«استاۋدىڭ» ابزال ماقساتى

قازاقستاندىق كومپانيا قىتاي نارىعىن يگەرمەك قازاقستاننىڭ قىتايدا­عى ەل­شىلىگىنىڭ قولداۋىمەن, شان­حاي قالاسىنداعى باس كونسۋل­دى­عىمىزدىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن اعىم­داعى جىلدىڭ مامىر ايىندا قحر-دىڭ يۆۋ قالاسىندا «استاۋ» يمپورت جانە ەكسپورت كوم­پانيا­سى قۇرىلدى. ەلباسىمىزدىڭ ال­عا قويعان ماقساتتارىنىڭ ءبىرى ەلىمىزدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارت­­تىرۋ ەكەنى بارشاعا ءمالىم. جا­ڭادان قۇرىلىپ وتىرعان «اس­تاۋ» كومپانياسىنىڭ باستى ماقساتى – ەلباسىمىزدىڭ جۇكتەگەن ءمىن­دەتتەمەسىن ىسكە اسىرۋ. «استاۋ» قازىر ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل­شارۋاشىلىق ونىمدەرىن الىپ كورشىمىز قىتايدىڭ نا­رى­عىنا شىعارۋعا باعىتتالعان جۇمىستاردى بەلسەندى اتقارۋدا. بۇل ورتالىقتى قۇرۋدا ەلى­مىزدىڭ شانحاي قالاسىنداعى باس كونسۋلى جوشىحان قىراۋباەۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى مول. مەملەكەت جۇكتەگەن مىندەتتەمەلەردى ابىرويمەن اتقارا بىلەتىن تاجىريبەلى ديپلومات قازاقستاندىق كاسىپ­كەر­لەردى ءبىر شاڭىراق استىنا بىرىكتىرىپ, بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە شاقىردى. نەگىزىنەن ىشكى نارىققا جۇمىس ىستەپ ۇيرەنگەن وتاندىق كاسىپكەرلەر مەن وندىرۋشىلەرگە قىتايلىق نارىق بەرەتىن ءمۇم­كىندىكتەرىن ءتۇسىندىرىپ, وعان شى­عۋدىڭ جولدارىن ايتىپ بەردى. وسىلايشا, بىرنەشە قازاقستاندىق كاسىپكەر بىرىگىپ, قىتايدىڭ ەڭ ءىرى كوتەرمە ساۋدا ورتالىعى بولىپ سانالاتىن يۆۋ قالاسىنان «استاۋ» يمپورت جانە ەكسپورت كومپانيا­سىن قۇردى. كومپانيانىڭ تۇساۋ­كەسەرى اتاۋلى قالادا 13-16 مامىر ارالىعىندا «يۆۋ حا­لىقارالىق يمپورتتى تاۋارلار كورمەسىندە» ءوتتى. حالىقارالىق كورمەدە ءجۇز­دەن استام شەتەلدىك مەملەكەتتەن كەلگەن ون مىڭداعان تاۋار تۇرلەرى قويىلدى. اۋقىمدى شارادا قازاقستان ەكولوگيالىق تازا تاعام ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ­شى ەل رەتىندە تانىستىرىلدى. ەلىمىزدىڭ بايراعىنداعىداي كوك جانە سارى تۇسپەن بويالعان كيىز ءۇي پىشىندەس, ۇلتتىق ناقىشتا بە­زەندىرىلگەن قازاقستان پاۆيلونى الىستان مەنمۇندالاپ تۇردى. ەلىمىزدىڭ مادەنيەتىمەن تانىسىپ, تاعامىمىزدان ءدام تاتۋعا ني­ەت ەتىپ كەلگەن مەيمانداردىڭ قاراسى قالىڭ بولدى. ولاردىڭ اراسىندا يۆۋ قالالىق پارتكوم حاتشىسى شەن تسيۋپين دە بار. ول قىتاي حالقىنا ەكولوگيالىق تازا ءونىم ۇسىنىپ وتىرعان كورشىلەس ەلدىڭ كاسىپكەرلەرىنە, ولاردى قولداپ وتىرعان قازاقستان مەم­لەكەتىنە, اسىرەسە باس كون­سۋلدىققا ريزاشىلىعىن ءبىل­دىر­دى. ءبىزدىڭ ازىق-ت ۇلىكتەردىڭ ءدامى مەن ساپاسىنا دا جوعارى باعا بەردى. ۇناتقان زاتتارىن شا­عىن قورجىنعا سالىپ ءوزى­مەن الىپ كەتتى. بۇل كورمەدە قا­زاقستاندىق ءونىم ەڭ ءوتىمدى تاۋارلاردىڭ قاتارىندا بولدى. كورمەگە اكەلىنگەن زاتتاردىڭ ءبىرازى العاشقى كۇنى-اق ساتىلىپ كەتتى. قىتايلىقتار قازاقستاندىق بال, ۇن, ءسۇت جانە كونديتەرلىك ءونىم­­­دەرىنە ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتتى. كورمە ناتيجەسىندە «اس­تاۋ» كومپانياسى تانىستىرعان قا­زاقستان ۇلتتىق پاۆيلونى ەكى سىيلىققا يە بولدى: «ەڭ ۇزدىك پاۆيلون» جانە «ەڭ ۇزدىك تاۋار». ەلىمىزدەگى «راحات» كومپانياسى وندىرەتىن «قازاقستان» شوكولادى ون مىڭداعان تاۋاردىڭ ىشىنەن ىرىكتەلگەن, جوعارى سۇرانىسقا يە بولعان ەڭ ۇزدىك «وندىققا» كىردى. وسىلايشا قازاقستاننىڭ وتاندىق ونىمدەرى قالىڭ جۇرتقا تانىستىرىلدى. نەگىزى قازاقستاندىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى بۇرىننان قى­تاي ەلىنە كىرگىزىلەدى. بىراق ولار شەكارا ما­ڭايىنداعى اۋ­دانداردان الىسقا بارمايدى. سەبەبى, شەكارانىڭ ار­عى بەتىندە, شىڭجاڭ اۆتونومياسىندا قازاق جانە ۇيعىر باۋىرلا­رىمىز بار. ەكى ارادا قاتىناس ءجيى بولعاندىقتان ولار ءبىزدىڭ ءونىم­دەردى تانيدى. سوندىقتان بۇل اي­ماقتا ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىگىنە سۇ­رانىس بار. ال ىشكى قىتايعا قا­زاقتىڭ ۇنى مەن بالى ءالى بارا قويعان جوق. سەبەبى, كاسىبي وسى ىسپەن اينالىسىپ, تەك وسى باعىتتا ارنايى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتقان ۇلكەن كومپانيالار جوق ءبىزدىڭ تاراپتان. ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى تەك الىپساتار ساۋداگەرلەر ارقىلى عانا شاعىن كولەمدە كورشىمىزدىڭ نارىعىنا كەلەدى ەكەن. ال ۇلكەن كومپانيالاردا, وندىرىستەردە ۇلكەن نارىققا شى­عۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتا­تىندار بىرەن-ساران كورىنەدى. مۇنىڭ سەبەبى قاراپايىم ەكەن: زاۋىتتاردىڭ ءوزىنىڭ ايلىق, توق­ساندىق جانە جىلدىق ءوندىرىس پەن تاپسىرىس كولەمدەرى بار. جانە ولاردان ۇنەمى تۇراقتى تۇردە ساتىپ الاتىن كليەنتتەرى دە بار. اسىپ قالسا رەسەي, بە­لارۋس سەكىلدى كەدەن وداعى مەم­لەكەتتەرىنە كەتىپ جاتىر. ياعني, وزىندىك تۇراقتى پايداسى بار. ىشكى نارىقپەن-اق ساۋداسىن دوڭگەلەتىپ وتىر. وسى ءجايتتى ەسكەرىپ, زاۋىتتارمەن كەلىسىم جاساپ, وتاندىق ونىمدەرىمىزدى قىتاي نارىعىنا ەنگىزۋگە بەلسەندى كىرىسىپ جاتقان كاسىپكەرلەرىمىز دە جوقتىڭ قاسى. بارلىعى تەك قىتايدان «ارزان» تاۋار مەن تەحنيكا تاسىپ الەك. ءوزىمىزدىڭ تاجىريبەمىز­دەن باي­قاعانىمىز – قازاقستان­نىڭ ەكولوگيالىق ونىمدەرى قىتايدا ەڭ ءوتىمدى تاۋاردىڭ ءبىرى بولا الادى. قازىر قىتايلىقتار وزدەرىنىڭ تاعام وندىرۋشىلەرىنە سەنبەيدى. بۇل