ءتورت ءتۇيىن

پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ ورال وڭىرىنە ساپارى كەزىندە تارقاتىلدى ەلىمىزدىڭ ءار ءوڭىرىنىڭ وزىنە ءتان دامۋ ەرەكشەلىگى بار. ءىستى العا اپارۋ بارىسىندا وسى ەرەكشەلىكتەرگە باسىمدىق بەرىلمەسە, بەلگىلى ءبىر ءوڭىر ەكونوميكاسى تىعىرىق پەن داعدارىسقا تاپ بولۋى ابدەن مۇمكىن. وسى ورايدا رەسپۋبليكامىزدىڭ باتىستاعى قاقپاسى – ورال وڭىرىنە ءتان باستى دامۋ جولى – اگروونەركاسىپتىك  كەشەن مەن تاماق ونەركاسىبى جانە كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن ءوندىرۋ ءارى وسى سالادا وڭدەۋ ءىسىن وڭ جولعا قويۋ دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. پرەمەر-مينيستر ك.ءماسى­موۆ­تىڭ باتىس قازاقستان وبلىسىنا ساپارى بارىسىندا ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ جەتەكشى سالالارىنا اينالعان وسى ەكى ەرەكشەلىك پەن باعىتقا باسا نازار اۋدارىلدى. اشىعىن ايتقاندا, بۇرىنعى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى مەن بۇگىنگى اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي. مۇنىڭ كەيىنگىسى نەگىزىنەن ونىمدەردى ءوندىرۋدى ەمەس, وڭدەۋدى, ءسويتىپ, تۇتىنۋشىلارعا دايىن ازىق-ت ۇلىك پەن تاماق ونىمدەرىن ۇسىنۋدى ماقسات ەتەدى. وسىنداي ولشەمدەر مەن تالاپتارعا جاۋاپ بەرە الاتىن وتاندىق كاسىپورىندار ورال وڭىرىندە جەتەرلىك. سولاردىڭ ءبىرى – ورال قالاسىنداعى «كۋبلەي» جشس. وسى كاسىپورىننىڭ بازاسىندا وتكىزىلگەن وندىرىستىك كەڭەستە كەشەننىڭ تولعاعى جەتكەن بىرقاتار كوكەيكەستى ماسەلەلەرى تالقىلاندى. ەلىمىزدە بۇگىنگى كۇنى ەت ءوندىرىسى الەۋەتىن كوتەرۋگە باسا كوڭىل بولىنۋدە. ارينە, بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن ونى شيكىزات كوزدەرىمەن قامتۋ قاجەت. وسى اراداعى تۋىندايتىن تۇيىندەر مەن تۇيتكىلدەردى باتىسقازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر ءوزارا پىكىر الماسۋ كەزىندە ۇكىمەت باسشىسىنا بايانداپ بەردى. مىسالى, تەرەكتى اۋدانىنداعى «ايسۇلۋ» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەك­شىسى ماعاۋيا زاينۋللين بۇگىنگى كۇنى ەتتىڭ ەكسپورتتىق الەۋە­تىن وتكىزۋگە كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر­عان بىرقاتار جايتتاردى قىنجىلا جەت­كىزدى. ەكىنشى ءبىر كاسىپكەر قۇستىڭ برويلەر ءتۇرىن وسىرگىسى كەلەدى ەكەن. الايدا, ونىڭ ويىنشا, بۇعان ۇكىمەت تاراپىنان قويىلاتىن كريتەريلەردە الا-قۇلالىق باسىم. ورال وڭىرىندەگى تاماق ءوندىرۋ ءىسىنىڭ وكىلدەرى ايتقان ۇسىنىس-پىكىرلەردى مۇقيات تىڭداعاننان كەيىن ك.ءماسىموۆ كوتەرىلگەن ماسەلەلەر اياقسىز قالمايتىنىن, بۇل ءبىر ايدان كەيىن وتكىزىلەتىن ۇكىمەتتىڭ كەزەكتى ءماجىلىسىنىڭ كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلەتىنىن جەتكىزدى. بۇگىندە ەلىمىزدە گاز ءوندى­رىسىن دامىتۋ ماسەلەسى ۇلكەن ءمان مەن ماڭىزعا يە. ءارى وسى ءتۇيىندى ماسەلەنىڭ ارعى استارىن­دا الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق ماسە­لەلەردى دە جاڭا ساپالىق دەڭ­گەيگە كوتەرۋ ءىسى تۇر. وسى تۇر­عىدا تۇتاستاي رەسپۋبليكادا گاز ءوندىرىسىن دامىتۋ جونىندەگى ۇكى­مەتتىڭ كوشپەلى ءماجىلىسىن وزگە جەردە ەمەس, گاز-كوندەنسات شيكى­زاتى ءوندىرىلىپ جاتقان قارا­شىعاناق كەنىشى ورنالاسقان