ورتاڭ تولسىن, ورتا تاپ!

الەۋمەتتىك ستراتيفيكاتسيا جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى بولىگى سانالاتىن قوعامنىڭ سالماعى باسىم وسى توبى بۇگىندە قاي ەلدە بولماسىن كوپتىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. تۇرمىسى جوعارى جانە تومەن تۇراتىنداردىڭ ورتاسىنداعى بەلسەندىلەر – ورتا تاپتىڭ ازايۋى ەل ەكونوميكاسىنىڭ قۇلدىراۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولادى ەكەن. ايتار بولساق, ءبىزدىڭ ەلدە ورتا تاپ تۋرالى تۇسىنىك ءالى دە بول­سا لايىقتى سيپاتقا يە بولماي وتىر­­عان سىڭايلى. سەبەبى, ەلى­مىزدەگى جاعدايى جاقسى دەگەن تۇر­عىنداردىڭ شىن ءمانىن­دەگى تۇرمىس دەڭگەيى شەتەل ازامات­تارىنىڭ تومەنگى تابىنىڭ كري­تەريلەرىمەن سايكەس كەلۋى ابدەن مۇمكىن. جالپى, ورتا تاپتىڭ ءار ەل­دە ءارالۋان بولاتىندىعىن ەس­كەرۋ قا­جەت. جانە دە قوعامنىڭ الەۋ­­­مەتتىك قۇرىلىمىن ءسوز ەتكەندە ونىڭ قۇرىلىم جاعىنان ءبىر­دەي بولمايتىنىن, ادامزات تۇر­مىسىنىڭ اراسىندا قاشاندا تەڭسىزدىك بولاتىنىن دا ەسكەرۋ ماڭىزدى سياقتى. سوندىقتان دا ولار­دىڭ جىكتەلۋى عالىمدار ءۇشىن ىلعي دا كۇردەلى ماسەلە بولىپ كەلدى. دەسەك تە, الەۋمەتتانۋشىلار ازا­­مات­تاردىڭ ءبىلىمى, تابىسى, ماتە­ريالدىق جاعدايىنا بايلانىستى بىرنەشە جىكتەرگە ءبولىپ قارايتىن ستراتيفيكاتسيالىق مو­دەلدەردى ۇسى­نادى. ولاردىڭ قاتارىنا جو­عارى تاپ, ورتا تاپ, جۇمىسشى تا­­­­بى جانە تومەنگى تاپ جاتادى. قار­جى جانە ونەركاسىپ ماگناتتارى, جوعارى بيلىك ەليتالارى جاتاتىن جوعارى تاپ تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋدىڭ ءجونى باسقا. تاپ سولاي تابىسى تۇراقسىز, جۇمىسسىز, الەۋ­مەتتىك از قامتىلعاندار جايىن دا بولەك اڭگىمەلەمەكپىز. بۇل رەتتە اۋقىمدى توپ – ورتا تاپ­­­تىڭ قوعامدا الار ورنى ەرەكشە ەكەندىگى وسىدان بىرنەشە عاسىرلار بۇرىن-اق بەلگىلى بولعان. وسى وراي­دا ۇلى ويشىل اريستوتەل: «كەز كەلگەن مەملەكەتتە ءۇش توپ بار. ءبىرىنشىسى – بايلار, ەكىنشىسى – كە­­دەيلەر. ال ءۇشىنشىسى – ەڭ جاق­سىلارى», دەگەن ەكەن. ءتىپتى, وتكەن XX عاسىردان باس­تاۋ العان ورتا تاپ­تىڭ ورتاسىن كوبەيتۋ ماسەلەسى قاشاندا ماڭىزدىلىعىن جويماي كەلەدى. وعان كوپتەگەن سەبەپتەر دە جوق ەمەس, ارينە. ءبىرىنشى كەزەكتە قوعامداعى الەۋ­­مەتتىك ءتارتىپ پەن تۇراقتى­لىق­­­تىڭ جانە ەكونوميكانىڭ تىرەگى ورتا تاپ وكىلدەرى ەكەندىگىن ەسكەرە كەتكەن ءجون. سونداي-اق, قوعامنىڭ نەگىزگى ينتەللەكتۋالدىق كۇشى مەن جوعارى ماماندارىنان