مەيىرىم شۋاعى

«زامان بۇزىلىپ بارادى» دەگەن ءسوزدى بۇگىندە ءجيى ەستيمىز. بۇزىلعان ادام با, الدە زامان با؟ وعان اسا تەرەڭ بايىپتاما بەرە المايمىز. دەگەنمەن الگى ءسوز وسى كۇنى ءجيى ايتىلادى. پاي­عامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س) ءبىر حاديسىندە «بىرەر كىسىدەن: «ادامدار بۇزىلىپ كەتتى»,– دەگەن ءسوزدى ەستىسەڭ, ءبىلىپ قوي: سول ادامنىڭ ءوزى بۇزىلعان» دەپتى. ەگەر وسىلاي توپشىلايتىن بولساق, وندا زاماندى بۇزىپ جاتقان ادامداردىڭ سانىنىڭ ارتقانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: زاماندى ادام جاسايدى. زامانا تولقىنى تالاي پەندەنى جاعاعا شىعارىپ تاستاپ جاتىر. وعان كۇندەلىكتى ومىردە كۋامىز. كورەمىز دە «تاعدىر-تالەيىنە سولاي جازىلعان شى­عار» دەي سالامىز. راسىندا, ونىڭ ءومىر جولىنا, باسىنان وتكەرگەن قيىندىقتارىنا, مۇڭ-زارىنا, سايراپ تۇرعان كوكى­رە­گىنە كوز سالمايمىز. بەيقامدىق باسىم. اركىم ءوز باسىمەن قايعى دەگەندەي. «جانى اشىماستىڭ قاسىندا باسىڭ اۋىرماسىن» دەگەن قاناتتى ءسوز بار قازاقتا. قا­زىرگى كەزدە جانىاشىماستاردىڭ قاتارى كوبەيمەسە, سيرەمەي تۇر. وسىدان كەلىپ قوعام, ودان زامان بۇزىلادى. ال بۇزىلعان زاماندى قايتسەك تۇزەتەمىز؟ ادامداردىڭ پەيىل-نيەتىن قالاي وڭ جولعا بۇرۋعا بولادى؟ بىرەۋلەر بۇل سۇراققا بىردەن «ءدىن ارقىلى» دەپ جاۋاپ بەرۋى مۇمكىن. بىراق ءبىر عانا ءدىني بىرلەستىك ساناسى ۋلانعان پەندەلەردى ءتۇزۋ جولعا سالا الا ما؟ ماسەلە وسىندا. ءبىزدىڭ پايىمداۋى­مىزشا, بالا كۇنگى تاربيەنىڭ تىرەگى مىقتى بولۋى كەرەك. ايتپەسە ەتكەن ەڭبەك – ەش, توگىلگەن تەر – سور. بۇل تۇرعىدا مەملەكەتتىڭ قول­داۋى مەن دەمەۋى, دۇرىس سايا­سات­تىڭ بولۋى وتە ماڭىزدى. ال وسىعان بايلانىس­تى مەملەكەت قانداي قادام جاسادى؟ وسىعان قاراي ويىسساق. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى تاربيە ىسىنە وراي جاسالعان تىرلىكتىڭ ءبارىن ءتىزىپ كەرەگى جوق شىعار. ءبىر عانا مالىمەت: بۇگىن­دە بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا «بالالار قۇقىن قورعاۋ» دەپارتامەنتتەرى جۇمىس ىستەپ جاتىر. وسى دەپارتامەنتتەردىڭ ءوزى ءبۇ­گىنگى تال شىبىق, ەرتەڭگى ەلدىڭ سايالى بايتەرەگىنە اينالاتىن بالالاردىڭ ءتالىم-تاربيەسىنە قا­تىستى تالاي ءىستى اتقارىپ وتىر. دەرەك كەرەك پە؟ مىنە­كيىڭىز. قىزىلوردا وبلىستىق بالالار قۇقىقتارىن قور­عاۋ دەپارتامەنتى بىلتىر جاس جەتكىنشەكتەردى رۋحاني كەمەلدىككە باس­تاي­تىن, اتا-انانى قادىرلەۋگە, ءۇل­كەنگە قۇرمەت, كىشىگە ىزەت كور­سەتۋگە, قىسقاسى, ءتار­بيەلىك ءمانى زور, ءتالىم بەرەتىن تاۋ­­داي ىستەر اتقار­عان. وسى وراي­دا 54 ءىس-شارا جاسالعان. وعان جەتىمدەر ءۇيىنىڭ تاربيە­لەنۋشىلەرى, اتا-انا ءتار­بيە­سىنەن سىرت قالعان بالالار تارتىلعان. اتقارىلعان ءىستىڭ ءنا­تيجەسى تۋ­را­لى ءدال قازىر تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. سەبەبى, بۇگىن ەگىلگەن ءتار­بيە ءدانى سول ساتىندە جەمىسىن بەرمەسە دە, ەر­تەڭگى كۇنى ءبىر بەلگىسىن كور­سەتەرى انىق. باستىسى, اتا-انانىڭ ايا­لى الا­قانىن سەزىنبەگەن, جاقىن­دارى­نىڭ جان جىلۋىنان ەرتە اي­رىل­عان جەت­كىن­شەكتەردىڭ قو­عامعا كەرەك ەكەنىن, ماڭدايىنان سيپاي­تىن مەملەكەتى بارىن ۇعىن­دىرۋ بولسا كەرەك. دەپارتامەنتتىڭ باستاماسى­مەن «قوناقجاي وتباسى» اتتى اكتسيا ۇيىمداستىرىلعان. اك­تسيا­نىڭ مىندەتى مەن ماقساتى نە؟ «قوناقجاي وتباسى» اكتسيا­سى بو­يىنشا بىرنەشە وتباسى تاڭ­­دا­لىپ الىنادى. ولاردىڭ تۇرمىس جاعدايى, بالا ءتار­بيە­سىنە قا­تىستى ۇستانىمى تەرەڭ زەرتتەلەدى. سونان سوڭ جەتىمدەر ءۇيىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرى اتال­عان ءۇي­لەرگە بارادى, سول وتباسىندا قوناق بولادى. اتا-اناسىنان اي­رىلعان بالا ناعىز وتباسىنىڭ قان­داي ەكەنىن كوزى­مەن كورىپ, جا­نىمەن سەزىنەدى. تۋما-تۋىس­تىڭ, تۋعان باۋىردىڭ ءبىر-بىرىنە اسە­رىن, تاربيەسىن تا­نيدى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, بۇرىنعى جەتىمىن جى­لاتپاعان قازاق جوق قازىر. تاس قالاداعى تاس ۇيگە تىعىلعان قا­زاق­تار تاس­باۋىر بولىپ بارا جات­قانداي بولىپ كورىنەدى ءبىر ءسات. جەتىم­نىڭ جايىنا باس اۋىر­تىپ, قوعام­نان ەرتە شەتتەتىلگەن بالا­لار­دىڭ تاعدىرىنا الاڭداي­تىن­دار نەكەن-ساياق بولعاسىن الگىندەي ويدىڭ كەلەرى انىق. ال اكتسيا بارىسىندا وتباسىلار جە­تىم­نىڭ جاعدايىن جان-جۇرەگىمەن سەزىنەدى. ولاردىڭ باسىنداعى قاي­عى مەن قاسىرەتتى تولىق ءتۇسى­نەدى. ءتۇسىنىپ قانا قويماي, جى­لى­لىق سىيلايدى. بالالار «قو­ناق­­جاي وت­باسىلارعا» دەمالىس سايىن بارىپ تۇرعان. سولاردىڭ ءبىرشاماسى ءوزى بارعان وتباسى­نىڭ ءبىر مۇشەسىن­دەي بولىپ ارا­لاسىپ, توننىڭ ىشكى باۋىنداي بولىپ كەتكەن. ناتيجە­سىندە №1 مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ 22 بالاسى وسى ۋا­قىتقا دەيىن «قو­ناقجاي وت­باسى­لارعا» قوناق رەتىندە با­رىپ تۇرا­دى. اك­تسيانىڭ ءوزىن-ءوزى اقتاعانى, ادام­داردى ءبىر-بىرىنە اعايىنداي جا­قىن­داس­تىر­عانى ايت­پاسا دا تۇسىنىكتى ءجايت. سونىمەن قاتار, دەپارتا­مەنت­تىڭ باستاماسىمەن جەتىم­ جانە اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان بالا­لاردى ساقتاندىرۋ جۇمىسى ۇيىم­­داستىرىلعان. جەتىمدەر ۇيىندە تاربيەلەنۋشىلەر كامەلەتتىك جاسقا تولعاننان كەيىن قيىن جاعدايدىڭ الدىندا قالاتىنى بەلگىلى. باسى ارتىق اقشاسى جوق, باسپانا الۋعا مۇمكىندىگى كەم بالالار شىن ءما­نىندە وزدەرىن قوعامنىڭ وگەي بالا­سىنداي سەزىنەدى سول كەزدە. قىزىلوردا وبلىستىق بالالار قۇقىقتارىن قورعاۋ دەپارتا­مەنتى­نىڭ باستاماسىمەن جەتىم بالا­لار­عا ارنايى ەسەپ-شوت اشۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزىلگەن.  اتالعان جو­بانى «كازكوممەرتس-Life» ساقتان­دىرۋ كومپانياسى قولعا الىپتى. بالالار مەكتەپ بىتىرگەنگە دەيىن ەسەپ-شوتتاعى اقشا جينالا بەرەدى. كامەلەت جاسىنا تولىپ, مەملەكەتتەن «ەنشىسىن» بولگەننەن كەيىن الگى اقشا ولاردىڭ تۇرعىن ءۇي الۋداعى العاشقى تولەماقىسى رەتىندە پايدالانىلادى. ساۋاپتى ءىس دەيتىنىمىز دە وسى. ال بالالار قۇ­قىقتارىن قورعاۋ دەپارتامەنتى بۇگىندە ءبىر بالانى ءوز قامقور­لى­عىنا الىپ وتىر. №1 مەكتەپ-ين­تەرناتتىڭ تاربيەلەنۋشىسى ليليانا گالياموۆانىڭ شوتىنا ءار توق­سان سايىن 15 مىڭ تەڭگە اۋدارى­لىپ تۇرادى. قازىرگى تاڭدا ونىڭ جيناق قورى 100 مىڭ تەڭگەگە جەتىپ وتىر. پايعامبارىمىز مۇ­حام­مەد (س.ع.س) حاديسىندە بىلاي دەيدى: «مىنەز-قۇلقىڭنىڭ ءمى­نايىم, سى­پايى بولۋىن قالاي­مى­سىڭ؟ قالا­ساڭ, جەتىمدەرگە مەيىرىمدىلىك جاسا, ولاردىڭ باسىنان سيپا, ءوزىڭ ىشەتىن تاعامىڭنان ءبولىس. سوندا عانا مىنەزىڭ جۇم­سارىپ, مەيىربان بولاسىڭ». بۇگىندە مەكتەپتەردە «ءوزىن-ءوزى تانۋ» ءپانى وتەدى. اتالعان ءپان وقۋشىلاردىڭ اتا-انامەن قارىم-قاتىناسىن رەتتەۋگە, تەرىس قىلىق جاساماۋعا تاربيەلەيتىنى بەلگىلى. وسى ءپاننىڭ ارقاسىندا وبلىستا بالالاردىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىعى مەن قىل­مىسقا بارۋى 32 پايىزعا ازايعان. بۇل ءوزىن-ءوزى تانۋ ءپانىنىڭ بۇگىننىڭ وزىندە ناق­تى جەمىسىن بەرىپ جاتقانىنىڭ ءدا­لەلى. تەلەديدار اتىس-شابىسقا, كوم­پيۋ­تەر قان­قۇمار ويىنعا تول­عان مىنا زاماندا بالالاردىڭ قىل­مىسى كو­بەيىپ كەتكەنى شىن­دىق. مەكتەپتە مۇعالىمدى, ۇيدە اكە-شەشەسىن تىڭ­دامايتىن بالا­نى دا تالاي كوردىك. ال «ءوزىن ءوزى تانۋ» ءپانى وسىنداي بالالاردىڭ ساناسىن نۇرلان­دى­رىپ, ومىرگە دەگەن كوزقاراسىن وزگەرتىپ, ۇلكەن-كىشىنى سىيلاپ, ىشكى الەمىنە ۇڭىلۋگە ۇمتىلدىرىپ جاتسا, وندا ونىڭ پايداسى وراسان زور دەگەن ءسوز. تەك قىزىلوردا وب­لىسىندا عانا ەمەس, ءجاسوس­پى­رىم­­دەر قىل­مىسى بۇكىل رەسپۋبليكا بو­يىنشا دا ازايعانىن مامان-ساراپ­شىلار ايتىپ وتىر. باعدار­لاماعا ەنگەنىندە توسىرقاپ قارا­عان جۇرت قازىر اتالعان ءپاننىڭ با­راقاتىن كورىپ وتىر. بولاشاق ۇر­پاقتى دۇ­رىس جولعا سالاتى­نى­نا, تانىم­دىق تاربيە بەرەتىنىنە بەك سەنەدى. «ءوزىن-ءوزى تانۋ» باعدارلاماسى­نىڭ اۆتورى سارا الپىسقىزى اتاپ وتكەندەي, ء“ار بالانىڭ قابى­لەتىن اشۋ, وزىنە جول تابۋى, ءوزىنىڭ كۇش-جىگەرىنە سەنۋى ءوزىنىڭ ءومىر­دە­گى ورنىن انىقتاۋ ءۇشىن وتە ما­ڭىز­دى. الەمدە ماحاببات پەن مەيىرىمدىلىك اۋراسىن جاساي وتىرىپ قايى­رىمدىلىق پەن ماحاببات ءجۇ­رەكتەن جۇرەككە جەتۋى ءتيىس, ياعني ءاربىر بالانىڭ, وقۋ­شىنىڭ, ستۋ­دەنت­تىڭ, اتا-انانىڭ جۇرەگىنە جى­لى­لىق نۇرىن ۇيا­لاتۋدا ارقايسى­مىزدىڭ ورنىمىز ەرەكشە» دەگەن ەدى. قازىرگى تاڭدا وبلىستا بارلىق ءبىلىم مەكەمەلەرىندە «ءوزىن-ءوزى تانۋ» ءپانى ءوز دەڭ­گەيىن­دە جۇرگىزىلىپ جاتىر.  بۇل ساباققا بالالار ەرەك­شە قىزىعۋشىلىق تانىتا­تىن­­دىعى بايقالادى. مى­سالعا, وقۋشى ايدانا ايماحانوۆا «ءوزىن-ءوزى تانۋ» ساباعىنان العان اسەرىن بىلايشا باياندايدى: «بۇل ءپان ءبىزدى ءومىر­دەگى بار شىنشىل­دىققا, ادال­دىققا, ادەپتىلىككە, جاق­سىلىققا, قايىرىمدىلىققا, مەيىرىمدىلىككە, سۇيىسپەنشىلىككە, تابيعاتتى قورعاۋعا باۋليدى. بۇ­نىڭ وزىنشە ءمانى مەن ءسانى بار. «ءوزىن-ءوزى تانۋ» ساباعىنا كوڭىل قويىپ, زەر سالىپ تىڭداعانىمىز ابزال. سون­دا عانا ومىرگە قۇلشى­نا قارايتىن بولامىز. «ءوزىن-ءوزى تانۋ» ساباعىندا مەن ءوزىمدى جاقسى