جاقتا جالعان تاماق وتە كوپ. بەلگىسىز ءبىر اق ۇنتاقتان يل­ەپ وتىرىپ كۇرىش جاسايدى, كار­توننان قامىر جاسايدى, قو­قىستان سىعىلىپ الىنعان سۋ ماي­دى شولمەككە قايتا قۇيىپ ساتادى, ءتىپتى, جۇمىرتقانىڭ ءوزىن حيميالىق زاتتاردىڭ كومەگىمەن جاساپ شىعارادى. تاماق اتاۋلى­نىڭ جارتىسىنان كوبىن جەۋگە سەسكەنەسىڭ مۇندا. جىلىنا ون مىڭ­داعان قىتايلىق وسى جالعان تاعامنىڭ سالدارىنان كوز جۇمادى ەكەن. جالعان تاۋار جاساۋمەن اتى شىققان قىتاي قازىر شىنايى, تابيعي دۇنيەگە ءزارۋ بولىپ قالدى. ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى قىتايلىق تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتىن دا جاقسارتتى. قازىر قىتاي ارزان, قىتايلىق تاۋارعا ەمەس, كەرىسىنشە, قىمبات, ساپالى جانە يمپورتتى زاتقا اۋەس. ءبىزدىڭ باعاسى قىمبات ەمەس, ساپاسى وتە جوعارى تاماق ونىمدەرىن قىتاي نارىعى جۇتا سالادى. اتاپ وتكەن سەبەپتەرگە بايلانىستى قازىر شەتەلدىك تاعام وندىرۋشىلەرى قىتاي نارىعىنا بەلسەندى كىرىپ جاتىر. وزىمىزبەن كور­شىلەس, وداقتاس رەسەي جانە ۋكراينا كاسىپكەرلەرى دە بىلەك ءتۇرىپ كىرىستى بۇل شارۋاعا. قازىر ورىستىڭ «الەنكا» شوكولادىن قىتايدىڭ ۇلكەن قالا­لارىنداعى كوپتەگەن سۋپەر­ماركەتتەرىنەن تابا الاسىز. بۇل ماسەلەگە رەسەيلىك ۇكىمەت تە قىزۋ قولداۋ كورسەتىپ جاتىر ەكەن. رەسەيدىڭ قىتايداعى كاسىپكەرلەر پالاتاسى كومەك سۇراپ كەلگەن كاسىپكەرلەرىنە قول­دان كەلەتىن مۇمكىندىكتەرىن اياماي دەمەۋ كورسەتۋدە. رەسەيلىك كا­سىپكەرلەرگە قۇقىق قورعاۋ, حالىقارالىق ساۋداعا جەڭىلدىكتەر الۋ, ءتۇرلى رۇقساتتامالار الۋ سە­كىلدى قىتاي بويىنشا كەز كەلگەن ماسەلەنى شەشىپ بەرەتىن دە وسىلار ەكەن. وسى سەكىلدى كوپ­تەگەن مەملەكەتتىڭ ۇكىمەتى ءوز كا­سىپكەرلەرىنىڭ شەتەلدىك نارىققا شىعۋىنا جاعداي جاساپ جاتىر. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ قى­تايدا ەمىن-ەركىن ساۋدا جا­ساۋى­مىزعا كەدەرگىلەر بار. ماسەلەن, قىتايلىقتار ءبىزدىڭ بالعا قى­زىعادى. جوعارىدا اتاپ وتكەن كورمەدە ەڭ كوپ ساتىلعان زاتتىڭ ءبىرى سول بال بولدى. بىراق قىتايعا ءدال وسى قازاقستاندىق بالدى كىرگىزۋگە رۇقسات جوق. رەسەيدىڭ بالى بولادى, قىرعىزدىڭ بالى بولادى, تەك ءبىزدىڭ بالدى كىرگىزۋگە بولمايدى. نەگە؟ ويتكەنى, بۇرىن ەشكىم ارنايى بۇل ماسەلەمەن بەلسەندى اينالىسپاعان سياقتى. ارنايى سۇرانىس جىبەرىپ, مەملەكەت نەمەسە ۇكىمەت دارەجەسىندە بۇل ماسەلە ەرتەرەك كوتەرىلسە قا­زىر ەلىمىزدىڭ بالى كوپتەگەن قىتايلىق سۋپەرماركەتتەردىڭ سورەلەرىنەن ورىن الۋشى ەدى. قا­زاقستاننىڭ قىتايداعى ەل­شىلىگى بۇل ماسەلەگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ جاتىر قازىر. جاقىن ارادا