تۇراتىن توبىنىڭ كەز كەلگەن ماسەلەدە بەل­سەندىلىك تانىتا الاتىنى تاعى بار. بۇگىندە عا­لىمدار, جازۋشىلار, سۋ­رەتشىلەر, ءدىن قىزمەتكەرلەرى, وقىتۋشىلار, دارىگەرلەر, ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلەر مەن ما­ماندانعان جۇمىسشىلار جاتاتىن ورتا تاپتىڭ زامان تالابىنا ساي وزىندىك ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى بولەك جانە ەكونوميكا مەن ساياسي باعىتتا تاۋەلسىز ەكەنى بەلگىلى. حالىقتىڭ نەعۇرلىم كوپ بولىگى اۋقاتتى بولعان سايىن, قوعامنىڭ تۇراقتىلىعى دا نىعايا تۇسەتىنى دالەلدەنگەن. ياعني, قانداي دا ءبىر مەنشىككە يە ازامات وزىنە تيەسىلى يگىلىكتەردىڭ ساقتالۋىنا مۇددەلى. بۇل تۇرعىدا مەملەكەت باسشى­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەل تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا ورتا تاپ وكىلدەرىنىڭ سانىن ارتتىرۋ ماسەلەسىنە ۇدايى نازار اۋدارىپ كەلەدى. وسى تۋرالى وتكەن جىلى «نۇر وتان» پارتيا­سىنىڭ كەزەكتى XVI سەزى بارىسىندا ورتا بۋىن قا­زاق­ستاندىق ۇلتتىڭ نەگىزى رەتىندە قاراستىرىلۋى ءتيىس ەكەندىگىن باسا ايتقان بولاتىن. «ەلىمىزدەگى ورتا تاپ كاسىبي مەملەكەتتىك اپپاراتتى قالىپتاستىرۋدىڭ كوزى رەتىندە قاراستىرىلۋى كەرەك. بۇلار نا­عىز زاڭنىڭ سالتانات قۇرۋىنا مەي­لىنشە مۇددەلى, مەملەكەتتىڭ حالىققا ەسەپ بە­رۋىن قالايتىن, ەل­­دەگى تۇراقتىلىق ءۇشىن بارىمەن كۇرە­سەتىن ۇلكەن كۇش», دەدى ەلباسى سوندا. پرەزيدەنتتىڭ ورتا تاپ وكىلدەرى­نە بەرگەن سيپاتى بويىنشا, ەلى­مىزدەگى ورتا تاپ تۇرعىندارى – بۇل ءوزىنىڭ باسپاناسى, اۆتوكولىگى, بيزنەسى مەن جالاقىسى قالىپتى, وتباسىن اسىراپ وتىرعان, بالالارىن وقىتۋعا, قىدىرۋعا جاعدايى تولىق كەلەتىندەر. بۇل رەتتە ەلباسى ءدال وسى تاپ تۇراقتىلىقتىڭ مەي­لىن­شە جاقتاۋشىسى ەكەندىگىن, گەر­مانيادا ۇلتتىق بايلىقتىڭ 90 پايىزىن ورتا تاپ وكىلدەرى قۇراپ وتىرعانىن اتاپ ايتقان بولاتىن. الەمنىڭ ەڭ دامىعان جەتەكشى ەل­دەرىندە ورتا تاپ حالىقتىڭ 60-80%-ىن قۇرايدى. كەم دەگەندە بۇل كورسەتكىش جارتىسىنا جۋىقتاۋى كەرەك. باسىلىم بەتتەرىندەگى دەرەكتەر بويىنشا, مەم­لەكەتىمىزدە ورتا بۋىننىڭ قاتارى ازا­يىپ كەلە جاتقانى ايتىلۋدا. سوڭعى جىلدارى تەڭگە باعامى وزگەرگەنگە دەيىن ولاردىڭ كورسەتكىشى 25-30% بولسا, قازىرگى تاڭدا 10-15%-دى قۇرايدى. مۇنىڭ وتە از كورسەتكىش ەكەندىگى بەلگىلى. جانە دە الداعى ۋاقىتتا ولار­دىڭ ارتاتىنىنا كۇمان دا جوق ەمەس. ءتىپتى, بىرقاتار ساراپشىلار ءبىزدىڭ ەلدە ورتا تاپ تۋرالى