«تۋعاندا دۇنيە ەسىگىن اشادى ولەڭ, ولەڭمەن جەر قوينىنا كىرەر دەنەڭ», دەگەن ابايدىڭ ءسوزى ادامزات بالاسىنىڭ تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىنگى ءومىرىن ءبىر اۋىز سوزگە سىيدىرىپ تۇرعانداي. قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرى مەن عۇرپى ۇرپاق اراسىندا ساقتالاتىن جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسىپ, قىز بەرىسپەۋ قاعيداسى بۇگىندە جويىلىپ, جەتى اتاسىن بىلمەيتىن جەتەسىز ۇرپاقتار دا بوي كورسەتۋدە. بۇل جاعداي قازىرگى قوعامدا كەڭ ەتەك العان سۋرروگات انالاردا ءجيى كەزدەسۋى مۇمكىن. سۋرروگات انا بولۋ پيعىلىن دا, بالانى بىرەۋدىڭ جاتىرىنا سالىپ بەرۋدى دە ار-نامىسقا سانامايتىن بولدىق. سۋرروگات انا بولۋ – قازاقى قوعامعا جات نارسە. جاھاندانۋدىڭ جەلكەنىنە ىلەسىپ, قوعام دا, ادامدار دا بۇزىلا باستادى. قازاقى تاربيە, قازاقى سالت-ءداستۇر ءتۇبىرىمەن السىرەپ, باتىستىڭ باعىتىنا بەت الدىق. ەلىمىزدە سۋرروگات انالاردىڭ سانى ارتىپ جاتسا, ونىڭ ۇرپاقتارىمىزدىڭ اراسىندا قان ارالاسىپ كەتۋىنە سەبەپشى بولارى انىق. بۇل – جەتى اتاعا دەيىن قىز بەرىپ, قىز الىسپاعان ۇلتقا ۇلكەن ءمىن.
قۇران كارىمدە: «سەندەرگە انالارىڭا, قىزدارىڭا, ءاپكە-قارىنداستارىڭا, اكەلەرىڭمەن ءبىر تۋعان ايەلدەرگە, انالارىڭمەن ءبىر تۋعان ايەلدەرگە, ءبىر تۋعان باۋىرلارىڭنىڭ قىزدارىنا, ءبىر تۋعان اپكە-قارىنداستارىڭنىڭ قىزدارىنا, ءوزدەرىڭدى ەمىزگەن ءسۇت انالارىڭا, ءبىرگە ەمىسكەن ءسۇت باۋىر اپكە-قارىنداستارىڭا, ۇيلەنىپ جاقىنداسقان ايەلدەرىڭنىڭ قولدارىڭداعى وگەي قىزدارىڭا ۇيلەنۋگە تىيىم سالىنادى...», دەپ وتاسۋعا بولمايتىن جاعدايلاردى سانامالاپ تۇرىپ كورسەتكەن.
بۇل – قان تازالىعىمەن قوسا ەرتەڭگى دۇنيەگە كەلەتىن ۇرپاقتىڭ فيزيولوگيالىق, پسيحولوگيالىق, مورالدىق جاعىنان دەنى ساۋ ۇرپاق بولۋىنىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى. ومىردە كەزدەسىپ جاتقان ءتۇرلى وقيعالاردىڭ سالدارى كەمتار بالالاردىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە, ءومىر ەسىگىن اشقان ۇرپاقتىڭ جەتىلمەي تۋىلۋىنا اكەپ سوقتىرىپ وتىر. جاستاردىڭ جەتى اتاسىنا قاراماي تۋىس ادامىنا تۇرمىسقا شىعۋى, قان تازالىعىنا ءمان بەرمەۋى جيىلەپ كەتتى. وسى ورايدا كەيىپكەرىمىزدى سوزگە تارتقان ەدىك. ق ۇلىن-تايداي جارىسىپ تەل وسكەن ج. مەن ق. ەسىمدى جاستار ءبىر-بىرىنە بولە بولىپ كەلەدى. ەكەۋىنىڭ انالارى اپكەلى-ءسىڭلىلى. الايدا, ەكى جاس باس قۇراپ وتاۋ تىكتى. انالارى قارسى تۇرا المادى. «ءبىز ارامىزدا ماحاببات بولعان سوڭ وسىنداي قادامعا باردىق. قان ارالاسۋ جاعىن ويلاعىمىز دا كەلمەيدى, ءبىز تەك ءبىر-ءبىرىمىزدى ءتۇسىنەمىز, جاقسى كورەمىز», دەيدى ولار. وسىنداي جاستار ادەت-عۇرىپتى اياقاستى ەتىپ جاتسا, كىمدى كىنالايمىز؟!
