ادامنىڭ جاسى ۇلعايعان سايىن وتكەن كۇندەردىڭ ەستەلىكتەرى ساناڭنىڭ تۇكپىرىنە جاسىرىنا بەرمەي, ءالسىن-ءالسىن جارقىراپ, كەدىر-بۇدىرى جويىلىپ, تۋرا سول قابىلداعانىڭداي ەسىڭە ءتۇسىپ وتىرادى ەكەن. ءبىز دە جاس بولدىق, باقىتىمىزدى جاقسى جاردان, ەڭبەكتەن تابۋعا تالپىنىپ عۇمىر كەشتىك. اسىرەسە, الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا ون سەگىز جىگىت دنەپرودزەرجينسك قالاسىنان وقۋ ءبىتىرىپ كەلىپ, تەمىرتاۋعا جۇمىسقا ورنالاسقان كەزدەر ەسىمە ءجيى ورالادى. سوندا ورتامىزدان وزا شىعىپ, ءبارىمىزدىڭ ۇيىتقىمىز بولعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەدى. ءبىز ەلباسىمەن سوناۋ جاس شاعىنان قاتارلاسا كەلە جاتقانىمىزدى تاعدىردىڭ تاماشا سىيى دەپ بىلەمىز.
قابيدوللا سارەكەنوۆ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى,
تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
ەڭبەك جولىمىزدى قازاقستان ماگنيتكاسى اتالعان, سول كەزدە جاڭادان بوي كوتەرگەن وسى قالادا باستادىق. جاپ-جاسپىز. «بويدا قايرات, ويدا كوز» بولعان سوڭ, ەشقانداي قيىندىققا مويىماي, العا قويعان ماقساتىمىزعا جەتۋگە ءبىر كىسىدەي تالپىندىق. ايتپەسە, وقۋ ءبىتىرىپ كەلدىڭ ەكەن دەپ قۇرمەتتەپ, «قىزىل كىلەم جايىپ» قارسى العان ەشكىم دە بولعان جوق. ونىڭ ۇستىنە ءوزىمىز مەيرام كۇنى, تۇپ-تۋرا 1 مامىردا جەتىپپىز. تەك 2-3 كۇن وتكەننەن سوڭ عانا ءبىزدىڭ قايدان, قالاي كەلگەنىمىزدى قالالىق باسشىلىق انىقتاپ, ترەستكە جىبەردى. جۇمىس جوق, جاتاقحانا ماسەلەسى شەشىلمەگەن... سونداعى نۇرسۇلتاننىڭ بەينەسى دە ءالى كۇنگە كوز الدىمدا. ول ءبىزدىڭ وقۋداعى ستاروستامىز بولاتىن. وسىندا كەلگەن سوڭ دا, ءبارىمىزدى جيناپ الىپ: «نە ىستەيمىز؟» دەگەن ومىرلىك ماڭىزى بار ۇلكەن سۇراقتى قويدى. العاش جاۋاپ بەرگەن مەن ەدىم: «ەلگە قايتقان ۇيات بولار. ءبىر جارىم جىل وقىدىم. وقىعانىم زايا كەتپەس ءۇشىن وسىندا قالامىن». ۇرىمتال تۇسقا ءدوپ كەلگەن سوزگە كوپشىلىگى قوسىلدى. ءسويتىپ ءبارىمىز دە العاش ەڭبەك جولىمىزدى قاراپايىم جۇمىسشىلىقتان باستاعانبىز. نۇرسۇلتان مەن سارانىڭ تانىساتىن تۇسى وسى كەز. ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىن نۇرسۇلتان دەپ, مەملەكەتىمىزدىڭ ءبىرىنشى حانىمىن سارا دەپ قانا سويلەۋىم بىرەۋلەرگە سوكەتتەۋ دە كورىنەر, بالكىم. دەگەنمەن, ولاردىڭ جاستىق شاعىن ايتاتىن تۇستا باسقاشا اتاۋ دا تابيعي شىقپايتىن سياقتى. بۇل تانىستىق تۋرالى نۇرەكەڭ كەيىن ءوز كىتابىندا بىلاي بايانداعانى بار: «...سول جىلداردىڭ ءومىر بويى ەستە قالاتىن ەڭ ءبىر ەلەۋلى وقيعاسى – بولاشاق كەلىنشەگىم سارامەن العاشقى كەزدەسۋىم. ال بۇل كەزدەسۋ... ءبىر اپاتتان كەيىن دومنا پەشىنىڭ جانىندا بولعان ەدى. ادەتتە اپات بولىپ, مەتالل جەرگە توگىلىپ جاتقاندا تۇگەل اۋىسىم بار قالدىقتى جيناپ, تەمىرجول قوزعالىسىن قالپىنا كەلتىرگەنشە ەشكىم ەشقايدا كەتپەيدى. كۇنى بويى بولاسىڭ با, تاۋلىك بويى بولاسىڭ با, ءوزىڭ ءبۇلدىرگەندى ءوزىڭ رەتكە كەلتىرۋىڭ ءتيىس. وسىنداي قولايسىز ءبىر ءسات ەدى – تاۋلىك بويى دەرلىك تابانىمىزدان تىك تۇرعان كەزىمىز, تۇلا بويىمىز قازاننىڭ ءتۇپ كۇيەسىندەي قاپ-قارا, تەك كوزىمىز جىلتىراپ, اپپاق ءتىسىمىز اقسيادى. سول ءتۇنى قوسالقى ەلەكتر ستانتسياسىندا كەزەكشى بولىپ, ءبىزدىڭ پەشىمىزدىڭ تۇبىندە نە بولىپ جاتقانىن كورۋگە كەلگەن قىزعا كەز بولا كەتتىم». نۇرسۇلتان ءبىر كۇنى ماعان: «حورعا بارايىق», دەدى. مەن تۇسىنبەي تۇرمىن. «ءبىزدىڭ مۇندا كەلگەندەگى ماقساتىمىز – ينجەنەر بولۋ ەدى عوي. ءوزىمىز تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن اۋىر جۇمىس ىستەيمىز. ونىڭ ۇستىنە جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ ءۇشىن دايىندالۋعا دا ۋاقىت كەرەك. ەندى حوردى قايدان شىعاردىڭ؟». مەن كونبەگەنىممەن, «بارايىق» دەپ قيىلىپ تۇرىپ العان سوڭ, اقىرى دەگەنى بولدى. ول كەزدە تەمىرتاۋ قالاسىنداعى №110 كەشكى مەكتەپتىڭ زالىنا حور ايتۋعا قازاق جاستارى جينالاتىن. ۇيىمداستىرۋشىسى كەيىننەن جوعارعى سوت سۋدياسى بولعان كەڭەس جارماعامبەتوۆتىڭ زايىبى التىن دەگەن كىسى ەدى. ءبىز بارعان سوڭ داۋسىمىزدى تەكسەرىپ, تەنورلاردىڭ قاتارىنا جازدى. ءبىر رەت ءان سالعانىمىز ەستە. ۇيىرمەگە سارا دا بارادى ەكەن. ونىڭ داۋسى سوپرانو. سارانى كورگەننەن سوڭ بارىپ نۇرەكەڭنىڭ نەگە وسىندا كەلۋگە بەيىل بولعانىن ءتۇسىندىم. ارينە, ول كىسىنىڭ سارامەن العاش قالاي, قانداي جاعدايدا ۇشىراسقانىن الگىندە ايتتىق. بىراق, جاي عانا ۇشىراسۋ وسى حور ءۇيىرمەسىنەن ۇشقىن اتىپ, ءارى قاراي ۇلكەن سەزىمگە, وتباسىنىڭ دىڭگەگى – مەرەيلى ماحابباتقا اينالعانىن ايتۋىمىز كەرەك. ول مەنىڭ حورعا العاش جانە سوڭعى بارۋىم ەدى. نۇرەكەڭ دە بارماعان شىعار؟ سول وقيعا تۋرالى بۇگىنگە دەيىن وزىنە ازىلدەپ: «ءبىر بارعاننان قالمادىڭ عوي», دەپ ايتىپ جۇرەمىن. 1961 جىل نۇرەكەڭ ءۇشىن ەڭ ءبىر اتاۋلى جىل دەپ بىلەمىن. ويتكەنى ول وسى جىلى جاز ايلارىنىڭ بىرىندە حەلسينكيدە وتكەن جاستار مەن ستۋدەنتتەردىڭ بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك VIII فەستيۆالىنە قاتىستى. ول ءوزى ءتورت جىلدا ءبىر رەت ۇيىمداستىرىلاتىن. نۇرەكەڭدى وسى فەستيۆالعا باسشىلىق ەمەس, ۇجىم جىبەرىپ ەدى. سول كەزدەردە شەشەندىك قابىلەتىمەن تانىلىپ ۇلگەرگەن جاس جىگىتتى ۇجىمنىڭ دا تاڭداي ءبىلۋى كەزدەيسوق ەمەس دەپ ويلايمىن. نۇرسۇلتان حەلسينكيدەن كوپ ءوسىپ قايتتى. قانشا دەگەنمەن شەت ەلدى كوردى, وزگە جۇرتتىڭ جاستارىمەن وي-پىكىر ءبولىستى. حەلسينكيگە بەت العاندا ەڭ الدىمەن قاراعاندىعا الىپ باراتىن تاكسيگە سارا ەكەۋىن شىعارىپ سالعانىم ەستە. تاكسيگە مىنەيىن دەپ تۇرىپ: «قابدول, ەلگە امان-ەسەن ورالعان سوڭ ساراعا ۇيلەنەمىن», – دەدى. مەنى نۇرەكەڭ عانا سولاي اتايدى. قىزىق بولعاندا بۇل وقيعانى ساكەڭ 45 جىل وتكەن سوڭ بارىپ ەسىتىپتى. سويتسەم «ۇيلەنەيىك» دەگەندى بولاشاق زايىبىنا حەلسينكيدەن ورالعان سوڭ ءبىر-اق ايتقان ەكەن. شىنىندا دا ولار سول جىلى كۇزدە ۇيلەندى. شاعىن توي ءوتتى. ول ۋاقىتتا ونى «كومسومول تويى» دەيتىن. ونىڭ جاي-جاپسارى نۇرەكەڭ تۋرالى جازىلعان كىتاپتاردا بار. ول كەزدە كوپشىلىگىمىز بويداقپىز. نۇرسۇلتان مەن سارانىڭ وتاۋىنا ءجيى-ءجيى بارامىز. جۇمىستان قارىندارى شۇرقىراپ شىققان جىگىتتەرگە سارا اس دايىندايدى. سودان دۋمانداتىپ, ءان سالىپ, قالجىڭ ايتىپ تاڭ اتىراتىنبىز. وسى كۇندەرى الپىسىنشى جىلداردىڭ جاستارى قانداي جايدارى, جۇيكەلەرى تەمىردەي مىقتى بولعان دەپ ويلايمىن. ءتۇنى بويى وتىرساق تا, شارشامايمىز عوي. تاڭەرتەڭگى شايدى ءىشىپ الىپ, قايتادان جۇمىسقا كەتەمىز. ونىمىزعا قاباق شىتىپ, ىدىس-اياق سالدىرلاتىپ جۇرگەن سارا تاعى جوق. قاشان كورسەڭ اقجارقىن قالپىندا. ءازىلىڭە ازىلمەن جاۋاپ بەرىپ, ورنىقتى سوزگە ۇستامدىلىق