وتانىمىزدىڭ قۋاتتى ەكونوميكاسىنىڭ كەپىلى سانالاتىن كاسىپكەرلىكتى بارىنشا وركەندەتۋ پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا دا تياناقتالدى. ەلىمىز دامۋىنىڭ جاڭا قازاقستاندىق جولىن ايقىنداپ بەرگەن, كۇللى حالىق قىزۋ قولداعان بۇل ايرىقشا ماڭىزدى قۇجاتتىڭ «يندۋستريالاندىرۋ جانە ەكونوميكالىق ءوسىم» دەگەن بولىمىندە ءوندىرىستى ورىستەتۋدىڭ باسىم باعىتتارى بەلگىلەندى.
بيزنەسكە دەيiن مەن الماتىداعى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىن بiتiرگەن سوڭ ءتورت جىلداي رەسەيدە, كراسنويارسكiنiڭ اليۋميني كومبيناتىندا بالقىتۋشى, تسەح باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇمىس iستەدiم. نەگiزiندە, ءوندiرiسشi رەتiندە سوندا قالىپتاستىم. كەيiن ەلگە ورالىپ, تۇركiستانداعى «رەمسترويدورماش» زاۋىتىندا بالقىتۋشىدان باس ينجەنەرگە دەيiن قىزمەت ەتتiم. كەڭەس وداعى تاراپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى الدىق. ءوندiرiس توقتادى, جەكەشەلەندىرۋ باستالدى. باستاپقى وتپەلى كەزەڭدە بيزنەسكە بەت بۇردىم. العاشقىدا اۆتوموبيلمەن جولاۋشىلار تاسىمالداۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتتiم. تۇركiستانداعى جولاۋشىلار تاسىمالداۋ پاركiندە باسشىنىڭ ورىنباسارى بولدىم, ارتىنان ول مەكەمەنi جەكەشەلەندiردiك. سودان سوڭ قالالىق تiس ەمحاناسىنىڭ جۇمىسىن قولعا الدىق, كەيiننەن ورتالىق اۆتوۆوكزالدىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىردىق.
بۇل كۇندە اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ, باۋ-باقشا دا ەگەمىز. ءتورت ت ۇلىك تە باعامىز. ءوزىمىزدىڭ ەت كومبيناتىمىزدى ىسكە قوسقانبىز. بيداي, ارپا, ءجۇگەرى ەگىستىگىمىز دە بار. قاسيەتتى تۇركىستاننىڭ جەرى دە بابىن تابا بىلسەڭ, توپىراعى قۇنارلى ءارى شۇرايلى. ءۇش گەكتارعا سالىنعان جىلىجايىمىزدا قيار, قىزاناق, بولگار بۇرىشى, ليمون, گوللاندىق راۋشان گ ۇلى وسىرىلەدى. داريا ساعاسىندا تابيعي تۇردە پايدا بولعان كولشىكتەردى ارنايى كەڭەيتىپ جاساعان توعاندارىمىزعا بالىقتىڭ بىرنەشە ءتۇرىنىڭ شاباقتارىن جىبەرگەنبىز. جالپى, مەن «قازاقستاندا جاسالعان» دەگەن بەلگىمەن تاۋار وندىرۋگە تۇبەگەيلى بەت بۇرعان كاسىپكەرمىن. ءونىمدەرىمىزدى تۇركىستاندىقتار تۇتىنادى, وبلىس تۇرعىندارىنا دا, ەلىمىزدىڭ وزگە قالالارىنا دا ساۋدالايمىز. بىرنەشە كومپانيالاردى بىرىكتىرگەن بيزنەس قۇرىلىمىمىزدا بۇگىندە 500-گە جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى. وندىرىلگەن وتاندىق ساپالى تاۋارىمىزدى شەتەلگە شىعارۋ ارقىلى الەمدىك باسەكەلەستىككە قاتىسۋعا ءمۇمكىندىك الامىز.
