بەنزول

  اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا شىعارىلعان وسى ءونىمنىڭ العاشقى 300 توناسى رەسەيگە ەكسپورتقا جىبەرىلدى بىلتىر ەلىمىزدەگى ەڭ بايىرعى اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن جاڭعىرتۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى اياقتالعان ەدى. ءسويتىپ, مۇندا ىسكە قوسىلعان حوش ءيىستى كومىرسۋتەكتەر شىعارۋ كەشەنىندە ەكى جاڭا ءونىم الىنا باستادى. ونىڭ ءبىرى –بەن­زول, ەكىنشىسى – پاراكسيلول. زاۋىتتىڭ باس ديرەكتورى قايرات ورازباەۆتىڭ ءمالىم ەتكەنىندەي, بۇل كەشەن قۇرىلىسى 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا ىسكە اسىرىلدى. جوبا بويىنشا 2010 جى­لى قۇرىلىسى باستالعان كەشەنگە قۇيىلعان ينۆەستيتسيالىق قارجىنىڭ كولەمى 1 ميلليارد 40 ميلليون اقش دوللارىن قۇ­رادى. بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋعا العاشىندا ەۋروپا ەلدەرىنىڭ, جاپونيانىڭ, وڭتۇستىك كورەيا مەن قىتايدىڭ بىرنەشە كومپانياسى نيەت ءبىلدىردى. بىراق, سوڭعى ساتىدا جاپونيانىڭ «ماrubeni Corporation» جانە «JGC» كومپا­نيالار توبى مەن قىتايدىڭ «ءSىNOPEC ءEngىneerىng» كوم­پا­نياسىنىڭ ۇسىنىسى كوڭىلگە قونىمدىراق بولدى. جاپونيالىق كومپانيالاردىڭ ءاتموز-دەگى قايتا جاڭعىرتۋ جوباسىن ىسكە اسى­رۋمەن تولىمدى تاجىريبەلەرى بار بولعانىمەن, اتالعان جوبانى 3 ميلليارد 400 ميلليون اقش دوللارىنا باعالاعان. ال قىتاي كومپانياسىنىڭ بالاما باعامى بۇدان الدەقايدا تومەندەۋ, ياعني 1 ميلليارد 99 ميلليون اقش دوللارىن قۇراعان. تومەن باعا ۇسىنعان قىتاي كومپانياسىمەن ارادا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ, ءناتي­جەسىندە تاراپتار جوبانى 1 ميلليارد 40 ميلليون اقش دوللارى كولەمىندە ىسكە اسىرۋعا مامىلە جاساعان. بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋ ەلى­مىزدەگى مۇناي-حيميا ونەر­كاسىبىن دامىتۋعا تىڭ سەرپىن بەرەرى داۋ­سىز. ناقتىلاي ايتقاندا, الدى­مەن جىلىنا 133 مىڭ توننا بەنزول جانە ءبىر جىلدا 496 مىڭ توننا پاراكسيلول شىعارىلماق. سونىمەن بىرگە, وسى جوبا ارقىلى ءاتموز-دە شىعارىلاتىن تاۋارلى بەنزيندەردىڭ ساپاسىن ەۋرو-4 ستاندارتى دەڭگەيىنە جەتكىزۋگە جول اشىلادى. ال ەكولوگيالىق تۇرعىدان ايتقاندا, جانارماي تۇرلەرىندەگى بەنزولدىڭ مولشەرى 1 پايىزدان, حوش ءيىستى كومىرسۋتەكتەر 35 پايىزدان اس­پايدى دەپ تولىق سەنىممەن ءتۇ­سىندىرەدى زاۋىت ماماندارى. بەنزين تۇرلەرى مەن ديزەل قۇرامىنداعى كۇكىرت مولشەرى دە, جانار-جاعارمايلاردىڭ قورشاعان ورتاعا زياندى اسەرى دە ازايادى. ويتكەنى, ەۋرو-4 ستاندارتىنىڭ تالابى وسىنداي. ديزەل مەن اۆياوتىن ءوندىرۋ كولەمى دە ۇلعايتىلاتىنى كوزدەلىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە ديزەل وتىنىن قوسىمشا سۋتەگى الۋ ەسەبىنەن مولايتۋعا مۇمكىندىك بار ەكەن. حوش ءيىستى كومىرسۋتەكتەر شى­عارۋ كەشەنىنىڭ جوباسى ەكى تەحنولوگيالىق نىسان قۇرىلىسىن قامتىدى. اتاپ ايتقاندا, بۇل كاتاليزاتوردى ۇزدىكسىز قالپىنا كەلتىرەتىن كاتاليزدىك ريفورمينگ قوندىرعىسى مەن بەنزول الۋ جانە حوش ءيىستى كومىرسۋتەكتەر شىعارۋ قوندىرعىسىنان تۇرادى. سونىمەن بىرگە, كەشەن ەكى رەجىمدە پايدالانۋعا بولاتىندىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. ياعني, العاشقىسى جوعارى وكتاندى (اي-92, اي-95 جانە اي-98) تاۋارلى جانارماي ماركالارىن دايىنداۋ ءۇشىن جوعارى وكتاندى كومپونەنتتەر شىعارۋمەن بايلانىستى بولسا, ەكىنشىسى, مۇناي-حيميا ونەركاسىبى ءۇشىن بەنزول مەن پاراكسيلول ونىمدەرىن شىعارۋ. بەنزول – حيميالىق ونەركاسىپ ءونىم­دەرىنىڭ ماڭىزدى وندىعىنا كىرەدى. ءارتۇرلى پلاستماسسالاردىڭ ءوندىرىسى مەن سينتەتيكالىق رەزەڭكە, ءدارى مەن بويا­ۋلار ءۇشىن باستاپقى شيكىزات رەتىندە قولدانىلادى. بەنزول باس­تاۋى بولاتىن حوش ءيىستى كومىرسۋتەكتەر پلاست­ماسسالاردىڭ فيزيكالىق سالماعىندا – 30, كاۋشىكتەر مەن رەزەڭكەلەردە – 66, سين­تەتيكالىق تالشىقتاردا 80 پايىزدى قۇ­رايدى. قازىر بۇل ءونىم اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا ىسكە قوسىلعان كاتاليزدىك ريفورمينگ قوندىرعىسىندا وندىرىلەدى. بيىل اتالعان قوندىرعى بەنزولدى ءبولىپ الاتىن وتىندىق بالاماسىنا كوشىرىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە زاۋىتتا بەنزولدى ءبولىپ الۋ ارقىلى ساپاسى جاقسارتىلعان ءارى ەكولوگيالىق تازا جوعارى وكتاندى بەنزين ءون­دىرىسى 140 مىڭ تونناعا ارتتى. بەنزولدى جوعارى باعالى ءونىم رەتىندە شىعارۋ قولعا الىندى. – ءبىزدىڭ زاۋىتتا 1000 توننا بەنزول شىعارىلدى. قازىر بەنزول ءوندىرۋدىڭ ايلىق جوسپارى 500 توننانى قۇرايدى. بۇل كولەم بەنزين قۇرامىنداعى بەنزولدى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. دەمەك, اۆتوكولىكتەردەن شىعاتىن ۋلى گازدار ازايىپ, قورشا­عانى ورتانى لاستاۋ بارىنشا تومەندەيدى, –دەيدى ءاتموز باس ديرەكتورى قايرات ورازباەۆ. ەلىمىزدەگى جاڭا يندۋستريالاندىرۋ جوباسىنىڭ نەگىزىندە شىعارىلعان بەنزولعا قىتاي مەن رەسەيدەن سۇرانىس بايقالىپ وتىر. سونىڭ دالەلىندەي, رەسەيدىڭ تۋلا وبلىسىنا بەنزولدىڭ العاشقى پارتياسى, ياعني 300 تونناسى ەكسپورتقا جىبەرىلدى. جولداسبەك شوپەعۇل,  «ەگەمەن قازاقستان» اتىراۋ وبلىسى سۋرەتتى تۇسىرگەن راحىم قويلىباەۆ