ساياسات ساڭلاعى

جاقىندا مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان جاقسى حابار جەتتى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلاندى, ءسويتىپ 2017-2018 جىلداردا الەمنىڭ ەڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىن قاراستىراتىن, شەشەتىن ورنى بولەك ون بەس ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلدى. تۋعان ەلىمىز جاڭا ءبىر بيىگىنە جەتكەن سايىن ماقتانامىز, مارقايامىز, حالقىمىزدىڭ تابىسىنا قۋانامىز. وندايدا الدىمەن ويىمىزعا ەلباسىمىز ورالادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەسىمى بۇگىندە ەلدىكتىڭ ءبىر بالاماسىنا اينالعان. بۇل تاماشا تابىستا دا وسى شيرەك عاسىرلىق تاريحىمىزدا ەلدى ءبىر اسۋدان ءبىر اسۋعا ابىرويمەن اسىرىپ كەلە جاتقان پرەزيدەنتتىڭ ەڭبەگى ەرەكشە. سوندىقتان دا مەن ءومىرىمنىڭ ءبىر بەلەسىنە شىققالى تۇرعان وسى تۇستا ەل گازەتىنىڭ مول مۇمكىندىگىن پايدالانىپ, تاۋەلسىزدىك تاريحىندا دا, ءوز تاعدىرىمدا دا بولەكشە ورىن الاتىن اسىل تۇلعا تۋرالى كەيبىر ويلارىمدى ورتاعا سالۋدى ءجون كوردىم. مەنىڭ ءوزىمدى باقىتتى جان سەزىنەتىنىمنىڭ باستى سەبەبى – جاس مەملەكەتتىڭ جاڭادان قاز باسىپ, قالىپتاسىپ جاتقان شاعىنداعى العاشقى ادىمدارىنان بۇگىنگى قارىشتى قادامدارىنا دەيىنگى ءجۇرىپ وتكەن جولىنداعى ەڭ ەلەۋلى وقيعالاردىڭ ءبارىنىڭ دەرلىك باسى-قاسىندا بولعاندىعىم, تالاي ماڭىزدى شەشىمدەردىڭ قابىلدانۋىنا كۋا ەكەندىگىم. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ العاشقى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە دە, بىرقاتار بەلدى ەلدەردە ەلشى قىزمەتىن اتقارعان, ۇكىمەت كەڭسەسىن باسقارعان ادام رەتىندە دە, ءار كەزەڭدە ءارتۇرلى جاۋاپتى مىندەتتەر جۇكتەلگەن جوعارى لاۋازىم يەسى رەتىندە دە وتكەن جىلداردى ويشا شولۋدىڭ, ەلباسىمىزدىڭ ەل ومىرىندەگى ورنى جايىندا تولعانۋدىڭ ورايى كەلىپ تۇرعانداي. ونداعى ماقساتىم – ەلدىڭ ەل بولىپ قۇرىلۋىن, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋىن, ۇلتتىڭ ۇيىسۋىن قامتاماسىز ەتكەن, ءسويتىپ الەم تاريحىندا  ۇلى پرەزيدەنتتەر رەتىندە تانىلاتىن تۇلعالاردىڭ تىندىرعان ەڭبەگىن اينالاسى جيىرما بەس جىلدىڭ ىشىندە اتقارعان ەلباسىمىزدىڭ بيىك باعاسىن بىلگىزە ءتۇسۋ. امەريكا قۇراما شتات­تارىن­داعى قازاقستاننىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالعاننان كەيىن سول ەلدىڭ ارعى-بەرگىدەگى پرە­زي­­دەنتتەرى, ولاردىڭ ءومىرى مەن قىز­مەتى جا­يىندا مالىمەتتەر جي­ناس­تىرۋعا تاپسىرما بەردىم. گازەت-جۋرنال ماقالالارىنىڭ ۇشى­عىنا جەتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن جا­ق­سى