نەگىزى, نارىقتىق ەكونوميكادا بiر سالادا جۇمىس iستەي وتىرىپ, iلگەرi جىلجۋ تۇگiلى, تۇراقتى تابىستى بولۋ قيىن. سەبەبi, نارىقتىق كەڭiستiكتە باسەكەلەستiك قاتتى داميدى. تەك كوپۆەكتورلى بيزنەستi وركەندەتۋ ارقىلى عانا پايدا تابۋعا مۇمكىندىك مول. ايتالىق, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى بيزنەستىڭ جاعدايى كوپ رەتتە ادامعا تاۋەلسiز, تابيعي فاكتورلارعا كوپ بايلانىستى. قورشاعان ورتانىڭ تىلسىم سىرلارى كوپ. مىسالى, بىلتىرعى مامىر ايىندا دۇركiن-دۇركiن ساپىرعان قۇيىندى جەلدەردەن, اياق استىنان جاۋعان قاردان ۇلكەن زيان شەكتiك. جەمىس اعاشتارىن ۇسىك ۇردى. ال بۇعان, كەرiسiنشە, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا, جولاۋشىلاردى اۆتوموبيلمەن تاسىمالداۋدا, جىلىجايدا, مال شارۋاشىلىعىندا جانە قۇرىلىستا ەلەۋلى تابىس بولدى. بىرىنە كەتكەن شىعىننىڭ ورنىن ەكىنشىسىنەن تۇسكەن پايدامەن جاپتىق. بiر سالامەن شەكتەلمەي, تiرلiكتi جان-جاقتى دامىتقاندا عانا قىر اساسىڭ.
تۇركىستاننىڭ سولتۇستiك-باتىسىندا ورنالاسقان شورناق, جiبەك جولى, ساۋران, بابايقورعان, ءجۇينەك جانە قاراشىق اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى نەگiزiنەن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانادى. سوندىقتان, بۇلارداعى وزەكتi ماسەلەنiڭ نەگiزگiسi ەگiن القاپتارىن سۋمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. كەڭەس وداعى كەزiندە بۇل ءوڭiر ارىس-تۇركiستان كانالى جانە تiك درەناجدى ۇڭعىمالار ارقىلى ەگiندiك سۋمەن تولىق قامتاماسىز ەتiلەتiن ەدi. كەيiنگi ۋاقىتتا تiك درەناجدى ۇڭعىمالار iستەن شىعىپ, كانالدىڭ سۋى ەگiستiك القاپتارىنا جەتپەيتiن بولدى. سول سەبەپتi, تۇركiستاندىقتار ءۇشiن تولعاندىرىپ وتىرعان كۇردەلi ماسەلەلەردiڭ بۇگiندە ەڭ باستىسى دا بiرەگەيi دەپ ەگiن القاپتارىن سۋمەن جەتكiلiكتi مولشەردە قامتاماسىز ەتۋدi ايتار ەدiم. ونىڭ iشiندە ارىس-تۇركiستان ماگيسترالدى كانالىنىڭ جاعدايى, قۇرىلىسى دا, ساپاسى دا ويلاندىرماي قويمايدى. بۇل كەزەكتە ۇزىندىعى 41,7 شاقىرىم ماشينالىق كانال بورالداي وزەنىنەن قوستۇرا سۋ قويماسىن سالدىرۋ قاجەتتىلىگى وتە ماڭىزدى. وسى كانالدىڭ سۋىن جiبەك جولى اۋىل وكرۋگiنە دەيiن جەتكiزۋ جانە كانالداعى سۋدىڭ كولەمiن مولايتۋ جولدارىن iزدەستiرۋ دە كۇن ءتارتiبiندە تۇر. تۇركiستان وڭiرiندەگi سۋ قويمالارىنىڭ جاعدايلارى الاڭداتادى.
سونىمەن قاتار, كانالدان, سۋ قويمالارىنان ەگiس القاپتارىنا تارايتىن استاۋلاردىڭ, ارىقتاردىڭ, شليۋزدەردiڭ جارامدىلىعىن تالداپ, زەردەلەۋ قاجەتتiلiگi دە بار. ەلەكتر ەنەرگياسى تاريفتەرiنiڭ جىلدان-جىلعا قىمباتتاي ءتۇسۋi, ونىڭ قىزمەت ساپاسىنىڭ تومەندiگi حالىقتى قاتتى تولعاندىرادى.
مەملەكەت قارا جانە ءتۇستi مەتاللۋرگيانىڭ, ۋران, حيميا ونەركاسiپتەرiنiڭ قارىشتى دامۋىنا قانداي كامقورلىقپەن قاراپ, ولارعا قاجەتتi جاعداي تۋعىزاتىن بولسا, ءدال سونداي كوزقاراسپەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا دا كوڭiل ءبولiنۋi كەرەك دەپ ويلايمىن. ال ەندi ءوزiن-ءوزi دالەلدەگەن تاجiريبەگە, عىلىمي تۇجىرىمعا سۇيەنiپ ايتساق, ءار اۋماقتىڭ ەرەكشەلiگiنە ساي اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جونiندە مەملەكەتتiك باعدارلامالار ءار اۋداندا, اۋىلدا دايىندالۋى كەرەك. بۇل قۇجاتتاردا ناقتى مەجەلەر بەلگiلەنiپ, ولاردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ اۋداننىڭ, قالانىڭ بiرiنشi باسشىسىنا جۇكتەلۋi تيiس.