ايتۋعا ءالى ەرتە دەپ ەسەپتەيدى. كەيبىرى مەم­لە­كەتىمىزدەگى ورتا تاپتىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى قالىپ­تاسۋ كەزەڭىندە بولاتىنىن تۇسپال­داسا, تاۋەلسىز مامانداردىڭ پىكىرى بويىنشا, ەلدىڭ ورتا تاپ وكىلدەرىن شەتەلدىكىمەن سالىس­تىرۋعا كەلمەيدى. سونداي-اق, ەلدە قوعامنىڭ ورتا بۋىندارىنىڭ سانى باسىم ەكەندىگىنە جانە ونىڭ جىلدان-جىلعا ۇلعاياتىنىنا سەنىم بىلدىرەتىن ساراپشىلار دا جوق ەمەس. دەسەك تە, بۇگىنگى تاڭدا تەك ءبىز­­دىڭ ەلدە ەمەس, بىرقاتار مەم­لەكەت­تەردە الاڭ­­­داتارلىق احۋالعا اي­نا­لىپ وتىرعان بۇل ماسەلە كوپتەگەن شارالاردى قولعا الۋعا يتەرمەلەيدى. سەبەبى, جاھاندىق سيپات العان داعدارىس, مۇناي با­عا­سى­نىڭ قۇلدىراۋى اسىرەسە, ەكونوميكانىڭ بەلىن بۇكتىرگەنى راس. وسى رەتتە ونىڭ سالقىنى ءبىر­قاتار بيزنەس وكىلدەرى مەن كاسىپكەرلەردىڭ جۇمىسىن قيىن­داتىپ, ايتارلىقتاي سوققى بەردى. ورتا تاپ وكىلدەرىنىڭ ناعىز يادروسى سانالاتىن بيزنەسمەندەردىڭ سانى كەمىپ, ورتا تاپتىڭ پايىزى دا ازايىپ قالدى. كەز كەلگەن ەلدىڭ ەكونوميكاسى­نىڭ نەگىزى شاعىن جانە ورتا كاسىپ­­­كەرلىك ەكەندىگى بۇگىندە بار­شاعا ايان. دامىعان ەلدەردىڭ ءتا­جىريبەسىنە سۇيەنەتىن بول­ساق, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋ ەلدىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرۋدە ۇلكەن ماڭىزعا يە. شوب-تى دامىتۋ ار­­قىلى سالالىق جانە وڭىرلىك مو­نوپوليزمدى جويۋعا, نارىقتا تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى كوبەيتۋگە, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ جەتىستىكتەرىن پايدالانۋعا, قوعام تۇراقتىلىعىنىڭ كەپىلى بولىپ تابىلاتىن ورتا تاپ قالىپ­تاستىرۋعا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر بار. سوندىق­تان دا, ەلدەگى كاسىپكەرلىك سالاسىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرە وتىرىپ, ونى دامىتۋدىڭ ءتيىمدى شارالارىن قولعا الۋ قاجەت. ال بۇل تۇرعىدا ەلىمىزدە قوعام اراسىندا ورتا تاپ وكىلدەرىنىڭ سانىن ارتتىرۋ بارىسىندا كوپ­تەگەن جۇمىستار جۇزەگە اسىپ, مەم­­لەكەتتىك باعدارلاما­لار ەن­گىزىلىپ جاتقانىن ايتا كەتكەن اب­­زال. بيزنەسكە تۇراقتى ءارى قو­لايلى جاعداي جاسالىپ, جە­ڭىلدەتىلگەن سالىق جۇيەسى, كەپىلدى, سۋبسيديالاندىرۋ مەن جەڭىل­دىك­پەن نەسيەلەندىرۋ سەكىلدى مەم­لەكەتتىك قولداۋ شارالارى ەنگىزىلۋدە. دەي تۇرعانمەن, ءالى دە بولسا ەكونوميكاعا تاۋەلدى بولىپ وتىرعان وسى ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن تولىققاندى تەكسەرىپ, شوب وكىلدەرىنە بۇدان دا تيىمدىرەك جاعدايلاردى جاساۋ قاجەتتىگى تۋىن­­دايدى. سونداي-اق, سالىق كو­لەمىن ودان ءارى قىسقارتا ءتۇسۋدىڭ ماڭىزى دا ايرىقشا. ميننەسوتا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وتكەن جىلعى زەرتتەۋلەرى بويىنشا اقش-تا ورتا تاپتىڭ ۇلەسى 42-55% ارالىعىندا ەكەندىگى بەلگىلى بولدى. بۇل كورسەتكىش بۇرناعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا بىرنەشە پايىزعا كەمىگەن. ياعني, 2015 جىلى امەريكا تۇرعىندارىنىڭ تەك جارتىسىنا جۋىعى عانا وزدەرىن ورتا تاپتىڭ وكىلىمىز دەپ ەسەپتەگەن. ال بۇل تۇرعىدا دامىعان ەلدىڭ ورتا تاپ تۋرالى كريتەريلەرىنىڭ وزگەشە ەكەندىگىن ەسكەرگەن ءجون. مىسالى, «Business Insider» جۋرنالىندا ورتا تاپتى سيپاتتايتىن مىناداي انىقتامالار بەرىلىپتى. وندا جىلدىق تابىسى 25 پەن 76 مىڭ دوللاردى قۇرايتىندار وزدەرىن ورتا تاپتىڭ وكىلى رەتىندە سانايدى. مىسالى, نيۋ-يورك پەن كاليفورنيا ءۇشىن ادامنىڭ ءبىر جىلدىق تابىسى 30 مىڭ دوللاردان جوعارى بولۋى قاجەت. ياعني نيۋ-يورك تۇرعىنى ايىنا 3000 دوللاردان كەم تاباتىن بولسا, ون­دا ول تومەنگى تاپتىڭ جانىنا جاي­عاسادى. سونىمەن قاتار, «نەزاۆيسيمايا گازەتا» باسىلىمى كورشى رەسەيدە ورتا تاپتىڭ ازايىپ كەلە جاتقانىن جازعان. ياعني ەكونوميستەر مەن الەۋمەتتانۋشىلار ەلدە ورتا تاپ­تىڭ ورنى ويسىراپ قالعانىن ايتادى. ولاردىڭ ايتۋى بويىنشا, رەسەيدەگى رەسمي دەرەكتەر كورسەتىپ وتىرعان ورتا تاپتىڭ 20-25%-دىق كورسەتكىشى, شىن مانىندە 7%-دى قۇرايدى. ال رەسەي عى­لىم اكا­دەمياسىنىڭ الەۋمەتتانۋ ينس­تيتۋتى تۇرعىنداردىڭ 20%-ىن ورتا تاپقا جاتقىزۋعا بولاتىنىن ايتادى. شەتەلدەن دەرەكتەر كەلتىرە وتىرىپ, ولاردىڭ قوعامى, قۇرىلىمى جانە تۇر­مىسىنىڭ بىزدىكىنەن بولەك ەكەندىگىن ايتتىق, بۇل رەتتە ءار ەلدىڭ وزىندىك ۇستانىمدارى بو­لاتىنىن دا ەسكەرۋ قاجەت. «ءار ەلدىڭ سالتى باسقا, يتتەرى قارا-قاسقا» ەكەنىن بابام قازاق باياعىدا بىلگەن. سەبەبى, باعزى زاماننان قاناعاتپەن قارىن تويعىزىپ, شۇكىرلىك ەتۋ ارقىلى شارۋاسىن جا­ساپ جاتقان ءيسى قازاققا وسى جونىندە سۇراق قويار بول­ساڭىز, مىندەتتى تۇردە «ءوزىن ورتا تاپقا جات­قىزاتىنى» جونىندە جاۋاپ الاسىز. بۇل تۋرالى شەتەلدىك ساراپشىلار دا ادامزاتتىڭ ءوزىن-ءوزى رۋحاني تۇرعىدا ورتا تاپقا جات­قىزۋىن ورتا تاپ سيپاتتارىنىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيدى. ال وسىعان قاتىستى وتكەن جىل­­­­­­عى «قازاقستانداعى ورتا تاپ ۇلتتىق ەكونو­ميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى رەتىندە» اتتى كونفەرەنتسيادا ل.