وبلىس­تا وتكىزىلۋىنىڭ ۇلكەن نىشاندىق ءمانى ءارى تيگىزەتىن ناقتى پايداسى مەن اسەرى بار ەكەنى حاق. وسى كەڭەستە ورتاعا تاستالعان ماسەلەلەردىڭ وزەگى 2030 جىلعا قاراي قازاقستاندا گاز ءوندىرۋ سالاسى جاڭا ساتىعا كوتەرىلەتىنى, تاۋارلى گازدى پايدالانۋدىڭ ىشكى تۇتىنىمى ايتارلىقتاي وسەتىنى تۋرالى جايتتاردان قۇرالادى. ياعني, الداعى 2030 جىلعا قاراي ەلىمىزدە تابيعي گازدى تۇتىنۋشىلاردىڭ قاتارى 9-10 ميلليون ادامعا دەيىن وسەتىن بولادى دەگەن بولجام ايتىلدى اتالعان كەڭەستە. بۇل ماسەلەدە گاز شيكىزاتى وندىرىلەتىن ورال وڭىرىندەگى كورىنىس قانداي؟ بۇل ساۋالدىڭ توركىنىن ۇكىمەت باسشىسىنا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆ تارقاتىپ بەردى. مۇندا تۇرعىنداردىڭ تابيعي گازبەن قامتىلۋ دەڭگەيى 93,4 پاي­ىزدى قۇرايدى. بۇل, سالىستىرمالى تۇردە العاندا, رەسپۋبليكا وبلىستارى اراسىنداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش بولىپ تابىلادى. ارينە, وسىعان قاراپ ءوڭىردى گازداندىرۋ ماسەلەلەرى تولىقتاي شەشىمىن تاۋىپ ۇلگەرگەن ەكەن دەسەك قاتەلەسەمىز. مۇلدەم ولاي ەمەس ەكەنى ايدان انىق. بۇل ماسەلەدە وڭىردە ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردىڭ ءورىسىن ودان ءارى ءوسىرۋ قاجەتتىلىگى دە ايقىن كورىنەدى. ورىنبور – نوۆوپسكوۆ گاز قۇبىرى باعىتىنداعى اتقارى­لاتىن جۇمىستار دا قارجى­لان­دىرۋ ماسەلەلەرىن قاجەتسىنە­دى. ايماقتى تۇگەلدەي گازداندى­رۋداعى تاعى ءبىر تۇيتكىل روستوشا – تايپاق ماگيسترالدى گاز قۇبىرىن تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋ كەرەكتىگىنەن تۋىندايدى. مۇندا, اسىرەسە, قىس كەزىندە كۇردەلى جاعدايلار قالىپتاساتىنى تۇرعىندار مەن سالا ماماندارىنا جاقسى ءمالىم. ك.ءماسىموۆتىڭ باتىس قازاقستان وبلىسىنا ساپارى كەزىندە وڭىردەگى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جاي-كۇيى جونىندە ارنايى كەڭەس وتكىزىلدى. كەڭەستىك كەزەڭدى ايتپاعاندا, ءتىپتى, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جانە كەيىنگى جىلدارىنىڭ وزىندە باتىس قازاقستان وبلىسىندا اۆتوجول ينفراقۇرىلىمى مۇلدەم دامىماي قالعانى اتار تاڭداي, باتار كۇندەي شىندىق. شەكارالاس وڭىردەگى اۆتوجولداردىڭ رەسەيمەن تۇيىسەتىن تۇستارى دا تاس-تالقانى شىعىپ جاتتى. وسى ماسەلە تەك سوڭعى ءۇش جىلدا عانا وڭ باعىت الدى. سونىڭ ءبىر مىسالى «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ارقىلى قولعا الىنعان «ورال – تاسقالا – رەسەي فەدەراتسياسى شەكاراسى» اۆتوجولى قۇرىلىسى. بۇل كەزەڭدە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت پەن ءارتۇرلى ترانسفەرتتەر ەسەبىنەن وبلىسقا اۆتوجول قۇرىلىسىنا 19 ميل­ليارد تەڭگە كولەمىندە قاراجات ءبولىندى. الايدا, مۇنىڭ ءوزى دە ۇزاق ۋاقىتتان بەرى نازاردان تىس قالىپ كەلگەن وڭىردەگى جول سالاسىنىڭ جۇمىرىنا جۇق بولماعانداي كورىنەدى. تاعى دا ۇكىمەت باسشىسى وتكىزگەن كەڭەستە ايتىلعانداي, وڭىردەگى اۆتوموبيل جولدارى جالپى ۇزىندىعىنىڭ تەك 26 پايىزى عانا قاناعاتتانارلىق دەڭگەيدە. بۇل رەسپۋبليكاداعى ەڭ تومەنگى كورسەتكىش ەكەن. ال تۇتاستاي ەلىمىزدە بۇل كورسەتكىش 61 پايىزدى قۇرايتىنىن ەسكەرسەك, اتالعان ماسەلەدە باتىس قازاقستاننىڭ كوش كەيىن قالىپ قويعانى ايقىندالا تۇسەدى. بيىل بۇعان بولىنگەن قاراجات