ءبىل­گەن­دىك­تەن, اۋەلگى بەتتە تەك كىتاپ­تار­دى, سونىڭ ءوزىن­دە دە ەڭ ايتۋلى كىتاپتاردى قاراس­تىرۋدى اي­تقان­مىن. سويتسەم, شىن مانىندە, ونىڭ ءوزى دە ەشكىم يگەرە المايتىن شارۋا ەكەن. ويلاپ قارا­ڭىز, تەك فران­­كلين رۋزۆەلت جانە ونىڭ «جاڭا باعىتى» جونىندە 1300 مونو­گرا­فيا جازىلىپ, 800 ديسسەرتا­تسيا قور­­­عالعان! امەريكانىڭ سايلاۋ ءوت­­كىزە باستاعالى بەرگى تاريحىندا بي­­لىك­­تىڭ ۇشار شىڭىنا 43 ادام كوتەرىل­­گەنىن ەسكەرسەك, پرەزيدەنتتەر تۋرا­لى جا­زىل­عان ادەبيەتتىڭ اۋقى­مىن يگە­رۋ مۇمكىن ەمەستىگى انىق كورىنەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تۋرالى وسى ماقالا­نىڭ باستاۋىندا  جالپى پرەزي­دەنت­تىك ينستيتۋتى, ونىڭ ءمان-ما­عى­ناسى, مارتەبەسى جونىندە بىرەر اۋىز اڭگىمەلەپ الۋدىڭ ءجونى بار دەپ ويلايمىن. پرەزيدەنت ءسوزى­نىڭ (لاتىنشا – praesidens) باسشى, الدىڭعى قاتاردا وتىراتىن ادام دەگەن ماعىنا بەرەتىنى بەلگىلى. بۇل لاۋازىم رەسپۋبليكالىق ۇلگى­دە قۇرىلعان ەلدەردەگى مەملە­كەت باسشىسىنىڭ ينستيتۋتى رەتىندە ابدەن ورنىققان. پرەزيدەنت وكى­لەت­تىلىگى ءار ەلدىڭ كولەمىنە, سالما­عى­نا قاراماستان, بارلىق مەم­لەكەت­تەردە ءبىر-بىرىنە نەگىزىنەن ۇق­ساس بو­لىپ كەلەدى. مىسالى, قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونس­تي­تۋ­تسيا­سىن­دا پرەزيدەنت مەملەكەت­تىڭ باس­شىسى, مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرت­قى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىت­تارىن ايقىندايتىن, ەل ىشىندە جانە حالىق­ارالىق قاتىناستاردا قازاق­ستاننىڭ اتىنان وكىلدىك ەتەتىن ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعا, حالىق پەن مەملەكەتتىك بيلىك ءبىر­لى­گى­نىڭ, كونس­­تيتۋتسيانىڭ مىزعىماستى­عى­نىڭ, ادام جانە ازامات قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ نىشانى ءارى كەپىلى دەپ بەلگىلەنگەن, بۇل قىز­مەت­­تەگى ادام بيلىكتىڭ بار­لىق تار­ما­عى­­نىڭ كەلىسىپ جۇمىس ءىس­تەۋىن جانە وكى­مەت ورگاندارىنىڭ حالىق الدىن­دا­عى جاۋاپكەرشىلىگىن قام­تاما­سىز ەتە­دى. وزگە ەلدەردەگى پرە­زيدەنتتىك ينس­­تي­­تۋت­­تىڭ سيپاتتارى دا وسىعان قارايلاس. تاريح كوشى ۋاقىت وتە كەلە جىلدامداي تۇسەتىنى ءمالىم. زەرتتەۋ­شىلەر حح عاسىردا ادامزات ونىڭ الدىن­داعى بىرنەشە عاسىرلاردا, بۇرىنعى مىڭجىلدىقتاردا جۇرگەن جولىنان ءوتتى دەپ سانايدى. ال سول عاسىر­دىڭ سوڭعى ونجىلدىعى مەن جاڭا عاسىردىڭ باسىندا ادامزات كەرۋەنى ءتىپتى دە جىلدامداي ءتۇستى. 