ن.گۋميلەۆ اتىن­داعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى رامازان سالىقجانوۆ تۇشىمدى پىكىر ايتقان بولاتىن. ونىڭ ايتۋى بو­يىنشا, ەڭ ءبىرىنشى, ورتا تاپ وكىلدەرىن تا­بىسىمەن الىپ قاراعان دۇرىس ەمەس. ەكىنشىدەن, ءار ۇلتتىڭ, قوعامنىڭ وزىندىك تانىمىندا ەرەكشەلىكتەرى بار. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ەلىمىزدى الار بولساق, قازاق حالقىنا «شۇكىرشىلىك», «تاۋبەشىلىك ەتۋ» ءتان. سوڭعى زەرتتەۋلەرىمىزدەگى «ءسىز ءوزىڭىزدى قالاي سەزىنەسىز؟», «ءوزىڭىزدى قاي تاپقا جاتقىزاسىز؟» دەگەن ساۋالدارعا حالىقتىڭ باسىم بولىگى ءوزىن جاقسى سەزىنەتىنىن, ءوزىن ورتا تاپقا جاتقىزاتىندىعىن ايتقان. ال اۋىلداعى ورتا تاپقا جاتاتىن ازامات پەن قالاداعى ورتا تاپ وكىلى جانە باتىستىڭ ورتا تاپ وكىلدەرى اراسىنداعى تابىستارى, كوڭىل-كۇيلەرى ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى, دەيدى عالىم. دەمەك, ورتا تاپ وكىلى دەگەن كەزدە ناق­تى ەل-جۇرتتىڭ, قوعام­نىڭ, ەكو­نو­­مي­كالىق جانە ساياسي جاع­دايدىڭ ەرەك­شەلىكتەرىن ەسكەرۋ قاجەت. ونىڭ ايتۋىنشا, ورتا تاپ وكىلدەرى ماسەلەسىنىڭ كۇن تارتىبىنە شىعارىلۋى قوعامداعى تۇ­­راقتىلىق جاعدايىنا بايلانىستى. ورتا تاپ نەعۇرلىم كوپ بولعان سايىن قوعام تۇراقتى دامىپ, بيلىكتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان باعىتى دۇرىس دەگەن تۇسىنىك قالىپ­تاسادى. ياعني ەلدەگى ورتا تاپ وكىل­­دەرى سانىنىڭ كوبەيۋىنە مەملەكەت ءمۇد­دەلى. سونىمەن قاتار, ر.سالىقجانوۆ قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ ورتا تاپ وكىلدەرىنىڭ ناقتى سانى بەلگىسىز ەكەنىن ايتادى. ءتىپتى, ولاردى انىق­تايتىن ناقتى ولشەمدەر دە جوق. ال, ورتا تاپ وكىلدەرىنە باسىندا باسپانا­سى, استىندا كولىگى بار, بالا-شاعاسى مەن تۋعان-تۋىسىنا قارايلاسۋعا جاعدايى جەتەتىن ازاماتتاردى جاتقىزۋعا بولادى, دەيدى. دەسەك تە, دامىعان ەلدەرمەن يىق تىرەستىرىپ دامۋشى كوشكە ادىمداي ىلەسكەن سوڭ, ەلدىڭ ورتا تابىن كوبەيتۋ جانە ولاردىڭ تۇرمىس ساپاسىن كوتەرۋ دە مەملەكەتتىڭ جانە كەز كەلگەن ازاماتتىڭ مىندەتى دەۋگە بولادى. سەبەبى, بىرەۋدەن كەش, بىرەۋدەن ىلگەرى كەلەتىنىمىزگە قاناعات ەتۋ ءوز الدىنا, «بۇدان دا جامان كۇندە تويعا بارعانبىز» دەگەندى «بۇدان دا جاقسى بولۋ قا­جەت» دەگەنمەن الماستىرۋ زامان تالابىنا ساي بولماق. ەلميرا ماتىباەۆا, «ەگەمەن قازاقستان»