قازاق تاريحىنا كوز جۇگىرتسەڭىز قازاقتىڭ نەكە سالتىن كوزگە ىلمەي, وعان باعىنباي نەكەلەنگەن ەل تەنتەكتەرىن قازاق زاڭىنا سالىپ جازالاعان. ابايدىڭ توعجانمەن نەكەلەسە الماۋى, قالقامان مەن مامىردىڭ نەكەسىنىڭ تراگەديالىق جاعدايعا ۇشىراپ, ساتسىزدىككە تاپ بولۋىنىڭ سەبەبى دە وسى قانداستىقتا جاتقان جوق پا؟ قازاق ەرتەدەن قانداستىققا اپاراتىن تەرىس جولدى تەجەپ, اتا سالتىن ساقتاۋعا ۇلكەن ءمان بەرگەن.
ال قازىر شە؟ باتىستىڭ تاربيەسىن كورگەن ۇرپاق سولارعا ەلىكتەيدى, ەلىكتەپ تە جاتىر. ونىڭ سوڭى, مىنە, سۋرروگاتتىق اناعا دەيىن زاڭىمىزعا ەنگىزىپ قويدىق. 2004 جىلدىڭ 16 شىلدەسىندە قابىلدانعان «ادامنىڭ ۇرپاقتى بولۋ قۇقىقتارى جانە ولاردى جۇزەگە اسىرۋ كەپiلدiكتەرi تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىندا «سۋرروگات انا» ۇعىمى زاڭ جۇزiندە بەكiتiلگەنى بەلگىلى. وسى زاڭ بويىنشا ەلىمىزدە ەرلi-زايىپتىلارعا سۋرروگات انا قىزمەتiنە جۇگىنۋ قۇقى بەرiلگەن بولاتىن. سوندىقتان, سۋرروگاتتىقتى بيزنەس كوزىنە اينالدىرماي, تەك مۇقتاج جاندارعا, ماسەلەن, ۇرپاق سۇيە المايتىن جاندارعا عانا رۇقسات بەرىلسە. قىسقاسى, بۇل – بىرەۋ ءۇشىن شاراسىزدىقتان باراتىن ءىس بولسا, ەندى ءبىرى ءۇشىن ناعىز بيزنەستىڭ كوزىنە اينالدى. بۇل جايىندا تالاي ماقالا دا جارىق كوردى, كينوتۋىندى دا دۇنيەگە كەلدى. الايدا, ءبىز ۇرپاق اراسىندا قان ارالاسۋ جاعىن عانا قامتىپ وتىرمىز. ال سۋرروگات انالاردان تاراعان ۇرپاقتىڭ اراسىندا قان ارالاسپاۋىنا كىم كەپىلدىك بەرە الادى؟! بۇل سۋرروگاتشىلار ءبىرىن-ءبىرى الىپساتارعا اينالدىردى, ارالارىندا دەلدال جۇرەدى شاپقىلاپ. ونىڭ بالا ساتۋدان قانداي ايىرماشىلىعى بار؟!
قازاق حالقى قانداستىعى الىس رۋلارعا قۇدا بولۋ بارىسىندا دا تەكتىلىككە ءمان بەرىپ, تەكتى, كورگەندى اۋىلدان قىز ايتتىرىپ, بالاسىن بەرگەن. ەكى جاقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە, ماحاببات ەركىندىگىنە جانە قىز بالانىڭ قارا باسىنىڭ ساپاسىنا قاراۋمەن قاتار, ونىڭ وتباسىنىڭ مادەنيەتىنە ەرەكشە كوڭىل اۋدارعان. «جابىدان تۇلپار شىقپايدى, تەكسىزدەن تەكتى تۋمايدى» دەگەن اتالى ءسوزدىڭ دە ءتوركىنى وسىنى مەڭزەپ تۇرعانداي. ەندەشە, تامىرىمىزعا بالتا شاپپايىق, تەرەڭگە جايايىق, اتادان بالاعا مۇرا بولعان سالتىمىزدى ساقتايىق, بالالى بولۋدىڭ باسقا دا جاعىن قاراستىرايىق.