اۋىل شارۋاشىلىعى تومەنگi تابىستاعى سالا ەكەنiن دە جاسىرۋعا بولماس. كوبiندە ول تابيعات قۇبىلىستارىنا, كليمات فاكتورلارىنا تاۋەلدi. ونداعى ءوندiرiس مەرزiمدiك, تسيكلدىق جاعدايدا جۇرەدi جانە دامۋ تۇرعىسىنان العاندا ونەركاسiپتەن ناشار. ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق جاڭالىقتارعا باياۋ بەيiمدەلەدi جانە وعان سالىنعان كاپيتالدىڭ باسقا سالالارمەن سالىستىرعاندا قايتارىمى تومەن. سوندىقتان, اۋىل شارۋاشىلىعىنا مەملەكەتتەن بەرىلەتىن دوتاتسيا كولەمi جەتكىلىكتى بولۋى كەرەك. ءاربiر اۋداننىڭ, قالانىڭ يگەرiپ جاتقان سۋارمالى جەرلەرiنiڭ اۋماعىنا بايلانىستى اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارى مەملەكەتتiڭ تاراپىنان ءبولiنۋi تيiس.
ستاتيستيكالىق مالiمەتتەرگە جۇگiنسەك, سوڭعى 10 جىلدا تراكتور پاركتەرiندە اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارى ەكi ەسەگە قىسقارتىلدى. ءجۇرگiزiلگەن مونيتورينگكە سايكەس, قولدا بار تراكتورلاردىڭ 90%-ى ون جىلدان اسا پايدالانىلىپ كەلەدi. سوندىقتان, ءار اۋىلدا مەملەكەتتiڭ كومەگiمەن متس-تەر ۇيىمداستىرىلۋى قۇبا-قۇپ. ولاردا اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتi جاڭا تەحنيكالار (تراكتورلار, كومبايندار) بولۋى, ولار شارۋا قوجالىقتارىنا جەڭiلدەتiلگەن جولمەن قىزمەت جاساۋلارى قاجەت.
بۇگىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ەكونوميكالىق ورلەۋدىڭ جانە الەۋمەتتىك ساياسي جاڭعىرتۋدىڭ باستى قۇرالى ەكەنى اقيقاتقا اينالدى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ قۋاتتىلىعى, شىن مانىندە, كاسىپكەرلىكتىڭ قۋاتتىلىعىندا, وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى جوعارىلىعىندا دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. قازاقستانداعى بيزنەس ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ىلگەرىلەۋشى كۇشىنە اينالۋى تيىستىگىن ەلباسىمىز مەملەكەت دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ۇدايى ايتىپ تا, ونىڭ ورىندالۋىن قاتاڭ قاداعالاپ تا كەلەدى. ءبىز پرەزيدەنتىمىزدىڭ بۇل قامقورلىعىن سەزىنەمىز. كاسىپكەرلىكپەن ەركىن, كەدەرگىسىز اينالىسۋىمىزعا, جۇمىس جاعدايىمىزدى ۇنەمى جاقسارتىپ وتىرۋعا تۇراقتى جاسايتىن قولداۋىنا لايىقتى ىسپەن جاۋاپ قايتارۋعا ءمىندەتتىمىز دە. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ كاسىپكەرلەرمەن وتكىزگەن ءاربىر كەزدەسۋىندە مەملەكەت كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا بارلىق قاجەتتى جاعدايدى جاساپ وتىرعانىن, ولار ەل ەكونوميكاسىنىڭ تىرەگى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ودان ءارى ءوسىرۋدى قۋاتتاندىراتىن ەرەكشە كۇش ەكەنىن, سوندىقتان, ەل سەنىم ارتقان كاسىپكەرلەر ءوز كەزەگىندە وتاننىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋدا ايانباۋى كەرەكتىگىن ۇدايى ەسكە سالىپ وتىرادى. ەلباسىمىزدىڭ كاسىپكەرلىكتى ۇنەمى قولداۋىنىڭ, اركىمنىڭ بيزنەسپەن ەركىن اينالىسۋىنا كەڭ جول اشۋىنىڭ ارقاسىندا تۇرمىسىن تۇزەگەن, وتباسىلىق بيۋدجەتىن ەسەلەگەن, قارجىلىلار قاتارىنا قوسىلعان ازاماتتار ەندى وزىنە عانا ەمەس, وزگەگە دە كومەكتەسۋگە ءمۇمكىندىگى تۋعان جانداردىڭ ءبىرىمىن.
