىن بايىپتىلىقپەن زەردەلەۋدەن وتكىزۋدىڭ ءوزى تەك ەسەيگەن تاريحي قاۋىمداستىققا ءتان قۇبىلىس. دەمەك, قازاقستان حالقى ءوزىنىڭ دامۋ ەۆوليۋتسياسىندا ءبىر سىندارلى كەزەڭگە جەتكەنىن بايقايمىز. تاريح قوعامدى بىرىكتىرەتىن, ءبىرتۇتاستاندىراتىن سيپاتتا ءور­بىگەنى ابزال. ول ءۇشىن ۇلتتىق رۋح­تىڭ ورنىقتىلىعى, نۇر شاشاتىنداي قۇدىرەتى بولۋى كەرەك. اسىرەسە, وسى ورايدا ۇلتتىق تاريحىمىزدى ەلىمىزدىڭ قازىرگى كەزەڭى مەن بولاشاعىنا جاسامپاز, ۇيلەسىمدى سيپاتتا قىزمەت ەتەتىن نۇسقادا زەردەلەنۋىن قالىپتاستىرۋ وزەكتى بولا تۇسۋدە. ويتكەنى, تاريحتى ارقيلى فورمادا, عىلىمي تۇرعىدا ءۇستىرت كەيىپتە جازۋ جانە ونىمەن تەك كاسىبي تاريحشىلار عانا ەمەس, وعان قاتىستى جاناما سالالار ماماندارىنىڭ ارالاسۋى سياقتى ماسەلەلەر قوعامىمىزدا تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدارى ءبىرشاما تەوريالىق جانە دەرەكتەمەلىك قيىندىقتار تۋعىزا باستاعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ونىڭ دا ءبىر نەگىزدەرى بولدى. تا­ريح­تىڭ اقتاڭداقتارىن جويۋعا ات­سالىسقان ازاماتتاردىڭ شىنا­يى قادامدارىنا بىرىڭعاي تەرىس باعالاۋلار بەرگەن ءجون ەمەس شىعار. سوندىقتان, بۇل باعىتتاعى ءىس-شارالاردى بەلگىلى ءبىر عىلىمي جۇيەگە كەلتىرەتىن ۋاقىت كەلدى. حالقىمىزعا, اسىرەسە, جاستارعا حال­قىمىزدىڭ شىنشىل نەگىزدەگى تاريحىنان وقۋلىقتار قاجەت. جوعارىدا اتالعان دايەكتەمە­لەرگە سايكەس كوپتەگەن وتاندىق تاريحشىلار, سوتسيولوگتار, ساياساتتانۋشىلار, مادەنيەتتانۋشىلار, فيلوسوفتار جانە باسقا دا سالانىڭ ماماندارى بەلسەندى ارەكەتتەر جاساۋدا. ءارتۇرلى سالانىڭ ماماندارى ءبىر دىتتەگەن ماقساتقا سابىرمەن, كاسىبي بىلىكتىلىكپەن جانە عىلىمي بايىپتىلىقپەن جەتۋى ءتيىس. ساياسي يدەولوگيا مەن عىلىمي ناقتىلىقتىڭ تۇيىسەتىن جەرىندەگى شىنايىلىق پەن شىنشىلدىقتىڭ ماڭىزى ارتا تۇسۋدە. تاريحتى جازۋ مەن عىلىمي زەردەلەۋ جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ مۇددەسى ءۇشىن ەمەس, جالپى قوعامنىڭ يگىلىگىنە اينالۋى شارت. سوندا عانا قوعام بولىپ كوتەرگەن قوماقتى جۇكتىڭ اۋىرلىعى بولمايدى, حالىق تاريحى ءوزىنىڭ شىنايى كەلبەتىن تانىتا الادى جانە ءوزىنىڭ قوعامدى بىرىكتىرۋشى الەۋەتىن پراكتيكالىق تۇرعىدا شىن مانىندە جۇزەگە اسىرادى. جالپى, تاريحتى بايانداۋدىڭ جاڭا تەورياسى مەن عىلىمي مەتودولوگياسى انىقتالىپ, بۇرىنعى ستيلدەگى عىلىمي تۇسىنىكتەر قاي­تا قارالۋدا. ەگەر كەڭەستىك ءداۋىر­دە گۋمانيتارلىق تەوريادا تا­ريح­تى فورماتسيالىق كەزەڭدەرگە ءبولۋ باسىمدىق تانىتسا, كەيىنگى زەرتتەۋلەردە