ەل­شىلىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسى جەمىستى بولىپ, بالىمىز كەدەرگىسىز كورشى ەلگە جونەلتىلەدى دەگەن ۇمىتتەمىز. سونىمەن قا­تار, ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزعا كەدەرگى بولاتىن تاعى ءبىر ءجايت – لوگيستيكا ماسەلەسى. ماسەلەن, ءبىزدىڭ تاۋار ال­ماتىدان يۆۋ قالاسىنا كەلگەنشە ءبىر كونتەينەردىڭ قۇنى, ياعني جول شىعىنى 4,5 مىڭ دوللارعا شىعادى. ال يسپانيانىڭ استاناسى مادريدتەن قازاقستاندى باسىپ ءوتىپ, تۋرا ءبىزدىڭ جۇرەتىن جولمەن ءجۇرىپ, ءدال وسى يۆۋ قا­لاسىنا كەلەتىن پويىزعا تيەلگەن ءبىر كونتەينەردىڭ قۇنى 2800-3000 دوللار شىعادى. نەگە؟ ءويت­كەنى, بۇل مەملەكەتتەر اراسىندا تۇراقتى جۇك تاسىمالى تۋرالى كەلىسىم ورناتىلعان. سون­دىق­تان مەملەكەتتەر تاراپىنان حالىقارالىق جول تاريفتەرىنە كوپتەگەن جەڭىلدىكتەر بەرەدى. ءبىز­بەن ساپاسى دا, باعاسى دا ۇقساس, ءارى بىزبەن شەكارالاس رەسەيدىڭ تاۋارلارىن قىتايعا جىبەرۋ دە بىزگە قاراعاندا ارزان شىعادى. سەبەبى, ولاردا تەڭىز جولى بار. تە­ڭىز ارقىلى جۇك تاسىمالى­نىڭ ءتاريفى وتە تومەن. رەسەيدىڭ ۆلا­ديۆوستوك قالاسىنان يۆۋ قالا­سى­نا دەيىن ءبىر كونتەينەردىڭ قۇنى نەبارى 800-1000 دوللار شىعادى. بىزدە مۇحيتقا شىعاتىن تەڭىز جوق. تەك قانا قۇرلىق  جولى. ەگەر مەملەكەت وسى ماسەلەگە كوڭىل ءبولىپ, ارنايى قىتاي مەن ەكى ارادا لوگيستيكالىق باعىت اشسا, قى­تايعا ەكسپورتتايمىن دەگەن ەلىمىزدىڭ كاسىپكەرلەرىنە ءبىراز جەڭىلدىك بولاتىن ەدى. وسى سەكىلدى ماسەلەلەر شە­شىلسە ءبىزدىڭ تاۋارىمىزدىڭ قۇ­نى ەداۋىر ارزانداپ, قىتاي نارىعىنداعى باسەكەلەستەرىمەن جارىستا تاۋاردىڭ وتىمدىلىگى بويىنشا ءبىراز ۇتار ەدىك. قازاق­ستاندىق تاۋاردىڭ الەمنىڭ اتى بار برەندتەرىنىڭ قاتارىنان ورىن الۋىنا زور مۇمكىندىكتەر اشىلار ەدى. سونىمەن قاتار, وتاندىق وندىرۋشىلەر مەن كاسىپكەرلەرىمىز شەتەلدىك نارىققا شىعۋعا قى­زى­عۋشىلىعىن ارتتىرسا, بار­لىعىمىز ءبىر شاڭىراق استىنا بىرىگىپ, ءبىر باعىتتا جۇمىس ءىس­تەسەك ميللياردتار نارىعىن باعىندىرۋعا ابدەن بولادى دەگەن ويدامىز. قازىر «استاۋ» كومپانياسىنىڭ جۇمىسى قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. ءازىر­شە وتىز شاقتى قازاقستاندىق تا­ماق ونىمدەرىن قىتايلارعا تانىستىرۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. ساۋدا جاقسى, سۇرانىس بار. جۋىردا كومپانيا جۇمىس ىستەپ جاتقان يۆۋ قالاسىنان, 24 ميلليون تۇرعىنى بار شانحاي قالاسىنان جانە قىركۇيەك ايىندا G20 ءسامميتى وتكەلى تۇر­عان حانچجوۋ قالاسىنان تەك «قازاقستاندا جاسالعان» ماركاسىمەن شىعارىلاتىن ونىمدەردى ساۋدالايتىن ساۋدا ۇيلەرىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىر. داۋرەن باۋىرجان ۇلى, جۋرناليست