دەگەنمەن, ءالى دە بيزنەستە پروبلەمالار بارشىلىق. سەبەبi, كاسىپكەرلىك ەلىمىزدە ءالى تولىق قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن جوق. كاسiپكەرلiكتi قولداۋ, قورعاۋ زاڭى بار, بiراق ونىڭ ورىندالۋ تەتiكتەرi نارىقتىق اعىسقا iلەسە الماي كەلە جاتقانى شىندىق. مىسالى, ەكi-ءۇش جىل بۇرىن رەسەيدەن قۇرال-جابدىقتار الدىق, ونىڭ قوسىمشا قۇن سالىعىنان بوساتاتىن رۇقسات قاعازدارىن وبلىستىق كەدەن باسقارماسىنان الىپ, جۇمىستى باستاپ كەتتiك. الايدا, ەكi جىلدان سوڭ ول قۇجاتتار دۇرىس ەمەس ەكەن دەپ بiزگە ققس-تى ۇستەمە اقىسىمەن تولەتتi. سوندا بiز قورعاناتىن زاڭنىڭ تەتiكتەرiن تابا المادىق. بۇل كۇندەلiكتi كەزدەسiپ جۇرگەن مىسالدىڭ بiرەۋi عانا.
ال بيزنەستە العاشقى قادامىن باستاپ جۇرگەندەردiڭ نەگiزگi پروبلەمالارى – رەسۋرستىق بازانىڭ جەتiسپەۋشiلiگi, ياعني ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جانە قارجىلىق كەدەرگiلiك. بiز حالىق شارۋاشىلىعىندا جاڭا سەكتوردى دۇنيەگە الىپ كەلدiك. ەگەمەندiككە دەيiن كاسiپكەرلiك دەگەن ۇعىم دا, سەكتور دا جوق ەدi. كاسiپكەر بiر تiرلiكتi باستايىن دەسە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى جوق, ول بار بولسا باستاپقى قارجى جەتiسپەيدi. بانكتەردەن نەسيە الايىن دەسە, كەپiلدiككە قوياتىن مۇلiك جوق. ال بار مۇلiكتi ەكiنشi دەڭگەيدەگi بانكتەر قابىلدامايدى, قابىلداعاننىڭ وزiندە ونىڭ قۇنىن ەسەلەپ تومەندەتەدi. جوعارىداعى ستاتيستيكاعا جۇگiنسەك, بانكتەر نەسيەلەردi قايتارىمى تەز سالالارعا جۇمسايدى, ال اۋىل شارۋاشىلىعىنا بار-جوعى 5 پايىز عانا بولەدi.
اۋىلدىق جەرلەردە متس قۇرۋعا ۇكىمەت تاراپىنان قارجى ءبولىنۋى شارۋا قوجالىقتارىنا كورسەتىلگەن ناقتى كومەك بولار ەدى. ول متس-تىڭ 51 پايىز مۇلكى شارۋا قوجالىعىندا, 49 پايىزى ۇكىمەتتىڭ يەلىگىندە بولۋى ءتيىس.
ەلباسىنىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ «100 ناقتى قادامىندا» اتاپ كورسەتىلگەندەي, «جوسپاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – «اۋرۋلاردىڭ سىرتقى بەلگىلەرىن» سىلاپ-سيپاپ قويۋ ەمەس, «جۇيەلەپ ەمدەۋ» بولىپ تابىلاتىن قوعام مەن مەملەكەتتى تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە نەگىز قالاۋ». بۇل قاعيدا ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدىڭ قازىرگى كۇردەلى كەزەڭنەن سەنىمدى تۇردە وتۋىنە جاعداي تۋعىزاتىنى دا كامىل.
ۇمبەت جۇسىپباەۆ,
«ياسسى» كونسورتسيۋمىنىڭ پرەزيدەنتى
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى
وتانىمىزدىڭ قۋاتتى ەكونوميكاسىنىڭ كەپىلى سانالاتىن كاسىپكەرلىكتى بارىنشا وركەندەتۋ پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا دا تياناقتالدى. ەلىمىز دامۋىنىڭ جاڭا قازاقستاندىق جولىن ايقىنداپ بەرگەن, كۇللى حالىق قىزۋ قولداعان بۇل ايرىقشا ماڭىزدى قۇجاتتىڭ «يندۋستريالاندىرۋ جانە ەكونوميكالىق ءوسىم» دەگەن بولىمىندە ءوندىرىستى ورىستەتۋدىڭ باسىم باعىتتارى بەلگىلەندى.