كورسەتىپ, ارقاشان دا كوڭىلىڭدى تاۋىپ تۇرعانى. ول ۇيگە ءجيى بارۋىمىزدىڭ ءبىر سەبەبى, ەكەۋى دە قوناقجاي, ساۋىقشىل ەدى. قوسىلىپ قازاقتىڭ نەبىر تاماشا اندەرىن شىرقاعاندا قانداي قيىنشىلىقتىڭ ءوزى جەڭىلدەپ سالا بەرەتىن. سارانى سوناۋ بويجەتكەن شاعىنان بەرى تانيمىن عوي. ءبىزدىڭ مەكەمەدە قىزدار از بولاتىن. بىراق سول ازدىڭ ءوزى ءسۇت بەتىندەگى قايماقتاي وڭكەي جالىندى, اقىلدى, كورىكتى بويجەتكەندەر ەدى. سول توپتا سارا دا بار. نۇرەكەڭنىڭ كوزى جايدان-جاي تۇسپەگەن بولار؟ ۇيلەنگەننەن كەيىن دە ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ, جاراسىمدى جۇپ بولا ءبىلدى. ءبىر جىلدان كەيىن بۇل وتباسى كومسومول كوشەسىندەگى جاڭادان سالىنعان ءپاتەرلەرىنە كوشتى. وندا دا ءجيى-ءجيى باراتىنبىز. نەبىر دۋماندى كەشتەر, تۋعان كۇندەر, مەيرامدار تويلانعان پاتەر عوي ول. جاس كەزىندە ءسابيت اعا ورازباەۆ تا سول ءپاتەردە قوناق بولعان. ءبىر كۇنى نۇرسۇلتان: «ءبىزدىڭ ۇيگە جۇرىڭدەر, ءسابيت كەلدى, ءانىن تىڭدايسىڭدار», دەگەن سوڭ ارالاسىپ ءجۇرگەن كىسىلەر ءبارىمىز سول ۇيگە جينالدىق. ورازباەۆتىڭ جاس كەزى. تاڭ اتقانشا دومبىرامەن ءان سالدى. انىنە, سانىنە تامسانىپ ءبىز وتىرمىز. سارا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ, قايتا-قايتا شايىن جاڭالاپ, ءان تىڭداپ, ول دا ءماز بولىپ ءجۇر. قانشا دەگەنمەن كوپ نارسە ايەلگە بايلانىستى عوي. ەگەر سارا جىلى قاباق تانىتپايتىن بولسا, ءبىز ول ۇيگە ءجيى جينالماس ەدىك. بىراق, وتاناسىنىڭ ىستىق پەيىلى ءبارىمىزدىڭ باسىمىزدى ءبىر جەردە ءتۇيىستىرىپ وتىراتىن. جاڭا ۇيگە كوشكەن العاشقى جىلدارداعى ءبىر وقيعا ەسىمە تۇسەدى. مەنىڭ ءالى ۇيلەنبەگەن كەزىم. نۇرەكەڭمەن بىرگە تۇرعان 5-ءشى جاتاقحانانىڭ ەسكى تۇرعىنى دەگەن اتىم بار. ءبىر كۇنى بولمەمە نۇرەكەڭ كەلىپتى. ءوزى ازداپ ۇرتتاعان, بىراق قىزۋ ەمەس. قۇرىلىسشىلاردىڭ ورتاسىندا بولعانعا ۇقسايدى. كومسومولدىڭ تاپسىرماسى بويىنشا سولارعا حەلسينكيدە بولعان وقيعالاردى بايانداپ, كورگەن-بىلگەن قىزىقتارىن ءبولىسۋ ءۇشىن ارنايى تاپسىرمامەن جىبەرگەن عوي. «ءبىزدىڭ ۇيگە بارىپ جاتا-جاستانا ءاڭگىمەلەسەيىك», دەگەن سوڭ ۇيگە ەكەۋمىز بىرگە كەلدىك. سارا ەسىكتىڭ الدىندا ءجۇر ەكەن. دالادا ساقىلداعان سارى اياز. پالتوسى جۇقا بولسا كەرەك, ابدەن توڭىپتى. ءجۇزىندە رەنىشتىڭ ءىزى بار. سوندا دا ماعان بايقاتپاعان سىڭاي تانىتىپ, ەكەۋمىزگە اس-سۋىن بەرىپ, جاقسىلاپ كۇتتى. ءىشىمنەن: «ە, ايەلىمنىڭ الدىندا ءسال جەڭىلدەۋ بولسىن دەپ اكەلگەن ەكەنسىڭ عوي», دەپ مەن وتىرمىن. سارانىڭ سونداعى ۇستامدىلىعىنا ءتانتى بولدىم. جامان ايەل كۇيەۋىنىڭ دوسى الدىنداعى بەدەل-سەدەلىن ويلاپ تۇرماي, تىكە كەتۋى مۇمكىن عوي. ونىڭ ۇستىنە بۇل نۇرسۇلتاننىڭ العاش كەشىگىپ كەلۋى ەمەس. ءوز جۇمىسىنا قوسا كومسومولدىڭ تاپسىرماسى شاش-ەتەكتەن. كەز كەلگەن ايەل ونداي «كەشىگۋلەردى» بىردە تۇسىنسە, بىردە ءتۇسىنبەيتىنى زاڭدىلىق. ايەل ەردى ەشقاشاندا اشۋمەن جەڭە المايدى. ءتىپتى ەرلەردەن ارتىق بولۋدى كوزدەپ, ولارمەن ىشتەي باسەكەلەستىككە ءتۇسكەن ايەلدەر قانشا جەردەن ەردىڭ جۇمىسىن ىستەپ, ەرمىنەزدىلىك كورسەتكەنىمەن, ەردەن ارتىق بولا المايدى. ويتكەنى ونىڭ قارۋى – قارا كۇش, سالقىن اقىل ەمەس, ونىڭ قارۋى – مەيىرىم, نازىكتىك, سۇلۋلىق. وسى قاسيەتتەرىن جارقىراتىپ اشا بىلگەن ايەل ءار كەزدە دە قۇرمەتتى, سىيلى. كەزىندە