ايمان مۇقىشەۆا
«تۋعاندا دۇنيە ەسىگىن اشادى ولەڭ, ولەڭمەن جەر قوينىنا كىرەر دەنەڭ», دەگەن ابايدىڭ ءسوزى ادامزات بالاسىنىڭ تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىنگى ءومىرىن ءبىر اۋىز سوزگە سىيدىرىپ تۇرعانداي. قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرى مەن عۇرپى ۇرپاق اراسىندا ساقتالاتىن جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسىپ, قىز بەرىسپەۋ قاعيداسى بۇگىندە جويىلىپ, جەتى اتاسىن بىلمەيتىن جەتەسىز ۇرپاقتار دا بوي كورسەتۋدە. بۇل جاعداي قازىرگى قوعامدا كەڭ ەتەك العان سۋرروگات انالاردا ءجيى كەزدەسۋى مۇمكىن. سۋرروگات انا بولۋ پيعىلىن دا, بالانى بىرەۋدىڭ جاتىرىنا سالىپ بەرۋدى دە ار-نامىسقا سانامايتىن بولدىق. سۋرروگات انا بولۋ – قازاقى قوعامعا جات نارسە. جاھاندانۋدىڭ جەلكەنىنە ىلەسىپ, قوعام دا, ادامدار دا بۇزىلا باستادى. قازاقى تاربيە, قازاقى سالت-ءداستۇر ءتۇبىرىمەن السىرەپ, باتىستىڭ باعىتىنا بەت الدىق. ەلىمىزدە سۋرروگات انالاردىڭ سانى ارتىپ جاتسا, ونىڭ ۇرپاقتارىمىزدىڭ اراسىندا قان ارالاسىپ كەتۋىنە سەبەپشى بولارى انىق. بۇل – جەتى اتاعا دەيىن قىز بەرىپ, قىز الىسپاعان ۇلتقا ۇلكەن ءمىن.
قۇران كارىمدە: «سەندەرگە انالارىڭا, قىزدارىڭا, ءاپكە-قارىنداستارىڭا, اكەلەرىڭمەن ءبىر تۋعان ايەلدەرگە, انالارىڭمەن ءبىر تۋعان ايەلدەرگە, ءبىر تۋعان باۋىرلارىڭنىڭ قىزدارىنا, ءبىر تۋعان اپكە-قارىنداستارىڭنىڭ قىزدارىنا, ءوزدەرىڭدى ەمىزگەن ءسۇت انالارىڭا, ءبىرگە ەمىسكەن ءسۇت باۋىر اپكە-قارىنداستارىڭا, ۇيلەنىپ جاقىنداسقان ايەلدەرىڭنىڭ قولدارىڭداعى وگەي قىزدارىڭا ۇيلەنۋگە تىيىم سالىنادى...», دەپ وتاسۋعا بولمايتىن جاعدايلاردى سانامالاپ تۇرىپ كورسەتكەن.
بۇل – قان تازالىعىمەن قوسا ەرتەڭگى دۇنيەگە كەلەتىن ۇرپاقتىڭ فيزيولوگيالىق, پسيحولوگيالىق, مورالدىق جاعىنان دەنى ساۋ ۇرپاق بولۋىنىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى. ومىردە كەزدەسىپ جاتقان ءتۇرلى وقيعالاردىڭ سالدارى كەمتار بالالاردىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە, ءومىر ەسىگىن اشقان ۇرپاقتىڭ جەتىلمەي تۋىلۋىنا اكەپ سوقتىرىپ وتىر. جاستاردىڭ جەتى اتاسىنا قاراماي تۋىس ادامىنا تۇرمىسقا شىعۋى, قان تازالىعىنا ءمان بەرمەۋى جيىلەپ كەتتى. وسى ورايدا كەيىپكەرىمىزدى سوزگە تارتقان ەدىك. ق ۇلىن-تايداي جارىسىپ تەل وسكەن ج. مەن ق. ەسىمدى جاستار ءبىر-بىرىنە بولە بولىپ كەلەدى. ەكەۋىنىڭ انالارى اپكەلى-ءسىڭلىلى. الايدا, ەكى جاس باس قۇراپ وتاۋ تىكتى. انالارى قارسى تۇرا المادى. «ءبىز ارامىزدا ماحاببات بولعان سوڭ وسىنداي قادامعا باردىق. قان ارالاسۋ جاعىن ويلاعىمىز دا كەلمەيدى, ءبىز تەك ءبىر-ءبىرىمىزدى ءتۇسىنەمىز, جاقسى كورەمىز», دەيدى ولار. وسىنداي جاستار ادەت-عۇرىپتى اياقاستى ەتىپ جاتسا, كىمدى كىنالايمىز؟!
قازاق تاريحىنا كوز جۇگىرتسەڭىز قازاقتىڭ نەكە سالتىن كوزگە ىلمەي, وعان باعىنباي نەكەلەنگەن ەل تەنتەكتەرىن قازاق زاڭىنا سالىپ جازالاعان. ابايدىڭ توعجانمەن نەكەلەسە الماۋى, قالقامان مەن مامىردىڭ نەكەسىنىڭ تراگەديالىق جاعدايعا ۇشىراپ, ساتسىزدىككە تاپ بولۋىنىڭ سەبەبى دە وسى قانداستىقتا جاتقان جوق پا؟ قازاق ەرتەدەن قانداستىققا اپاراتىن تەرىس جولدى تەجەپ, اتا سالتىن ساقتاۋعا ۇلكەن ءمان بەرگەن.