بيزنەسكە دەيiن مەن الماتىداعى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىن بiتiرگەن سوڭ ءتورت جىلداي رەسەيدە, كراسنويارسكiنiڭ اليۋميني كومبيناتىندا بالقىتۋشى, تسەح باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇمىس iستەدiم. نەگiزiندە, ءوندiرiسشi رەتiندە سوندا قالىپتاستىم. كەيiن ەلگە ورالىپ, تۇركiستانداعى «رەمسترويدورماش» زاۋىتىندا بالقىتۋشىدان باس ينجەنەرگە دەيiن قىزمەت ەتتiم. كەڭەس وداعى تاراپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى الدىق. ءوندiرiس توقتادى, جەكەشەلەندىرۋ باستالدى. باستاپقى وتپەلى كەزەڭدە بيزنەسكە بەت بۇردىم. العاشقىدا اۆتوموبيلمەن جولاۋشىلار تاسىمالداۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتتiم. تۇركiستانداعى جولاۋشىلار تاسىمالداۋ پاركiندە باسشىنىڭ ورىنباسارى بولدىم, ارتىنان ول مەكەمەنi جەكەشەلەندiردiك. سودان سوڭ قالالىق تiس ەمحاناسىنىڭ جۇمىسىن قولعا الدىق, كەيiننەن ورتالىق اۆتوۆوكزالدىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىردىق.
بۇل كۇندە اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ, باۋ-باقشا دا ەگەمىز. ءتورت ت ۇلىك تە باعامىز. ءوزىمىزدىڭ ەت كومبيناتىمىزدى ىسكە قوسقانبىز. بيداي, ارپا, ءجۇگەرى ەگىستىگىمىز دە بار. قاسيەتتى تۇركىستاننىڭ جەرى دە بابىن تابا بىلسەڭ, توپىراعى قۇنارلى ءارى شۇرايلى. ءۇش گەكتارعا سالىنعان جىلىجايىمىزدا قيار, قىزاناق, بولگار بۇرىشى, ليمون, گوللاندىق راۋشان گ ۇلى وسىرىلەدى. داريا ساعاسىندا تابيعي تۇردە پايدا بولعان كولشىكتەردى ارنايى كەڭەيتىپ جاساعان توعاندارىمىزعا بالىقتىڭ بىرنەشە ءتۇرىنىڭ شاباقتارىن جىبەرگەنبىز. جالپى, مەن «قازاقستاندا جاسالعان» دەگەن بەلگىمەن تاۋار وندىرۋگە تۇبەگەيلى بەت بۇرعان كاسىپكەرمىن. ءونىمدەرىمىزدى تۇركىستاندىقتار تۇتىنادى, وبلىس تۇرعىندارىنا دا, ەلىمىزدىڭ وزگە قالالارىنا دا ساۋدالايمىز. بىرنەشە كومپانيالاردى بىرىكتىرگەن بيزنەس قۇرىلىمىمىزدا بۇگىندە 500-گە جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى. وندىرىلگەن وتاندىق ساپالى تاۋارىمىزدى شەتەلگە شىعارۋ ارقىلى الەمدىك باسەكەلەستىككە قاتىسۋعا ءمۇمكىندىك الامىز.
نەگىزى, نارىقتىق ەكونوميكادا بiر سالادا جۇمىس iستەي وتىرىپ, iلگەرi جىلجۋ تۇگiلى, تۇراقتى تابىستى بولۋ قيىن. سەبەبi, نارىقتىق كەڭiستiكتە باسەكەلەستiك قاتتى داميدى. تەك كوپۆەكتورلى بيزنەستi وركەندەتۋ ارقىلى عانا پايدا تابۋعا مۇمكىندىك مول. ايتالىق, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى بيزنەستىڭ جاعدايى كوپ رەتتە ادامعا تاۋەلسiز, تابيعي فاكتورلارعا كوپ بايلانىستى. قورشاعان ورتانىڭ تىلسىم سىرلارى كوپ. مىسالى, بىلتىرعى مامىر ايىندا دۇركiن-دۇركiن ساپىرعان قۇيىندى جەلدەردەن, اياق استىنان جاۋعان قاردان ۇلكەن زيان شەكتiك. جەمىس اعاشتارىن ۇسىك ۇردى. ال بۇعان, كەرiسiنشە, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا, جولاۋشىلاردى اۆتوموبيلمەن تاسىمالداۋدا, جىلىجايدا, مال شارۋاشىلىعىندا جانە قۇرىلىستا ەلەۋلى تابىس بولدى. بىرىنە كەتكەن شىعىننىڭ ورنىن ەكىنشىسىنەن تۇسكەن پايدامەن جاپتىق. بiر سالامەن شەكتەلمەي, تiرلiكتi جان-جاقتى دامىتقاندا عانا قىر اساسىڭ.