تالانتتى جازۋشىلارىمىزدىڭ ءبىرى مۇحتار ماعاۋين: «الەمدەگى ەڭ سۇلۋ ايەل – مەنىڭ ايەلىم», دەپ جازدى عوي. ەرىنەن ونداي ءسوز ەستۋ ءۇشىن ايەل وزىنە ءتان قاسيەتتەرىن مەيلىنشە تانىتا ءبىلۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. سونداي-اق, ايەلدىڭ جەر بەتىندە ەر ادامدىكىنە ءمۇلدە ۇقسامايتىن ءوز ميسسياسى بار. ول – انا بولۋ, ۇرپاعىنا مەيىرىم-شاپاعاتىن توگۋ, سول ارقىلى جەر بەتىندەگى قاتىگەزدىك, جاۋىزدىق اتاۋلىنى ورشىتپەي, تەپە-تەڭدىكتى ساقتاپ تۇرۋ دەپ اتالادى. مەن سارانىڭ ۇستامدىلىعىنىڭ, نازىكتىگىنىڭ ارعى جاعىنان جان-دۇنيەسىنىڭ تەرەڭدىگىن, ەرىنە دەگەن ادالدىعىن كورەمىن. سارا الپىسقىزىنىڭ انا بولعان كەزدەرى دە كوز الدىمىزدا. جالپى, اللا بالا تاۋىپ, سونى باعىپ-قاعا بىلەتىن كەز كەلگەن ايەلگە انالىق قاسيەتتى 99 پايىزدان كەم بەرمەيدى دەپ تۇسىنەم. ولاردىڭ ءبارىنىڭ بويىندا انالىق سەزىم, مەيىرىم عاجاپ بايقالادى. ساكەڭ دە ورىكتەي-ورىكتەي ءۇش قىز ءوسىردى. قىزدارى يناباتتى, ارقايسىسى دا اقىلىنا كوركى ساي بوپ بويجەتتى. بۇل جەردە انانىڭ ءرولى ۇلكەن دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى, نۇرەكەڭ ەل قامىن جەپ, باسشى قىزمەتتەردە ءجۇردى. وتباسىنىڭ جۇگى سارانىڭ موينىندا بولدى. ول قىزدارىنىڭ ارقايسىسى ءۇشىن قۋانا بىلەتىن. دوستاردىڭ اراسىندا انالىق ماقتانىشپەن ونىسىن ايتىپ تا وتىراتىن. العاش داريعاعا اياعى اۋىر كەزىندە ءالى سول تەمىرتاۋدامىز. كومسومولداردىڭ كەزەكتى ءبىر كەشىنە ۇشەۋمىز باردىق. ءان-بيدەن بولەك ءار كەشتە اۋكتسيون ۇيىمداستىرىلاتىن. ەڭ قىزىعى, اۋكتسيونعا ءتۇسكەن زاتتى ەشكىم بىلمەيدى. ءويتكەنى ونىڭ سىرتىن وراپ قوياتىن. بۇل جولى دا سونداي اۋكتسيون بولدى. ءجۇرگىزۋشى ءبىر وراۋلى زاتتى ۇستاپ تۇر. الۋشىلار الگىنىڭ باعاسىن تيىننان باستاپ ءبىر رۋبلگە دەيىن ءوسىردى. ءبىر كەزدە بىرەۋ ءبىر جارىم رۋبل تىكتى. ونىڭ سوڭىن الا مەن «بەس رۋبل» دەدىم. ءسويتىپ الگىنى مەن ساتىپ الدىم. ءوزىم تۇنگى اۋىسىمعا باراتىن بولعاندىقتان, تىقىرشىپ تۇرعام. زاتتى سارانىڭ قولىنا ۇستاتا سالدىم دا, جۇمىسقا كەتتىم. كەيىننەن سارا ايتادى: «سەن سول وراۋدىڭ ىشىندە نە بار ەكەنىن دە بىلگەن جوقسىڭ عوي. ۇيگە كەلىپ, ءىشىن اشىپ قاراسام, كارتونعا جاپسىرىلعان ارىپتەر ەكەن. مەن سونى داريعا مەكتەپكە بارعانشا ساقتادىم». ارينە, قازىرگى زاماندا ءبارى بار. كوپ نارسەلەر تاڭسىق بولۋدان قالدى. ال الگى كارتون ارىپتەر ول كەزدە اجەپتەۋىر كورنەكى قۇرال ەدى. ونىڭ ۇستىنە سارا انالىق ماحابباتىمەن, ايەلدىك ۇقىپتىلىعىمەن الگى زاتتى جەتى جىل ساقتاپ تۇر ەمەس پە؟ الماتىدا گوسسنابتىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق باسقارماسىنىڭ باستىعى قىزمەتىندە جۇرگەن كەزدەگى وقيعا دا كوز الدىمدا. جۇمىستا وتىرسام سارا تەلەفون سوعادى: «بۇگىن ءاليا تەلەديداردان ءان ايتادى. سونى كورشى», دەيدى قيىلىپ. وندا ءار نارسەنىڭ قات كەزى. تەلەديدار قازىرگىدەي اركىمنىڭ ۇيىندە كەزدەسە بەرمەيدى. مەكەمەلەردە ءبىرىنشى باستىقتىڭ عانا كابينەتىنە ءسان بەرىپ تۇراتىن. مەن ەندى: «تەلەديدار كورۋىم كەرەك ەدى», دەپ توراعانىڭ كابينەتىنە كىرمەيتىنىم ءتۇسىنىكتى عوي. سودان توعىز قاباتتى عيماراتتىڭ پودۆالىنا ءتۇستىم. ەلەكتريكتەردىڭ ەرمەك قىلىپ وتىرعان, ەكرانى كىشكەنتاي عانا تەلەديدارى بولاتىن. سول تەلەديداردان ءاليانىڭ ءبىر مەزگىلدە پيانينودا ويناپ ءارى «ماۋسىمجان» ءانىن قۇيقىلجىتا ورىنداعانىن كوردىم. كەيىننەن: «قالاي, جاقسى ما؟»