ال قازىر شە؟ باتىستىڭ تاربيەسىن كورگەن ۇرپاق سولارعا ەلىكتەيدى, ەلىكتەپ تە جاتىر. ونىڭ سوڭى, مىنە, سۋرروگاتتىق اناعا دەيىن زاڭىمىزعا ەنگىزىپ قويدىق. 2004 جىلدىڭ 16 شىلدەسىندە قابىلدانعان «ادامنىڭ ۇرپاقتى بولۋ قۇقىقتارى جانە ولاردى جۇزەگە اسىرۋ كەپiلدiكتەرi تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىندا «سۋرروگات انا» ۇعىمى زاڭ جۇزiندە بەكiتiلگەنى بەلگىلى. وسى زاڭ بويىنشا ەلىمىزدە ەرلi-زايىپتىلارعا سۋرروگات انا قىزمەتiنە جۇگىنۋ قۇقى بەرiلگەن بولاتىن. سوندىقتان, سۋرروگاتتىقتى بيزنەس كوزىنە اينالدىرماي, تەك مۇقتاج جاندارعا, ماسەلەن, ۇرپاق سۇيە المايتىن جاندارعا عانا رۇقسات بەرىلسە. قىسقاسى, بۇل – بىرەۋ ءۇشىن شاراسىزدىقتان باراتىن ءىس بولسا, ەندى ءبىرى ءۇشىن ناعىز بيزنەستىڭ كوزىنە اينالدى. بۇل جايىندا تالاي ماقالا دا جارىق كوردى, كينوتۋىندى دا دۇنيەگە كەلدى. الايدا, ءبىز ۇرپاق اراسىندا قان ارالاسۋ جاعىن عانا قامتىپ وتىرمىز. ال سۋرروگات انالاردان تاراعان ۇرپاقتىڭ اراسىندا قان ارالاسپاۋىنا كىم كەپىلدىك بەرە الادى؟! بۇل سۋرروگاتشىلار ءبىرىن-ءبىرى الىپساتارعا اينالدىردى, ارالارىندا دەلدال جۇرەدى شاپقىلاپ. ونىڭ بالا ساتۋدان قانداي ايىرماشىلىعى بار؟!
قازاق حالقى قانداستىعى الىس رۋلارعا قۇدا بولۋ بارىسىندا دا تەكتىلىككە ءمان بەرىپ, تەكتى, كورگەندى اۋىلدان قىز ايتتىرىپ, بالاسىن بەرگەن. ەكى جاقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە, ماحاببات ەركىندىگىنە جانە قىز بالانىڭ قارا باسىنىڭ ساپاسىنا قاراۋمەن قاتار, ونىڭ وتباسىنىڭ مادەنيەتىنە ەرەكشە كوڭىل اۋدارعان. «جابىدان تۇلپار شىقپايدى, تەكسىزدەن تەكتى تۋمايدى» دەگەن اتالى ءسوزدىڭ دە ءتوركىنى وسىنى مەڭزەپ تۇرعانداي. ەندەشە, تامىرىمىزعا بالتا شاپپايىق, تەرەڭگە جايايىق, اتادان بالاعا مۇرا بولعان سالتىمىزدى ساقتايىق, بالالى بولۋدىڭ باسقا دا جاعىن قاراستىرايىق.
ايمان مۇقىشەۆا
سوڭعى جاڭالىقتار
الماتىدا «ورتالىق ازيا مۇراتى» اتتى جاڭا مونوگرافيا تانىستىرىلدى
ايماقتار • بۇگىن, 00:05
شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمى تۇرعىنداردى جەكە-جەكە قابىلدادى
ايماقتار • كەشە
جاستار • كەشە
ەلىمىزدە جاڭا اۆتوكولىكتەردىڭ ساتىلىمى ارتتى
قوعام • كەشە
قازاقستاننىڭ سەگىز وبلىسىندا تاسجولدارداعى قوزعالىس شەكتەلدى
قازاقستان • كەشە
ەرتەڭ استانانىڭ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى قاشىقتان وقيدى
اۋا رايى • كەشە
ناۋرىز ايىندا وتەتىن ۇبت-عا 184 مىڭ تالاپكەر قاتىسادى
ءبىلىم • كەشە
سەمسەرشى سوفيا اكتاەۆا ازيا جارىسىنىڭ جۇلدەگەرى
سپورت • كەشە