كولەمى 6 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە. دەگەنمەن, پرەمەر-مينيستر وتكىزگەن كەڭەستە بۇگىنگى كۇنى وبلىس ورتالىعىن شالعايداعى كازتالوۆ, جانىبەك جانە بوكەي ورداسى اۋداندارىمەن جالعاستىراتىن جول قۇرىلىسىنىڭ كەستەگە ساي ءجۇرىپ جاتقانى ايتىلدى. بۇعان قاراجات رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن بولىنگەن. ەڭ باس­تىسى, الداعى جىلدارى دا بۇل ءىس ودان ءارى جالعاساتىنى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. قازىرگى كۇنى مۇنىڭ ءتيىستى جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى جاسالعان. ءارى جول قۇرىلىسى سوڭعى وزىق تەحنولوگيالار نەگىزىندە جۇرگىزىلۋدە. ءوز كەزەگىندە مۇنداي جاعىمدى جايتتى ك.ءماسىموۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىق مەرەكەسىنە تارتىلعان سىي رەتىندە قابىلداۋعا بولاتىنىن ايتتى. ءتورتىنشى ءتۇيىن دەگەندە ۇكىمەت باسشىسىنىڭ قادىر مىرزا ءالى اتىنداعى مادەنيەت جانە ونەر ورتالىعىنداعى وڭىردەگى زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەسۋدە ايتىلعان ۇسىنىستار مەن وي-پىكىرلەردى ايتقان ءجون. ونى كارىم قاجىمقان ۇلى ءوزى اشىپ جۇرگىزىپ وتىردى. اقىنى اكىمىن ىزدەگەن ەلدىڭ ماڭدايىنىڭ سورى بەس ەلى, اكىمى اقىنىن ىزدەگەن ەل – باقىتتى دەگەندەي, ك.ءماسىموۆ كەزدەسۋدەگى العاشقى ءسوزدى قازاقتىڭ بەلگى­لى اقىن قىزى اقۇشتاپ باقتى­گە­رەەۆاعا ۇسىنعانى دا ءوز جاراسىمىن تاپتى. كەزدەسۋ كەزىندە وبلىستىق رەسۋرستىق جاس­تار ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى ەر­مەك مۇحاممەدقاليەۆ, اۋىل شا­رۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى, پروفەسسور قازىباي بوزى­موۆ, ەسىمى ورال وڭىرىنە كەڭى­نەن تانىمال قوعام قايراتكەرى ابات ەسەنعاليەۆ جانە وبلىستىق اردا­گەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى مىر­زاعالي مۇحامبەتوۆ وزدەرىن تول­عاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەر بويىنشا پرەمەر-مينيسترگە كوپتەگەن سۇراقتار قويدى. بۇل ساۋالداردىڭ جاۋابىنىڭ دەنى جوعارىدا ايتىلىپ كەتكەن­دىكتەن, وسى ارادا ۇكىمەت باسشىسى جاۋاپ بەرگەن ءبىر عانا ساۋالدىڭ ءتۇپ-توركىنىنە توقتالا كەتكەندى ءجون كورەمىز. بۇل ترانسشەكارالىق جايىق وزەنىنىڭ ەكولوگيالىق جۇيەسىن جاقسارتۋ, مۇنداعى جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسىن ساقتاۋ جونىندەگى قويىلعان ساۋال بولاتىن. بۇعان بايلانىستى ۇكىمەت باسشىسى تاراپىنان: «بۇل ماسەلە ماعان تانىس. بۇگىن كەشكە رەسەيگە جۇرگەلى وتىرمىن. مەن قىزمەتتىك ساپار بارىسىندا رەسەي پرەمەر-مينيسترىمەن كەزدەسىپ, جايىق وزەنىنە قاتىستى ماسەلەلەردى ورتاعا سالعالى وتىرمىن», دەگەن تياناقتى جاۋاپ قايتارىلدى. ەندەشە, بۇل ىسكە تەك ساتتىلىك تىلەگەن ءجون. كەزدەسۋ كەزىندە باتىسقازاق­ستاندىق زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ قويعان ساۋالدارىنا وراي سالالىق مينيسترلەر ءتيىستى تۇسىنىكتەر بەرىپ وتىردى. ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ كەزدەسۋ كەزىندە ايتىلعان ۇسىنىس-تىلەكتەر اياقسىز قالمايتىنىن مالىمدەدى. مىنە, وڭىردەگى ءتورت ءتۇيىن وسىلايشا تارقاتىلدى. تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان» باتىس قازاقستان وبلىسى