دەپ سۇرايدى عوي. «كەرەمەت!» دەدىم. سونداعى الىپ-ۇشقان انا جۇرەگىنىڭ ءدۇرسىلى تەلەفوننىڭ ارعى جاعىندا بولسا دا, ءالى كۇنگە كوكەيىمدە قالىپتى. ءبىزدىڭ جولداستاردىڭ اراسىنان ەڭ العاش نەمەرە سۇيگەن دە نۇرەكەڭدەردىڭ وتباسى. مەن ءبىر جولى سۇراعانىم بار سارادان: «نەمەرەلى بولعان قانداي ەكەن؟» – دەپ. سوندا: «الدىمەن نەمەرەلى بولسايشى, سوسىن كورەسىڭ قانداي ءتاتتى ەكەنىن», دەگەنى. ءومىر جولى بۇرالاڭ. بۇرالاڭ جولدا بىرەۋلەر ءوز-ءوزىن مۇلدە جوعالتىپ, كۇرەسىندە قالادى. ال بىرەۋلەر ءوسىپ, كوركەيىپ, ءوزىنىڭ دە, وزگەنىڭ دە قامىن جەيتىن دەڭگەيگە جەتەدى. ازاماتتىعىن شىڭداپ, ۇيىمداستىرعىش قابىلەتىن دامىتا تۇسەدى. ساراعا كەلەر بولساق, ول و باستا, سول جاس كەزىندە-اق ادامدارمەن ءتىل تابىسقىش, كومەك كورسەتۋگە دايار تۇراتىن, ۇيىمداستىرعىشتىق قابىلەتكە يە جانداردىڭ قاتارىنان ەدى. ول قانشا دەگەنمەن, اۋىلدا وسكەن, الپىس سەكىلدى ورتاسىندا بەدەلى بار, ەل سىيلايتىن جاقسى اكەنىڭ ءتالىمىن كورگەن قىز ەمەس پە؟ سوندىقتان دا ونىڭ ءاربىر ءىس-ارەكەتىنەن دارقاندىقتىڭ, قوناقجايلىلىقتىڭ, كوپشىلدىكتىڭ لەبى ەسىپ تۇراتىن. ودان كەيىن دە تالاي زامان ءوتتى. نۇرەكەڭدەردىڭ وتباسى الماتىدا. ءوزى مەملەكەتتىك ۇلكەن قىزمەتتە ىستەيدى. ال, ءبىزدىڭ وتباسى تەمىرتاۋدا. مەن قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قىزمەتىندەمىن. قىرىققا جاقىنداعان كەزىم ەدى. نەگىزى كوپشىلىك قىرىق جاسىن تويلاي بەرمەيدى. مەن دە ەسكەرمەگەنسىپ قويا سالايىن دەپ جۇرگەنمىن. بىراق ءبىز كۇتپەگەن وقيعا بولدى. تۋعان كۇنىم قارساڭىندا الماتىدان سارا كەلە قالسىن. ءوزى مەرەكەلىك كوڭىل-كۇيمەن ءجۇر. «نەعىپ جاتىرسىڭدار, قىرىققا كەلگەندى تويلاۋ كەرەك, تەز قامدانايىق», دەپ ءوزى ۇيىمداستىرىپ, تۋعان كۇننىڭ باستى جوسپارىن سىزىپ تا قويدى. مەن تۋرا سول كۇنى كومسومولداردىڭ جيىنىنا قاتىسۋىم كەرەك-ءتىن. ول ءوزى تۇنگى ون ءبىر-ون ەكىسىز بىتپەيتىن ۇزاق ءماجىلىس. سودان ەبىن تاۋىپ ەرتەرەك شىعىپ, دوس-جارانداردى جيناپ, ءشۇۋ, قاراقۇيرىق دەپ توپارعا ءبىر-اق تارتتىق. سول جاقتا ءجىگىتتەردىڭ ءبىرىنىڭ دەمالىس بازاسى بار ەدى. سول جەردە مەن قىرىق جاسىمدى اتاپ ءوتتىم. توپار قاراعاندىنىڭ ارعى جاعىندا. ودان تۇندەلەتىپ تەمىرتاۋعا قايتقانشا تاڭعى ساعات بەس بولدى. تەمىرتاۋدىڭ جانىنداعى اۋىلدا سارانىڭ توركىنى بار. ءبىز سول جولى ونى شىعارىپ سالىپ, تەمىرتاۋعا تاڭ اتقاندا كەلگەنبىز. ءيا, سارا الماتىدان كەلمەگەندە, مەنىڭ تۋعان كۇنىم تويلانبايتىن ەدى. ول دا ءبىر داريعا-داۋرەن, تاپ-تازا دوستىق پەيىلدىڭ شىنايى كورىنىسى رەتىندە جادىمدا جاتتاۋلى. الگىندە سارا الپىسقىزىنىڭ جاس كەزىندە-اق ادامدارعا قامقور قاسيەتى بار بولعانىن ايتتىم عوي. سول جىلدار ۋاقىت وتە جەتىلىپ, ۇشتالىپ, ازاماتتىق سيپات الدى. «بوبەك» ومىرگە اياق استىنان نەمەسە جارناما ءۇشىن كەلە سالعان قور ەمەس. ونىڭ نەگىزى سارانىڭ دارقان جۇرەگىندە باياعىدا-اق سالىنىپ, ىرگەتاسى بەكىپ قويعان دەپ ايتۋعا بولادى. ول ءۇشىن ءسال شەگىنىس جاسايىق. ءبىز مەكتەپتى بىتىرگەن 58-59-شى جىلدارى ەلىمىزدەگى كوپتەگەن بالالار ۇيلەرى ءمۇلدەم قىسقارىپ كەتپەگەنىمەن, كوپتەپ جابىلىپ جاتتى. اشارشىلىقتىڭ, رەپرەسسيانىڭ, سوعىستىڭ اۋىرتپالىعىنان