وركەنيەتتىك ەۆوليۋتسيانى العا شىعارۋ كەڭىرەك ورىن الدى. ال ەندى قازىرگى كەزەڭدە بۇل ەكى باعىتتىڭ دا ءوز ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرگەن, سينتەزدەلگەن جاڭا ۇستانىم-ءادىسناما بەكي تۇسۋدە. بۇل تاريحي تەوريانىڭ نەگىزى – ءاربىر ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ تاريحىن بارىنشا ناقتى عىلىمي تۇرعىدا الەمدىك تاريحتىڭ اياسىندا كورسەتە ءبىلۋ, تاريحتاعى تۇل­عالىق كەمەلدەنۋدىڭ بارلىق تەتىك­تەرىن ايقىنداۋ بولىپ تابىلادى. سوندىقتان, ادام رۋحانياتىنىڭ ماڭىزدىلىعى العاش رەت ناعىز ءوزىنىڭ بيىگىنە كوتەرىلمەكشى. تاريح جالپى حالىق ءۇشىن ورتاق دۇنيە. سوندىقتان, ونىڭ بيىك عىلىمي دەڭگەيدە جازىلۋى­نا, ناسيحاتتالۋىنا ەلىمىزدىڭ ءار­بىر سانالى ازاماتى ءوز ۇلەسىن قوسۋعا ءتيىس دەگەن ويدامىز. سوندا عانا ماماندارىمىز ناعىز ۇزاق مەرزىمگە قولدانۋعا جارايتىن, جاستارىمىزدى جاڭا تۇسىنىكتەرگە باۋليتىن رۋحاني دۇنيەنى عىلىمي كەڭىستىككە ۇسىنا الادى. جالپى, الەۋمەتتىك جانە رۋحا­ني مۇددەلەردىڭ قيسىنى مەن قۇرى­لىمى كەز كەلگەن ەتنوس ءۇشىن تاريحي ۇدەرىستىڭ پارمەندى اعىمىنان تۋىندايتىن زاڭدى دۇنيەلەر بولىپ كەلەدى. سوندىقتان, بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك, ساياسي جانە مادەني كەڭىستىكتە قالىپتاسقان جانە وربىگەن ۇلتتىق رۋحاني قازىنانىڭ قوردالانۋى كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس دەگەن ءجون. ادامزاتتىڭ وركەنيەتتىك كەڭىس­تىگىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان الەم­دەگى بارلىق حالىقتار, ءارتۇر­لى قاۋىمداستىقتار ءوز رۋحاني مادەنيەتى مەن الەۋمەتتىك بول­مى­سىنىڭ ۇنەمى وركەندەپ, دامىپ, كەمەلدەنىپ, وسكەنىن قالاي­دى. وسى تالپىنىستاردىڭ, ءمۇد­دە­لىلىكتىڭ ارقاسىندا ارقيلى وركەنيەتتەر قالىپتاسىپ, ولار جۇيەلى, ۇيىمداسقان الەۋمەتتىك قۇرىلىمدار تۇرىندە تاريحي ۇدەرىستە كورىنىس بەرىپ وتىردى. ولاردىڭ سان الۋان كەيىپتە, ارقيلى سيپاتتا تانىلۋى زاڭدى قۇبىلىس. دەگەنمەن, ءوزىنىڭ تاريحي قالىپتاسقان رۋحاني قۇندى­لىقتارى مەن رۋحانيات الەمىن قادىر­لەمەگەن قاۋىمداستىق باسقا حالىقتار الدىندا سىيلى بولۋ­عا لايىقتى ەمەس جانە ولار وركە­نيەتتىك تۇرعىدان العاندا ءپار­مەندى دامۋ جولىنا تۇسە المايدى. ءسويتىپ, تاريحي سانا مەن وڭ ماعىناداعى رۋحاني ۇردىستەر قوعامدىق ساناداعى ادامي جانە الەۋمەتتىك پروگرەستى, وزىندىك ەۆوليۋتسيالىق دامۋ مەن العا جىلجۋدى قامتاماسىز ەتۋشى رۋحاني كۇش. ول حالىقتىڭ بۇقارالىق ساناسىندا بەلگىلى ءبىر ورىن الىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە رۋحانيلىق, رۋحاني دامۋ بەلگىلى ءبىر ساياسي تۇعىرناما مەن الەۋمەتتىك باع­دار­لانعان تۇجىرىمدى ۇلگىنىڭ ىرگە­تاسىنا اينالعاندا قوعامنىڭ زيات­كەرلىك سيپاتتا ساپالى دەڭ­گەيگە كوتەرىلگەنى بايقالادى. وسىن­داي دەڭگەيدەگى شىنايى رۋحا­ني­لىقتىڭ جۇيەلەنۋى, الەۋ­مەتتىك كەڭىستىكتە وزەكتەنۋى قازىرگى زامان­داعى مەملەكەتتىك يدەو­لوگيا­نىڭ گۋمانيستىك ماعى­نا­دا ءوربۋى­نە, ونىڭ جاسامپاز الەۋەتىن ايقىن­داۋعا بارىنشا نەگىز بولار ەدى. جالپى, تاريح ساحناسىنداعى, قۇندىلىقتار الەمىندەگى ءوزارا مادەني ارەكەتتەسۋگە, سۇحباتقا, ىقپالداسۋعا تۇسپەگەن تاريحي تاجىريبەنى, وزىندىك الەۋمەتتىك دەرەكتى تازا كۇيىندە كەزدەستىرە قويۋ تاريحتا سيرەك كەزدەسەدى. ال, كەرىسىنشە, ادەتتەگى تاريحي ءتاجى­ري­بەدە رۋحانيلىقتىڭ جەتكى­لىكتى دامۋ دەڭگەيى بولماعان­دىق­تان بولعان ۇلكەن زۇلماتتى, كۇيزە­لىستى, زارداپتى جاعدايلارعا كوپتە­گەن مىسالداردى كەلتىرۋگە بولادى. حالىقتىڭ رۋحاني قۇندى­لىق­تارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى نەمەن ولشەنەدى, رۋحانياتقا نەگىز بولاتىن تاريحي ىرگەتاستاردى قايدان ىزدەيمىز؟ دەگەن ساۋالدار دا تۋىندايدى. ءاربىر مادەنيەت ۇنەمى وزىنە رۋحاني ىرگەتاس بولاتىن قۇرىلىمداردى, جادىگەرلەردى ىزدەيدى, سونى ورنىقتىرۋعا تىرىسادى. الەمدەگى باسقا ۇلتتار مەن ۇلىستار سياقتى, قازاق حال­قىنىڭ كوپعاسىرلىق تاريحىندا دانالىقتىڭ وزىق ۇلگىسى بولارلىق الەمدى تانىپ-ءبىلۋدىڭ, زەردەلەۋدىڭ وزىندىك سيپاتتامالارى, تۇركىلىك ەرەكشەلىكتەردى تانىتاتىن فيلوسوفيالىق ويلار مەن تۇجىرىمدار جەتكىلىكتى بولعانى بەلگىلى. ماسەلە سول رۋحاني ءىنجۋ-مار­جان­نىڭ قادىرىن ءبىلىپ, قاي­ماعىن بۇزباي قازىرگى جاھان­دانۋ زامانىندا جۇيەلى تۇردە جيناقتاپ الۋدا جانە ونى ءاربىر جاڭادان كەلەتىن جاس ۇرپاققا رۋحاني ساباقتاستىقپەن جۇيەلى تۇردە بەرە بىلۋدە بولىپ وتىر. وسى جاۋاپتى ءىستى ابىرويمەن جۇزەگە اسىرعان جاعدايدا عانا ەلىمىزدىڭ ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى وزىندىك ەرەكشەلىگى بار حالىق رەتىندەگى مارتەبەسى وسەدى, باسقا حالىق­تار الدىنداعى قۇرمەتىمىزدى اسقاقتاتا تۇسەدى. ويتكەنى, ءوزىنىڭ تاريحتا قوردالاعان ماڭىز­دى رۋحاني قۇندىلىقتارىن قۇر­مەتتەگەن, ايالاعان, وربىتكەن ەل عانا جانە وعان جاڭا زاماندا وزىندىك جاڭ­عىرتۋ بەدەرلەرىن, كەلبەتىن بەرە بىلگەن حالىق قانا ادامزاتتىڭ ءور­كە­نيەتتىك مايدانىندا شىنايى جانە لايىقتى باعاعا يە بولادى. سەرىك نۇرمۇراتوۆ, فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور