توڭىرەگىنە شۋاق شاشقان

«ۇستازدىق ەتكەن جالىقپاس, ۇيرەتۋدەن بالاعا», – دەپ اباي اتامىز ايتقانداي, ۇستاز بولۋدىڭ تەڭىزىنە بويلاپ, اعارتۋ سالاسىندا تالماي ەڭبەكتەنگەن ۇلاعاتتى جاندار ارامىزدا از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – بار عۇمىرىن ۇرپاق تاربيەلەۋگە ارناعان ۇستاز, ارداقتى اجە جىبەك ءشارىپوۆا. ءيا, بۇكىل سانالى عۇمىرىن ۇرپاققا تاربيە بەرۋ جولىنا سارپ ەتكەن جىبەك ءشارىپوۆا جايلى وي تولعاردىڭ باسىندا, ەڭ الدىمەن, ەسكە تۇسەتىنى تەك ونىڭ جاقسىلىقتى جار سالىپ جۇرەتىن اقپەيىل مىنەزى مەن انالىق قامقورلىعى. «جاقسى جايلى ءسوز قوزعاردا جاقسى ويلار ەسكە تۇسەدى» دەگەن وسى شىعار. ول 1936 جىلى 6 تامىزدا بۇرىنعى اقمولا قالاسىندا (قازىرگى استانا) ءشارىپ اتامىز بەن زەينەپ انامىزدىڭ شاڭىراعىن شاتتىققا بولەپ, دۇنيە ەسىگىن اشقان. بالالىق شاعى سۇراپىل سۇم سوعىسقا ءدال كەلگەن جىبەك بار مەن جوقتىڭ قادىرىن ءبىلىپ ءوستى. اۋىرعا مويىماي, جەڭىلگە جەلكىلدەمەي جەتىلدى. اكەسى ءشارىپ قايىپ ۇلى سول تۇستا قازاقتان شىققان ماڭدايالدى حالىق اعارتۋشىلارىنىڭ ءبىرى, يمان مەن ساۋاپ­تى ءومىرىنىڭ مانىنە اينالدىرعان تەكتى جان بولاتىن. ول ماسكەۋدە ءبىلىم الىپ, اقمولادا ەڭ العاشقى تەمىرجول ۋچيليششەسىن ۇيىمداستىرىپ, ءوزى نەگىزىن قالاعان وقۋ ورنىنىڭ العاشقى ديرەكتورى بولعان. كەيىن قوستاناي وبلىسى بويىنشا وقۋ-اعارتۋ ىسىنە تارتىلىپ, سول وڭىردە ءبىرشاما اۋىلدىق مەكتەپتەرگە باسشىلىق جاسادى. ش.قايىپ ۇلى جاڭا قالىپتاسىپ جاتقان وقۋ ورىندارىنىڭ قازىعىن قاعىپ, جاستارعا وقىتۋ مەن ءبىلىم بەرۋ ىستەرىنىڭ باستاماشىسى بولدى. ونىڭ باستاماسىمەن كوپتەگەن ءبىلىم وشاعى مەن بالالار ءۇيى اشىلعان. ءسوز اراسىندا ايتارىمىز, بۇل ايماڭداي ازاماتتىڭ نەبارى 27-گە جەتەر-جەتپەس شاعىندا اتقارعان دۇنيەلەرى ەدى. اتتەڭ, ارىستاي ازاماتتىڭ اسىل ارمانىن, ىزگى جولىن 37-ءنىڭ زۇلماتى كەستى. دەرەككە سۇيەنسەك, سول تۇستا اقمولا وبلىسىندا 8 مىڭنان استام ادام قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراسا, ونىڭ ىشىندە 2 مىڭنان استامى اتۋ جازاسىنا كەسىلىپتى. سولاردىڭ اراسىندا اسىل ازامات ءشارىپ تە بار ەدى. وسى قانقۇيلى جىلداردىڭ جازىقسىز قۇربانى بولعان ادامداردىڭ ەسىمدەرىن ارقاشان ەستە ساقتاۋ, اقتاڭداقتار اقيقا­تىنا تەرەڭىرەك ءمان بەرىپ, ۇعىنۋ – بۇگىنگى ۇرپاق پارىزى. ءشارىپ قايىپ ۇلىنا 1938 جىلدىڭ 13 تامىزىندا اتۋ جازاسى دەگەن ۇرەيلى ۇكىم شىعارىلىپ, ول ءۇش كۇننەن سوڭ ورىندالعان. وسىلايشا, ارتىندا ەڭىرەپ ازاماتىن جوقتاپ ەكى بىردەي قىزىمەن جۇبايى زەينەپ قالا بەرەدى. ءومىر ەسىل ەردىڭ وتباسىن قيىنشىلىقپەن كۇرەسە بىلۋگە, تاعدىردىڭ باسقا سالعان ىزعارلى وكپەگىنە مويىماي, قايسارلىق تانىتۋعا شىڭدادى. وسى تاۋقىمەتتى كەزەڭدە قايرات كورسەتكەن زەينەپ ەكى بالاسىن ءوسىرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ جۇرتتان قالماي جوعارى ءبىلىم الۋىنا, ادام قاتارىنا قوسىلىپ كەتۋىنە بار جاعدايدى جاسادى. ءتىپتى, زەينەپ انامىزدىڭ ادال ەڭبەكتىڭ قارا نارى, سول تۇستا اقمولا وڭىرىندە اتاعى شىق­قان شەبەر تىگىنشى بولعانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. انادان العان ونەگەسىمەن ۇلكەنى جىبەك ۇستازدىق جولدى, كەنجەسى گۇلنار تەمىرجول سالاسىن تاڭداپ, ابىروي بيىگىنە كوتەرىلدى. تۋمىسىنان بىلىمگە قۇمار جىبەك مەكتەپتەن سوڭ قازىرگى استاناداعى پەدا­گوگيكالىق ۋچيليششەگە وقۋعا تۇسەدى. ونى 1954 جىلى ۇزدىك ءبىتىرىپ شىعادى. ارينە, «حالىق جاۋىنىڭ قىزى» دەپ تومەندەتۋ, ءسوزىن جۇرە تىڭداۋ سىندى شالكەۋ ءومىردى دە جىبەك اپاي جاستايىنان كورىپ ءوستى. بىراق, قايراتتى قىز بۇعان مويى­ماي, وقۋدا ۇزدىك ۇلگەرىمىمەن, ەڭبەكتە جەتىستىكتەرىمەن كوزگە ءتۇستى. 1955 جىلى قاراعاندى ءوڭىرىنىڭ تۋماسى جۇكەن سادىق ۇلىمەن شاڭىراق كوتەردى. جۇكەن اعا دا ەل ءۇشىن ەلەۋلى ەڭبەك ەتكەن العاداي ازامات بولاتىن. جۇكەننىڭ اكەسى دە 37-ءنىڭ قىزىل قىرعىنىندا وققا بايلانىپ كەتكەن ەكەن. ءبىر جاعىنان ەكى مۇڭلىقتاي بولعان جاستىڭ ءبىرىن-ءبىرى ءۇنسىز ءتۇسىنىپ, تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋىنە ءومىر جولدارىنىڭ ۇقساس بولعانى دا سەپتەس­كەندەي ەدى. وتاعاسى دا بار ءومىرىن وقۋ-اعارتۋ ىسىنە ارناعان. جەزقازعان, اقمولا وبلىستارىنداعى مەكتەپتەردە ديرەكتور, تسەلينوگراد قالاسىنىڭ ءبىلىم بولىمىندە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى. ەلىمىزگە ءبىلىمدى ۇرپاق كەرەكتىگىن, ول ءۇشىن بىلىكتى ۇستاز قاجەت ەكەنىن بىلەتىن دارا ويلى ازامات جان جارى جىبەكتىڭ ۋچيليششەلىك بىلىممەن توقتاپ قالماي, ءارى قاراي وقۋىن جالعاستىرۋىنا مۇمكىندىك جاسادى. وسىلايشا, جىبەك قاراعاندى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن ۇزدىك ءبىتىرىپ شىقتى. جىبەك اپايدىڭ باقىتى – جۇكەن اعاداي ەڭبەكقور, قايىرىمدى, كىشىپەيىل جۇبايىنىڭ بولعاندىعى دەسە دە بولادى. جۇكەن سادىق ۇلى 1963 جىلدان اق­مولا وبلىسى, تسەلينوگراد اۋدانىنداعى شالقار اۋىلىنىڭ ورتا مەكتەبىندە ديرەكتور بولا ءجۇرىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن وسى قىزمەتىن جەمىستى اتقاردى. تاعدىردىڭ جازۋىنا نە شارا, اسىل ازامات بار بولعانى 39 جاسىندا, 1968 جىلى جۇرەك تالماسىنان باقيلىققا اتتانىپ كەتە باردى. ارتىندا ءۇش قىز, ءبىر ۇلىمەن – شيەتتەي ءتورت بالامەن ەڭىرەپ, وتىز ەكى جاسار جۇبايى قالا بەردى. قيىنشىلىق كورسە دە, انالىق پارىزىن ادال اتقارىپ, اكەلەرىنىڭ جوعىن جوقتاتپاي, ءومىردىڭ ىستىعى مەن سۋىعىنا كۇيگەن جىبەك انا بالالارىن جەتكىزدى. اۋىلدىق مەكتەپتە زەينەتكەرلىككە شىققانشا, تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولدى. اسىل جاننىڭ بارلىق ەڭبەك ءوتىلى 42 جىلدان اسادى ەكەن. مىنە, ۇلاعاتتى ۇستاز جولى دەگەن وسى دا. جىبەك اپايدىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ونىڭ ۇستازدىق ىسكە بار جان دۇنيەسىمەن, بولمىسىمەن شىنايى بەرىلگەنىندە. ءتىپتى, سىنىپتان سىنىپقا وتە الماي قالعان ۇلگەرىمى ناشار بالالار جىبەك اپايدىڭ سىنىبىنا كەلسە, مىندەتتى تۇردە جاقسى وقىپ, ءتىپتى, ءوز قاتارلارىن قۋىپ جەتەتىن. قازىر سول ازاماتتاردىڭ الدى ەلۋدىڭ ار جاعىندا, ءبىر-ءبىر شاڭىراقتىڭ ۇيتقىسى, نەمەرە ءسۇيىپ اتا بولىپ وتىر. جىبەك اپاي ناشار وقيدى دەگەن شاكىرتكە, ەڭ الدىمەن, سەنىم ءبىلدىرىپ, سول كەزدەرى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ستاروس­تا, سپورت, تازالىق, وقۋ سەكتورى سياقتى قوعامدىق جۇمىستارعا سايلاپ, جۇمىس ىستەتىپ, وقىمايدى دەگەن شاكىرتتى وقىتىپ شىعاراتىن. ءاربىر بالانىڭ جەكە قاسيەتىن دامىتۋعا كوپ كوڭىل بولەتىن. سابىرلىلىق, ىسكەرلىك تانىتىپ, شاكىرتتەرىنە ساباقتى ءوز بەتىنشە قىزىعىپ وقيتىنداي جاعداي جاسايتىن. بۇل دا ۇستازدىڭ شەبەرلىگى. ورىس جانە شەتەل كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىن سۇيسىنە وقىعان جىبەك اپاي قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ تۋىندىلارىن دا زەيىن قويا وقىپ شىققان. اسىرەسە, اباي مەن شاكارىمنىڭ ەڭبەكتەرى وعان ەرەكشە اسەر ەتسە كەرەك. حاكىم اباي­دىڭ قاراسوزدەرىنەن ءنار العان جىبەك اپاي وقۋشىلارىنىڭ جىگەرىن جانىپ وقىتاتىن ۇستاز بولدى. ۇلاعاتتى ۇستازدىڭ كوپ جىلعى ەڭبەگى ەلەۋسىز قالعان جوق. اقمولا وبلى­سىندا ەڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ «قازاق كسر حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى» مارتەبەلى اتاعىن الدى. ەسىمى ءبىلىم باسقارماسىنىڭ قۇرمەت كىتابىنا ەنگىزىلدى. قازاقستاننىڭ رۋحاني جانە الەۋمەتتىك دامۋى جولىندا قول جەتكەن تابىستارى, ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قۇرمەت گراموتالارىمەن ماراپاتتالعان. بۇگىندە جىبەك شارىپقىزى بەرەكەلi شاڭىراق يەسi, ۇل-قىز ءوسiرiپ, كەلiندi بولىپ, نەمەرە-شوبەرە سۇيگەن قادiرمەندi اجە. ەندى تولىسىپ, كەمەلدەنگەن شاعىندا ومىردەن باقيعا كەتە بارعان اياۋلى وتاعاسى جۇكەننىڭ ورنىن جوقتاتپاي, ونىڭ تۇياعى بولىپ قالعان ءبىر ۇل, ءۇش قىزىن ءوزى جەتكىزدى. بۇگىن سولاردىڭ ورتاسىندا, نەمەرە-شوبەرەلەرىنىڭ ءار قىلىعىنا ءسۇيسىنىپ باقىتتى عۇمىر كەشىپ وتىرعان جايى بار. «مەنىڭ بار باقىتىم – بالالارىم, دەيدى جىبەك اپاي. – مەن ولاردى كەلىن, كۇيەۋ بالا دەپ ءبولىپ جارمايمىن. بالا­لارىڭ قانشا دەگەندە, بارلىعىن قوسىپ ايتامىن. ازىرگە ولاردان 12 نەمەرەم, 9 شوبەرەم بار. سولارعا شۇكىرلىك ەتەمىن». باتىر اتامىز باۋىرجان مومىش­ ۇلى «ۇستازدىق – ۇلى قۇرمەت. سەبەبى, ۇرپاق­تاردى ۇستاز تاربيەلەيدى. بولا­شاقتىڭ باسشىسىن دا, داناسىن دا, عالىمىن دا, ەڭبەكقور ەگىنشىسىن دە, كەنشىسىن دە ۇستاز وسىرەدى… ومىرگە ۇرپاق بەرگەن انالاردى قانداي ارداقتاساق, سول ۇرپاقتى تاربيەلەيتىن ۇستازداردى دا سونداي ارداقتاۋعا مىندەتتىمىز», – دەگەن ەكەن. ءيا, ۇستاز جۇگى قاشاندا اۋىر. سول جۇكتى مويىماي كوتەرىپ, كەمەل كەلە­شەكتىڭ كەپىلى – جاستارعا ءبىلىم بەرۋگە بار عۇمىرىن ارناعان جىبەك ءشارىپوۆانىڭ ءومىر جولى وزگەلەرگە ونەگە بولا بەرمەك. ارمان اۋباكىروۆ, جۋرناليست