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسا­نىن­داعى تۇڭعىش سايلاۋدان كەيىن پرەزيدەنت تۋعان حالقىنىڭ الدىندا: «دانا بابالار داستۇرىمەن وسى سالتاناتتى ساتتەگى ءسوزىمدى الدىمەن اتاجۇرتىما, قاسيەتتى حالقىما ارنايمىن! بۇگىنگى كۇن – قازاق ەلى­نىڭ شەجىرەسىنە ماڭگى ەنەتىن كۇن. تاريحتىڭ تالاي بۇرالاڭ بەلەسىنەن ءوتىپ, بۇل كۇنگە دە جەتىپ وتىرمىز. ءبارىن دە كورگەن حالىقپىز, بارىنە كونگەن حالىقپىز. شۇكىر, كەش­تەۋ دە بولسا ەس جيىپ, ەڭسە كوتەرىپ, ەگەمەندى ەلدىڭ تۋىن تىگە باس­تا­دىق. قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زي­دەنتىن بۇكىل حالىق سايلاعانى – وسى جولداعى ەڭ بيىك بەلەستىڭ ءبىرى. ەل­دىڭ قامىن ويلايدى, نامىسىن جىبەرمەيدى دەپ ءبىراۋىزدان سەنىم ارتقاندارىڭىز ءۇشىن شىن جۇرەكتەن العىسىمدى ايتامىن. ەلىم ءۇشىن, حالقىم ءۇشىن, قازاق­ستانىم ءۇشىن تاريحتىڭ قاي سى­نا­عىنا دا تاۋەكەل دەپ باس تىگۋگە دايىنمىن. بۇل جول­دا ەڭ الدىمەن دانا حالقىما, دار­قان ەلىمە, اتا-بابانىڭ ارۋاعىنا سۇيە­نە­مىن. تاريح كوشى ۇزاق. اسىقساق تا اپ­تىق­پايىق. قازاقستاننىڭ كوپ ۇلتتى حالقىنىڭ جۇلدىزى جوعارى بولاتىنىنا, تۋعان ەلىمىزدە داۋلەتتى دە ءساۋ­لەتتى ءومىر ورنايتىنى­نا كامىل سەنە­مىن. سەنىمنەن ايىرىلمايىق, باۋىر­لارىم!» دەپ اقتارىلا ايتتى. بۇل سەنىمنىڭ ارقاۋى نەدە ەدى؟ بار­­شامىزدىڭ باعىمىزعا اينال­عان با­قىت­تى تاعدىردىڭ باستاۋى قانداي ەدى؟ «ءشوپ تە شىققان جەرىنە شىعا­دى» دەيدى حالقىمىز. وسى تۇر­عى­­­دان قاراعاندا ەلباسىمىزدىڭ ارعى اتاسى اتى ءبىر تايپالى ەلدىڭ ۇرا­نى­نا اينالعان قاراساي باتىر بو­لا­تىنى ءتىپتى دە تەگىن ەمەس دەيمىز. بولاشاق پرەزيدەنتتىڭ اناسى ءالجان اپامىز ءانشى ءارى شەشەن كىسى بولعان.  پرەزيدەنتتىڭ اكەسى ءابىش ءوز اكەسى نازارباي بيدەن ءۇش جاسىندا قالىپ, جاستايىنان جەتىمدىك ءومىردى باستان كەشكەن. ول كىسىنىڭ دە انگە اۋەس, كۇيگە قۇمار بولعانى, ماقالداپ, ماتەلدەپ ءسوي­لەيتىنى زامانداس­تارى­نىڭ اڭگىمە­لەرىنەن بەلگىلى. جىلدار بويى اڭساپ ءجۇرىپ كورگەن نۇرسۇلتانىنان كوپ ءۇمىت كۇتكەن اكە بالاسىنىڭ تاۋداي تالابىن ۇدايى ۇشتاپ, قانات­تان­دىرىپ وتىرعان. وسى جىلداردا بولاشاق پرەزي­دەنتتىڭ كەلىستى كورىنگەن قاسيەتتەر­ى­نىڭ اراسىندا بىرەۋىن عانا بولە-جارا اتاۋعا تۋرا كەلسە, وندا نامىس­­قوي­لىقتى, ۇلتتىق نامىستى اتاعان ءجون بولاتىن سياقتى. جال­پى, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇكىل ءومىر جولى ۇلت نامىسىن تۋ ەتىپ ۇستاۋدان تۇرادى دەۋدىڭ ارتىق­تىعى جوق. قاي جەردە دە, قاي كەزدە دە ەلباسىمىز قازاقتىڭ قانىن, قازاقتىڭ جانىن تانىتىپ, ۇلتتى ۇدايى العا ۇمتىلدىرۋمەن كەلەدى. وسىنىڭ بارىندە دە ەڭ الدى­مەن ءوزىنىڭ ۇلگى-ونەگەسىن كور­سەتۋمەن كەلەدى. 