سەزىنەمىن, سول ءۇشىن ساباق ماعان وتە ۇنايدى». ساباق پروتسەسiندە مۇعالiم­دەر­دiڭ دە بالالارعا قارىم-قا­تى­ناسى وزگەردi. بۇل تۋرالى وب­لىستىق بالالار قۇقىقتارىن قورعاۋ دەپار­تامەنتىنىڭ ديرەك­تورى ارمان قارجاۋباەۆ بىلاي دەيدى: «ادام­زاتتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋى – اسىل قا­سيەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل ءپان جاس­تاردىڭ ءوز بويىن­داعى قاسيەت­تەرىن جاقسى بىلۋگە, ىشكى جان-دۇنيەسىن, ءتىل بايلىعىن دامى­تۋعا, ءوزىمىزدى عانا ەمەس ءبىر-ءبىرى­مىزدى دە تانۋعا كوپ ۇلەسىن قوس­تى. سارا الپىس­قىزىنىڭ «ءوزىن­دىك تانىم» جوبا­سى مەنىڭ ويىم­شا, بۇكىلالەمدىك جاڭالىق. مۇن­داي تاربيەنىڭ باس­تاۋى بۇ­رىن بولعان, ارعى اتا-با­با­ل­­ارى­مىز­دان كەلە جاتقان ادەمى ءداس­تۇر دە بار, بۇل ءپان سونىڭ جاڭ­عىرۋى دەپ ويلايمىن. جاس ۇر­پاقتىڭ قابىلەتى مەن ءمۇم­كىن­دىگىن جان-جاق­تى اشىپ, ادام­گەر­شىلىك­تىڭ ءبيى­گىنە كوتەرە­تىن قا­زاق­ستان­دىق ءبىلىم بەرۋ ۇلگىسى ەكەنى داۋ­سىز. بۇل ءپان ىزگىلىك پەن سۇلۋ­لىق­تىڭ شىن ماعىناسىن ءتۇ­سى­نۋگە, شى­نايى مەيىرىمدىلىك پەن اقيقات­قا ۇمتىلۋعا, ءوز ءومىرىن جوعارى ءمان­مەن سالىس­تىرۋعا جەتەلەيدى». «ءوزىڭدى-ءوزىڭ تانىساڭ ءىستىڭ باسى» دەگەن ەكەن شاكارىم بابا­مىز. ءوزىن-ءوزى تاني ءبىلۋ دەگەنىمىز – ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋى. ال ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋ دەگەنىمىز ادامگەرشىلىك مىنەزدى قالىپ­تاس­تىرۋعا باستايتىن جول. ادامگەرشىلىك بار جەردە جاقسىلىق ۇيلەسىم تاۋىپ تۇرادى. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى بولادى. ءبىزدىڭ ءتۇيىن مى­ناۋ: ەلىمىزدە بالالار قۇقىق­تارىن قورعاۋ دەپارتامەنت­تەرى­نىڭ اشىلۋىنا تۇرتكى بولعان, قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ سالا­سىنا «ءوزىن-ءوزى تانۋ» ءپانىن ەنگىزگەن سارا الپىسقىزى. وسى ەكى قادامىمەن سارا نازارباەۆا بار­­لىق قازاقستاندىق بالالارعا انا­لىق مەيىرىم تانىتىپ وتىر. ولار­دىڭ تاربيەسىنە زور ۇلەس قوسۋدا. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەلىمىزدەگى بار بالا ول كىسىنىڭ مەيرىم شۋاعىن سەزىنىپ وتىر. ال بۇل اركىمگە قونا بەرمەيتىن باقىت. ەرجان بايتىلەس, قىزىلوردا.