تۇركىستاننىڭ سولتۇستiك-باتىسىندا ورنالاسقان شورناق, جiبەك جولى, ساۋران, بابايقورعان, ءجۇينەك جانە قاراشىق اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى نەگiزiنەن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانادى. سوندىقتان, بۇلارداعى وزەكتi ماسەلەنiڭ نەگiزگiسi ەگiن القاپتارىن سۋمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. كەڭەس وداعى كەزiندە بۇل ءوڭiر ارىس-تۇركiستان كانالى جانە تiك درەناجدى ۇڭعىمالار ارقىلى ەگiندiك سۋمەن تولىق قامتاماسىز ەتiلەتiن ەدi. كەيiنگi ۋاقىتتا تiك درەناجدى ۇڭعىمالار iستەن شىعىپ, كانالدىڭ سۋى ەگiستiك القاپتارىنا جەتپەيتiن بولدى. سول سەبەپتi, تۇركiستاندىقتار ءۇشiن تولعاندىرىپ وتىرعان كۇردەلi ماسەلەلەردiڭ بۇگiندە ەڭ باستىسى دا بiرەگەيi دەپ ەگiن القاپتارىن سۋمەن جەتكiلiكتi مولشەردە قامتاماسىز ەتۋدi ايتار ەدiم. ونىڭ iشiندە ارىس-تۇركiستان ماگيسترالدى كانالىنىڭ جاعدايى, قۇرىلىسى دا, ساپاسى دا ويلاندىرماي قويمايدى. بۇل كەزەكتە ۇزىندىعى 41,7 شاقىرىم ماشينالىق كانال بورالداي وزەنىنەن قوستۇرا سۋ قويماسىن سالدىرۋ قاجەتتىلىگى وتە ماڭىزدى. وسى كانالدىڭ سۋىن جiبەك جولى اۋىل وكرۋگiنە دەيiن جەتكiزۋ جانە كانالداعى سۋدىڭ كولەمiن مولايتۋ جولدارىن iزدەستiرۋ دە كۇن ءتارتiبiندە تۇر. تۇركiستان وڭiرiندەگi سۋ قويمالارىنىڭ جاعدايلارى الاڭداتادى.
سونىمەن قاتار, كانالدان, سۋ قويمالارىنان ەگiس القاپتارىنا تارايتىن استاۋلاردىڭ, ارىقتاردىڭ, شليۋزدەردiڭ جارامدىلىعىن تالداپ, زەردەلەۋ قاجەتتiلiگi دە بار. ەلەكتر ەنەرگياسى تاريفتەرiنiڭ جىلدان-جىلعا قىمباتتاي ءتۇسۋi, ونىڭ قىزمەت ساپاسىنىڭ تومەندiگi حالىقتى قاتتى تولعاندىرادى.
مەملەكەت قارا جانە ءتۇستi مەتاللۋرگيانىڭ, ۋران, حيميا ونەركاسiپتەرiنiڭ قارىشتى دامۋىنا قانداي كامقورلىقپەن قاراپ, ولارعا قاجەتتi جاعداي تۋعىزاتىن بولسا, ءدال سونداي كوزقاراسپەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا دا كوڭiل ءبولiنۋi كەرەك دەپ ويلايمىن. ال ەندi ءوزiن-ءوزi دالەلدەگەن تاجiريبەگە, عىلىمي تۇجىرىمعا سۇيەنiپ ايتساق, ءار اۋماقتىڭ ەرەكشەلiگiنە ساي اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جونiندە مەملەكەتتiك باعدارلامالار ءار اۋداندا, اۋىلدا دايىندالۋى كەرەك. بۇل قۇجاتتاردا ناقتى مەجەلەر بەلگiلەنiپ, ولاردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ اۋداننىڭ, قالانىڭ بiرiنشi باسشىسىنا جۇكتەلۋi تيiس.