ءالى دە ەڭسەسىن تىكتەي قويماعان حالقىمىز نەگىزىنەن سوعىستىڭ كەسىرىنەن جەتىم قالعان, ەش كىناسى جوق سابيلەردى باۋىرىنا باستى. ءوز باسىم اسىراپ العان بالاسىن ءوز بالاسىنان كەم كورمەي باعىپ-قاققان, جەتىلدىرگەن تالاي ادامداردى بىلەمىن. وتانداستارىمىزدىڭ سول كەزدەگى مەيىرىمدىلىگى, ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن ءۇمىتى سونشالىقتى زور بولاتىن. ەلدەگى بۇل جاعدايدى سارانىڭ كورمەۋى, بىلمەۋى ءمۇمكىن ەمەس. سوندىقتان مىنانداي تىنىش زاماندا, سوعىسسىز-اق بالالاردىڭ ءتىرى جەتىم اتانىپ, ال بالالار ءۇيىنىڭ قايتادان جاۋىننان سوڭعى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاپ كەتكەنى ونىڭ دا جۇرەگىن شانشىتقانى انىق. «بوبەكتىڭ» جۇمىسى جەتىم بالالارعا كومەك كورسەتۋمەن عانا تۇيىقتالمايدى. سونىڭ ىشىندە اۋىر ناۋقاسقا شالدىققانداردى شەت مەملەكەتتەردە ەمدەتۋگە دە كوپ كوڭىل ءبولىپ وتىرعان بىردەن-ءبىر قور وسى. ساكەڭ وسى قور ارقىلى ءوزىنىڭ ءادامسۇيگىشتىك قاسيەتىن دالەلدەپ-اق كەلەدى. تەلەديداردان ءار شىعىپ سويلەگەنىنە, گازەتتەردەگى سۇحباتتارىنا كادىمگىدەي ريزا بولىپ وتىرامىن. ءبىر جىلدارى شەت مەملەكەتتەرگە بالالاردى اسىرىپ جىبەرۋگە, ياعني, شەتەلدىك ازاماتتاردىڭ جەتىم بالالاردى اسىراپ الۋىنا ەركىن جول اشىلدى. سول كەزدەردەگى سارانىڭ شىرىلى گازەت بەتتەرىنەن تۇسپەيتىن. ول ءوز بالالارىمىزدىڭ سىرتقا كەتۋىنە كادىمگىدەي الاڭداپ, قوعامدىق پىكىر تۋعىزىپ, قارسىلىعىن ءبىلدىرىپ ءجۇردى. قازىر ەندى بۇل جاعداي ءبىراز سايابىرسىدى عوي. جالپى, ول نەگىزىن قالاعان قور اتىنىڭ «بوبەك» دەپ الىنۋىندا دا ءمان بار. ءبىز ولاردى قانشا جەردەن جەتىم بالالار, تاستاندى بالالار دەپ, ىشتەي اياۋشىلىقپەن قاراعانىمىزبەن, شىن مانىندە ولار ەش كىناسى, كۇناسى جوق بوبەك قوي. ءومىردە بوبەكتىڭ پاك كۇلكىسى مەن ءتاتتى قىلىعىنان ارتىق نە بار دەيسىڭ؟ ەندى سول بوبەكتەرگە جان جىلۋىن سىيلاپ جۇرگەن ساكەڭنىڭ انالىق مەيىرىمىنە قالاي سۇيسىنبەيسىڭ؟ سوڭعى جىلدارى سارا الپىسقىزى اينالىسىپ جۇرگەن ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى «ءوزىڭدى ءوزىڭ تانۋ» دەپ اتالادى. قازىر بۇل جوبا بويىنشا مەكتەپتەردە ارنايى ءپان جۇرگىزىلەدى. وسى جوبا بويىنشا ساكەڭ كىتاپ تا جازدى. ونىڭ نەگىزگى ماعىناسى «قايتكەندە ادام قالادى ادام بولىپ؟» دەيتىن جاۋابى كۇردەلى ۇلكەن ساۋالدىڭ توڭىرەگىندە جۇرتقا وي سالۋ دەسەك قاتەلەسپەيمىز. شىنىندا دا, قازىر جەر بەتى ءتۇرلى اۋىر كۇنالاردىڭ ورداسىنا اينالدى. كۇنىنە قانشا مىڭ جازىقسىز ادامدار ادام قولىمەن ءولتىرىلىپ, از عانا توپتىڭ اشكوزدىگىنىڭ كەسىرىنەن مىڭداعان ادامدار اشتان قىرىلىپ, ءدىني قاقتىعىس پەن ىمىراسىزدىقتىڭ سالدارىنان نەشە مىڭى تىرىدەي جەر جاستانىپ, زينانىڭ ەتەك الۋىنان نەشە مىڭ ءجاسوسپىرىم قىزدار زورلانىپ جاتىر. بۇل ايتقانعا وڭاي بولعانىمەن, ءجۇرەككە سالماق ءتۇسىرەتىن وقيعالار. شوعىرلانعان توپتىڭ وبىرلىعىنان, يمانسىزدىعىنان, ىنساپسىزدىعىنان, ۇياتسىزدىعىنان ميلليونداعان قاراپايىم بۇقارا ادامگەرشىلىك, ار-ۇياتتى ويلاپ ەمەس, ەرتەڭگى كۇنىمىز نە بولادى, ەرتەڭ قانداي تاماق جەيمىز دەپ ءومىر سۇرەتىن بولدى. الەمدى جاۋلاعان وسى ءبىر سۇرەڭسىزدىكتى ءبىزدىڭ ەلىمىز قالاي اتتاپ ءوتسىن؟ ءبىزدىڭ قوعامنىڭ دا ىشكى رۋحاني پروبلەمالارى از ەمەس, اسىرەسە, ادامداردا يماندىلىق, ار-ۇيات كاتەگوريالارىنىڭ ەكىنشى كەزەككە قاراي ىسىرىلۋى وتە نازىك ءارى جاقسىلاپ سارالاۋدى قاجەت ەتەتىن كۇيدە تۇر. ءبىز ءبىر كەزدەرى «جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى» دەگەن وتە بيىك ۇعىممەن كۇن كەشكەن حالىق ەدىك, ەندى اقشانىڭ ارباۋىنا ءتۇسىپ, «بۇلبۇلدىڭ دا جەمساۋى بار» دەپ ءوز-ءوزىمىزدى اقتايتىن بولدىق. وسى تۇرعىدان العاندا «ءوزىڭدى ءوزىڭ تانۋ» باعدارلاماسى ادامنىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن ۇشتاپ, ادامنىڭ اڭنان ايىرماسى ساناسىندا ەكەنىن, سول سانانى جاقسى, وڭ ىستەرگە پايدالانۋ كەرەكتىگىن, سول سياقتى ادام ءوزىنىڭ جامان قاسيەتتەرىن دە ءبىلىپ, كەز كەلگەن جاعدايدا ءوز-ءوزىن ۇستاي ءبىلۋىن ناسيحاتتايدى ەلباسىنىڭ ايەلىنىڭ ءاربىر قادامى جۇرتتىڭ كوز الدىندا تۇرادى ەمەس پە؟ تىرناق استىنان كىر ىزدەۋ, تۇيمەدەيدى تۇيەدەي ەتىپ جاريالاۋ – قارسىلاستار, باسەكەلەستەر ءۇشىن تۇك تە ەمەس بوپ قالدى عوي. «اقپارات عاسىرى» دەگەندى پايدالانىپ, كەيبىر نيەتى جامان ادامدار باسىمىزدان, بەينەلەپ ايتقاندا, قوقىستى دا جاۋدىرا بەرەتىن بولدى. ال «ءوزىڭدى ءوزىڭ تانۋعا» كەلەر بولساق, بۇل ايگىلى پلاتون شالدىڭ: «ءوزىڭدى ءوزىڭ تانى», دەيتىن ۇلاعاتتى ناقىلىمەن ۇندەس, تامىرلاس باستاما. تەك ادامي قۇندىلىقتارعا ءتاربيەلەپ, ادامنىڭ ادامگەرشىلىك سەزىمىن وياتۋدى كوزدەيدى. شىنىندا قازىر جان-جاعىمىزعا قارايىقشى, بەلەڭ العان قىلمىستان جان تۇرشىگەدى. «قاسقىر دا قاس قىلمايدى جولداسىنا» دەمەكشى, ادامنىڭ اڭنان دا تومەن بولىپ كەتەتىن تۇستارى كەزدەسەدى. مەن جۋىردا مالىشەۆتىڭ «مير كاك ون ەست», لامونوۆتىڭ «ستراتەگيا نوۆوگو رازۆيتيا» دەگەن كىتاپتارىن وقىپ شىقتىم. ەكەۋى دە پروفەسسورلار. تەرەڭنەن تولعاپ, بايىپپەن ءپىشىپ جازىپتى. ادامنىڭ ەڭ الدىمەن ءوزىن تانۋى, ءوز تابيعاتىنا ءۇڭىلۋى اسىرەسە وسى عاسىردا ەڭ قاجەتتىلىككە اينالعانىن ولار دا ايتادى. سوندىقتان سارانىڭ «ءوزىڭدى-ءوزىڭ تانى» دەپ باستاما كوتەرىپ, ونى مەكتەپتەرگە ءپان رەتىندە ەنگىزىپ ءجۇرگەنىن قولدايمىن. اللا بۇل ىستە وعان قۋات بەرسىن. باستاعان ءىسىن سوڭىنا جەتكىزەردەي مۇمكىندىك بەرسىن! ماعان كەيدە جۋرناليستەر: «ءسىز نازارباەۆتار وتباسىمەن كوپ جىلدان بەرى ارالاسىپ كەلە جاتىرسىز. نازارباەۆ ەلباسى اتاندى, سارا الپىسقىزى ءبىرىنشى حانىم بولدى. وسىنداي دارەجەدەن كەيىن ولار بۇرىنعى قاراپايىم قالىپتارىنان وزگەرىپ كەتكەن جوق پا؟» دەگەن ماعىنادا سۇراقتار قويىپ جاتادى. اللانىڭ تاڭداۋىمەن حان بولعان ادام تۇگىلى قاراپايىم پەندەنىڭ ءوزى مىنەزىن مىڭ قۇبىلتىپ, نە ءومىر ءسۇرۋ ءستيلىن, دوستارىن وزگەرتىپ جاتادى. ءومىر سوعان جەتەلەيدى. ساناسى سولاي بۇيرىق بەرگەن سوڭ سويتەدى. سوندا حان بولعان, حانىم بولعان ادام نەگە وزگەرمەۋى ءتيىس؟ ارينە, ولار دا وزگەردى. ولار جاقسى جاعىنا قاراي وزگەردى. وركوكىرەكتەنىپ كەتكەن جوق. كوبىنەسە ەل باسشىلارىمەن, جوعارى قاۋىم وكىلدەرىمەن ارالاساتىن بولعاندىقتان, بەكزاتتىق قالىپتاستىردى. مەن مۇنى بۇرىن ولاردا ونداي جوق ەدى نەمەسە ولار تىم قاراپايىم ەدى دەگەنگە مەڭزەپ وتىرعان جوقپىن. كەرىسىنشە, ەكەۋى دە ەلدەن ەرەك ءمىنەز-ق ۇلىقتىڭ, ادامي اسقاق بولمىستىڭ يەلەرى بولاتىن. بىراق, ءبىرى ەلىن-جەرىن جاۋدان قورعاعان اتاقتى قاراساي باتىردىڭ سەگىزىنشى ۇرپاعى, ەكىنشىسى ارقا وڭىرىندە مول داۋلەتىمەن تانىلعان قوناقايداي اتاقتى بايدىڭ نەمەرەسى بولعانىمەن, ولاردىڭ وزدەرى ءومىر سۇرگەن ۋاقىت كەڭەس وداعى تۇسىنا تۋرا كەلدى دە, تۇرمىستارىندا قاراپايىمدىلىقتىڭ بولعانى جاسىرىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە سول كەزدە ەندى عانا قالىپتاسقان تەمىرتاۋدا كوپ جىلدارىن وتكىزدى. ءتىپتى الماتىعا العاش كەلگەن كەزدەرى تۋرالى داريعانىڭ ءوزى جازدى ەمەس پە؟ «ءبىزدى قالاي قارسى العانىنا وتباسىمىز رەنجىپ قالدى. الماتىداعى جاڭا ۇيىمىزگە پارتيالىق باستىقتار باس سۇققاندا, ولاردىڭ ايەلدەرى ءبىزدىڭ ارزانقول ىدىس-اياعىمىز بەن كويلەك-كونشەكتەرىمىزگە كوڭىل قالدىرارلىقتاي ەسكەرتۋلەر جاسادى. ءبىزدى مىنا شەڭبەر قابىلدامايتىنداي سەزىندىك». بۇل نازارباەۆتار وتباسىنىڭ كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا دۇنيەگە, ءسان-سالتاناتقا ونشا قىزىقپاعانىنىڭ ارقاسىندا ايتىلعان ءسوزدەر عوي. بىراق, تاۋەلسىزدىك تۇسىندا ءبارىمىز دە وزگەردىك. ومىرگە, قوعامعا كوزقاراسىمىز وزگەردى. كەڭەس كەزىندەگى ىنساپسىز ادامدار, سولاردىڭ ۇرپاعى سول كۇيلەرىندە قالىپ, ەلدى توناۋمەن اينالىسىپ جاتقاندا تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ساناسى جاڭا ساتىعا كوتەرىلگەن ادامدار ەلدىڭ بولاشاعىنىڭ كارتاسىن سىزىپ وتىردى. جاقىندا عانا دانيار اشىمباەۆ «كتو ەست كتو» دەگەن كىتاپتا: «ەكىنشى نازارباەۆ قولما-قول بولمايدى», دەپ جازىپتى. مەن دە وسى ويعا كەلىسەمىن. ەلباسىنىڭ جولداسى بولعانىم ءۇشىن ەمەس, ءومىر كورگەن, جاقسى-جاماندى اجىراتاتىن ادام رەتىندە وعان ازىرگە بالاما جوقتىعىن انىق ايتامىن. ارينە, سارا تۋرالى ايتقاندا ونىڭ جان جارى ەلباسىنى ايتپاي كەتۋ ءمۇمكىن ەمەس قوي. سوسىن دا توقتاپ, ورايىن كەلتىرىپ اڭگىمەلەپ جاتقانىم. ءوز باسىم بۇل ەكەۋىنە قىزىعا قاراعان, تىلەكتەس بولعان جولداستارىنىڭ قاتارىنان كورىنگەنىمدى ماقتان تۇتامىن. اسىرەسە جاس كەزىمىزدەگى نازارباەۆتار وتباسىمەن ارالاستىقتى ساعىنا ەسكە الامىن. بۇل تەك ءبىر-ەكى جاستاردىڭ باسىن قوسىپ, مەيرامداتىپ ءجۇرەتىن ەمەس, ادال كوڭىلدەرىنىڭ ارقاسىندا كادىمگىدەي كوپتەگەن جولداستارىنىڭ باقىتىنا كۋا بولعان, كوپشىلىگىمىزدى كوپتەگەن جاقسى ادامدارمەن تانىستىرعان بەرەكەلى دە مەرەكەلى, داستارقانى كەڭ, جومارت وتباسى ەدى. سوندىقتان قازىر جاس كەلىپ, جىلدار ءوزىنىڭ الارىن العان تۇستا قارىم-قاتىناسىمىز ءبىراز سيرەگەنىمەن, جاستىق شاقتىڭ قىزۋ دا قىزىق كۇندەرى, اسىرەسە سارانىڭ اقجارقىن مىنەزى, شىنايى بولمىسى, ءازىل-قالجىڭعا دا شەبەر ەلگەزەك اقىلى وسى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا. سارا تۋرالى ءبىر ماقالا جازۋ ازدىق ەتەدى, ول جايىندا كىتاپ جازۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. قالىڭ قازاعى ەلدىڭ ءبىرىنشى حانىمى تۋرالى ءبىلسىن, ونەگەلى ومىرىنەن ۇلگى السىن. ەڭ باستىسى – بۇگىن ءومىرىنىڭ ورەلى بەلەسىنە كوتەرىلىپ وتىرعان سارا الپىسقىزى ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى دارا ساياساتكەر بولىپ قالىپتاسۋىنا, بار كۇش-جىگەرىن, ءبىلىمى مەن بىلىگىن, ەل مۇددەسىنە الاڭسىز ارناۋىنا بار جاعدايدى جاساۋ ارقىلى مەملەكەتىمىزدىڭ مىعىمدانىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرلانۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوستى. ەرىنە قىزمەت ەتكەن ايەل ەلىنە دە قىزمەت ەتەدى. جازىپ العان ايگۇل سەيىلوۆا.