اۋىل شارۋاشىلىعى تومەنگi تابىستاعى سالا ەكەنiن دە جاسىرۋعا بولماس. كوبiندە ول تابيعات قۇبىلىستارىنا, كليمات فاكتورلارىنا تاۋەلدi. ونداعى ءوندiرiس مەرزiمدiك, تسيكلدىق جاعدايدا جۇرەدi جانە دامۋ تۇرعىسىنان العاندا ونەركاسiپتەن ناشار. ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق جاڭالىقتارعا باياۋ بەيiمدەلەدi جانە وعان سالىنعان كاپيتالدىڭ باسقا سالالارمەن سالىستىرعاندا قايتارىمى تومەن. سوندىقتان, اۋىل شارۋاشىلىعىنا مەملەكەتتەن بەرىلەتىن دوتاتسيا كولەمi جەتكىلىكتى بولۋى كەرەك. ءاربiر اۋداننىڭ, قالانىڭ يگەرiپ جاتقان سۋارمالى جەرلەرiنiڭ اۋماعىنا بايلانىستى اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارى مەملەكەتتiڭ تاراپىنان ءبولiنۋi تيiس.
ستاتيستيكالىق مالiمەتتەرگە جۇگiنسەك, سوڭعى 10 جىلدا تراكتور پاركتەرiندە اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارى ەكi ەسەگە قىسقارتىلدى. ءجۇرگiزiلگەن مونيتورينگكە سايكەس, قولدا بار تراكتورلاردىڭ 90%-ى ون جىلدان اسا پايدالانىلىپ كەلەدi. سوندىقتان, ءار اۋىلدا مەملەكەتتiڭ كومەگiمەن متس-تەر ۇيىمداستىرىلۋى قۇبا-قۇپ. ولاردا اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتi جاڭا تەحنيكالار (تراكتورلار, كومبايندار) بولۋى, ولار شارۋا قوجالىقتارىنا جەڭiلدەتiلگەن جولمەن قىزمەت جاساۋلارى قاجەت.
بۇگىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ەكونوميكالىق ورلەۋدىڭ جانە الەۋمەتتىك ساياسي جاڭعىرتۋدىڭ باستى قۇرالى ەكەنى اقيقاتقا اينالدى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ قۋاتتىلىعى, شىن مانىندە, كاسىپكەرلىكتىڭ قۋاتتىلىعىندا, وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى جوعارىلىعىندا دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. قازاقستانداعى بيزنەس ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ىلگەرىلەۋشى كۇشىنە اينالۋى تيىستىگىن ەلباسىمىز مەملەكەت دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ۇدايى ايتىپ تا, ونىڭ ورىندالۋىن قاتاڭ قاداعالاپ تا كەلەدى. ءبىز پرەزيدەنتىمىزدىڭ بۇل قامقورلىعىن سەزىنەمىز. كاسىپكەرلىكپەن ەركىن, كەدەرگىسىز اينالىسۋىمىزعا, جۇمىس جاعدايىمىزدى ۇنەمى جاقسارتىپ وتىرۋعا تۇراقتى جاسايتىن قولداۋىنا لايىقتى ىسپەن جاۋاپ قايتارۋعا ءمىندەتتىمىز دە. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ كاسىپكەرلەرمەن وتكىزگەن ءاربىر كەزدەسۋىندە مەملەكەت كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا بارلىق قاجەتتى جاعدايدى جاساپ وتىرعانىن, ولار ەل ەكونوميكاسىنىڭ تىرەگى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ودان ءارى ءوسىرۋدى قۋاتتاندىراتىن ەرەكشە كۇش ەكەنىن, سوندىقتان, ەل سەنىم ارتقان كاسىپكەرلەر ءوز كەزەگىندە وتاننىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋدا ايانباۋى كەرەكتىگىن ۇدايى ەسكە سالىپ وتىرادى. ەلباسىمىزدىڭ كاسىپكەرلىكتى ۇنەمى قولداۋىنىڭ, اركىمنىڭ بيزنەسپەن ەركىن اينالىسۋىنا كەڭ جول اشۋىنىڭ ارقاسىندا تۇرمىسىن تۇزەگەن, وتباسىلىق بيۋدجەتىن ەسەلەگەن, قارجىلىلار قاتارىنا قوسىلعان ازاماتتار ەندى وزىنە عانا ەمەس, وزگەگە دە كومەكتەسۋگە ءمۇمكىندىگى تۋعان جانداردىڭ ءبىرىمىن.
دەگەنمەن, ءالى دە بيزنەستە پروبلەمالار بارشىلىق. سەبەبi, كاسىپكەرلىك ەلىمىزدە ءالى تولىق قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن جوق. كاسiپكەرلiكتi قولداۋ, قورعاۋ زاڭى بار, بiراق ونىڭ ورىندالۋ تەتiكتەرi نارىقتىق اعىسقا iلەسە الماي كەلە جاتقانى شىندىق. مىسالى, ەكi-ءۇش جىل بۇرىن رەسەيدەن قۇرال-جابدىقتار الدىق, ونىڭ قوسىمشا قۇن سالىعىنان بوساتاتىن رۇقسات قاعازدارىن وبلىستىق كەدەن باسقارماسىنان الىپ, جۇمىستى باستاپ كەتتiك. الايدا, ەكi جىلدان سوڭ ول قۇجاتتار دۇرىس ەمەس ەكەن دەپ بiزگە ققس-تى ۇستەمە اقىسىمەن تولەتتi. سوندا بiز قورعاناتىن زاڭنىڭ تەتiكتەرiن تابا المادىق. بۇل كۇندەلiكتi كەزدەسiپ جۇرگەن مىسالدىڭ بiرەۋi عانا.
ال بيزنەستە العاشقى قادامىن باستاپ جۇرگەندەردiڭ نەگiزگi پروبلەمالارى – رەسۋرستىق بازانىڭ جەتiسپەۋشiلiگi, ياعني ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جانە قارجىلىق كەدەرگiلiك. بiز حالىق شارۋاشىلىعىندا جاڭا سەكتوردى دۇنيەگە الىپ كەلدiك. ەگەمەندiككە دەيiن كاسiپكەرلiك دەگەن ۇعىم دا, سەكتور دا جوق ەدi. كاسiپكەر بiر تiرلiكتi باستايىن دەسە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى جوق, ول بار بولسا باستاپقى قارجى جەتiسپەيدi. بانكتەردەن نەسيە الايىن دەسە, كەپiلدiككە قوياتىن مۇلiك جوق. ال بار مۇلiكتi ەكiنشi دەڭگەيدەگi بانكتەر قابىلدامايدى, قابىلداعاننىڭ وزiندە ونىڭ قۇنىن ەسەلەپ تومەندەتەدi. جوعارىداعى ستاتيستيكاعا جۇگiنسەك, بانكتەر نەسيەلەردi قايتارىمى تەز سالالارعا جۇمسايدى, ال اۋىل شارۋاشىلىعىنا بار-جوعى 5 پايىز عانا بولەدi.
اۋىلدىق جەرلەردە متس قۇرۋعا ۇكىمەت تاراپىنان قارجى ءبولىنۋى شارۋا قوجالىقتارىنا كورسەتىلگەن ناقتى كومەك بولار ەدى. ول متس-تىڭ 51 پايىز مۇلكى شارۋا قوجالىعىندا, 49 پايىزى ۇكىمەتتىڭ يەلىگىندە بولۋى ءتيىس.
ەلباسىنىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ «100 ناقتى قادامىندا» اتاپ كورسەتىلگەندەي, «جوسپاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – «اۋرۋلاردىڭ سىرتقى بەلگىلەرىن» سىلاپ-سيپاپ قويۋ ەمەس, «جۇيەلەپ ەمدەۋ» بولىپ تابىلاتىن قوعام مەن مەملەكەتتى تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە نەگىز قالاۋ». بۇل قاعيدا ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدىڭ قازىرگى كۇردەلى كەزەڭنەن سەنىمدى تۇردە وتۋىنە جاعداي تۋعىزاتىنى دا كامىل.
ۇمبەت جۇسىپباەۆ,
«ياسسى» كونسورتسيۋمىنىڭ پرەزيدەنتى
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى
سوڭعى جاڭالىقتار
استانادا وليمپيادا چەمپيونى ميحايل شايدوروۆتى سالتاناتتى تۇردە قارسى الدى
ەلوردا • بۇگىن, 02:45
قوعام • كەشە
«اتىراۋ» فۋتبول كلۋبى ساتىلىمعا شىعارىلدى
فۋتبول • كەشە
مويىنقۇم اۋدانىندا ءورت ءسوندىرۋ ءبولىمى اشىلدى
ايماقتار • كەشە
25 اقپانعا دەيىن سالىقتاردى تولەپ ۇلگەرىڭىز
سالىق • كەشە
«رەال» باس باپكەرگە بايلانىستى شەشىم قابىلدادى
فۋتبول • كەشە