1979 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كومي­تەتى­نىڭ ونەركاسىپ جونىندەگى حاتشىسى بولىپ سايلاندى, ءسويتىپ بۇكىل كەڭەس ودا­عىن­داعى ءوز دەڭگەيى بويىنشا ەڭ جاس حات­شىعا اينال­دى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى الما­تىعا كەلگەن بەتتەن اس­­تا­­نا­لىق بيۋرو­كراتيانىڭ ورتا­سىندا قابىل­دانعان قاساڭ قالىپ­تار­دىڭ ءبارىن قاقىراتىپ, ىشكى جان دۇنيەسى­نىڭ ەركىندىگىمەن, ارالاس-قۇرالاس­­تىق­قا جاقىندىعىمەن, وي ازاتتىعى­مەن, ادەبيەتكە, ونەرگە شىن­ا­يى قىزى­عاتىندىعىمەن وقشاۋ كورىن­دى, ونىڭ ارىپتەستەرى ءو­زدەرى­نىڭ قىزمەت مۇددەلەرىنەن باس­قا جايلارعا اتىمەن نازار اۋدار­­مايتىن. ارينە, ورتالىق كو­مي­­تەت­تىڭ جاس حاتشىسىنىڭ بۇل ءبىتىمى, اسىرەسە, شىعارماشىلىق زيا­لى قاۋىمنىڭ كوڭىلىنە بىردەن جاق­تى, ويتكەنى ولار وزدەرىن ءدايىم بيلىك باسىنداعىلاردىڭ نازارى­نان تىس قالعانبىز دەپ ساناي­تىن, سودان دا نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى­نا قۇرمەتپەن قارادى. تەگىندە, سول تۇستا رەس­پۋب­ليكانىڭ جوعارى باس­شى­لىعى­نىڭ اراسىنان كون­تسەرتتەرگە, سپەك­تاكلدەرگە ۇدايى باراتىن, ءتىپتى سۋرەت­شىلەر­دىڭ شەبەرحانالارىندا دا بولىپ تۇراتىن, ارتيستەرمەن, جازۋشىلارمەن ەتەنە سويلەسەتىن جالعىز ادام نازارباەۆ ەدى دەۋدىڭ دە ارتىقتىعى جوق. شىعارماشىل قاۋىم ءۇشىن ونەركاسىپ سالاسىن باسقاراتىن حاتشىنىڭ اباي جىر­لارىن, وسى زامانعى قازاق اقىن­دارى­نىڭ ولەڭدەرىن جاتقا بىلەتىنى, دومبىرا تارتىپ, ءان شىرقايتىنى عاجاپ قالارلىق جاعداي ەدى. تاعى ءبىر ايرىقشا ايتاتىن جاي مى­ناۋ: قازاق­ستانداعى پارتيالىق جانە ۇكى­مەتتىك جەتەكشىلەردىڭ ارا­سىن­­داعى انا ءتىلىن سونشالىقتى جەتىك بىلەتىن از ادامنىڭ بىرەۋى دە نازارباەۆ بولاتىن. مۇنىڭ ءوزى تاڭ­­دا­نارلىق. ءيا, نازارباەۆ قازاق مەك­تەبىن بىتىرگەن, بىراق سوناۋ 1958 جىل­دان ورتالىق كوميتەتتىڭ حات­شى­لىعىنا ساي­لانعان 1979 جىلعا دەيىن ول ءىس جۇزىندە انا ءتىلى­نىڭ اياسى­نان سىرتتا بولدى. دنەپرودزەر­جينس­كىدە دە, تەمىرتاۋدا دا, قاراعان­دى­دا دا, الماتىدا دا رەسمي ءتىل, قارىم-قاتى­­ناس ءتىلى ورىس ءتىلى ەدى. رەسپۋب­لي­كالىق جيىن-جينالىستاردا ءال­دە­بى­رەۋ قازاقشا سويلەي قالسا, الدىن الا دايىندالعان نومەر سياقتى كورى­­نىپ تۇراتىن. مەنىڭ­شە, انا ءتىلى­نىڭ سون­­شالىقتى كەمسى­­تىلىپ كەل­گەنى­نە جا­نى­نىڭ قينا­لىسى كەيىننەن نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى­نىڭ قازاق ءتىلىن قاتتى قولداۋى­نىڭ باستى ءبىر سەبە­بىنە اي­نالدى. سونىمەن قاتار, پرەزي­دەنت بۇل قولداۋدى ورىس ءتىلىنىڭ كەڭ مۇمكىن­دىگىن مولىنان پايدالانۋعا نۇقسان كەلتىرمەيتىندەي ەتىپ جاساي ءبىلدى. الماتىعا كەلگەننەن كەيىنگى العاش­قى جىلدىڭ وزىندە ورتالىق كوميتەتتىڭ جاڭا حاتشىسى ءوزىنىڭ بىلىكتىلىگىمەن, ءىستىڭ جايىن تەرەڭ تال­داۋىمەن, ەرەكشە ەڭبەك­قور­لى­عى­مەن, پرينتسيپ­تىلىگىمەن, اسا قۋات­تى جادىمەن, ادامدارمەن ءتىل تابىسا بىلۋىمەن, بولەكشە تارتىم­دى­لىعى­مەن ءوزى باسقاراتىن ونەركاسىپ, كولىك پەن بايلانىس سالاسى قىزمەت­كەر­لەرى­نىڭ عانا ەمەس, عىلىمي, شى­عار­­ماشىلىق ينتەلليگەنتسيانىڭ ارا­سىندا دا ايرىقشا بەدەلگە يە بولدى. سوندىقتان دا د.ا.قوناەۆ وعان ورتالىق كوميتەتتىڭ يدەولوگيا بويىنشا حاتشىسىنا تيەسىلى تاپسىر­مالاردى دا ءجيى بەرىپ تۇرا­تىن. مىسالى, ن.تىلەنديەۆ باس­قارا­تىن فولكلورلىق «وتىرار سازى» وركەسترىنىڭ ماسكەۋدەگى ەسەپتى كون­تسەرتىن ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ ماسەلەسىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تىكە­لەي ۇيلەستىرىپ وتىردى. ول كون­تسەرت نۇرعيسا تىلەنديەۆكە كەڭەس ودا­عى­نىڭ حالىق ءارتيسى اتاعىن بەرۋ ءجونىن­دەگى ماسەلەگە ورايلاس­تىرىل­­عان بولاتىن. تاماشا وتكەن كونتسەرت­تەن كەيىن كوپ ۇزاماي اسا كورنەكتى تالانت يەسىنە كسرو حالىق ءارتيسى اتاعى بەرىلدى. قازاقستانعا كسرو عىلىم اكادە­مياسىنىڭ پرەزيدەنتى, كەڭەستىك اتوم بومباسىن جاساۋ ءىسىنىڭ باسىندا تۇرعان اسا كورنەكتى عالىم, ءۇش مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ا.الەك­ساندروۆ كەلگەن كەزدە دە ونى قار­سى العان, ءىس-شارالاردىڭ ءبارىن ۇيىم­داستىرىپ, شىعارىپ سالعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بولدى. كەڭەس ودا­عىنىڭ باس باسىلىمى «پراۆدا» گازەتى­نىڭ باس رەداكتورى, اكادەميك ۆ.گ.افاناسەۆتىڭ قازاقستانعا ساپارىنىڭ باعدارلاماسى دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تىكەلەي باقى­­لاۋىمەن ءوتتى. بۇل جۇمىس­تاردىڭ ءبارى قىزمەتتىك مىندەتى بويىنشا يدەو­­لوگيا ءجونىن­دەگى حات­شىنىڭ اي­نا­لى­ساتىن شارۋا­سى ەكەنى ءتۇ­سىنىك­تى. مۇنىڭ ءوزى سول كەزدە-اق ن.نازارباەۆ­­تىڭ ينتەل­لەكتۋالدىق جانە ۇيىم­داس­تى­رۋشىلىق الەۋەتى ءوزى باس­­قا­راتىن سالا­نىڭ اۋماعىنان اناعۇر­لىم اسىپ ءتۇسىپ جاتقانىن كورسەتەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ۇكى­مەت­تىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا العاش رەت مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى رەتىندە سويلەگەنى مەنىڭ ءالى كۇنگە ەسىمدە. قىلشىلداعان قىرىق جاسىن­دا, كەلىستى ءتۇر-تۇل­عاسى جان-جاعىنا  قۋات شاشىپ تۇرعان شاعىندا ول رەس­پۋب­ليكاداعى ءىستىڭ جايىن ەگجەي-تەگ­جەيىنە دەيىن بىلەتىن, العا قويىل­عان ماقساتتاردى دا, سوعان قول جەتكىزەتىن جولداردى دا ايقىن كورىپ تۇرعان, قۋاتتى, وزىنە سەنىمدى باسشى رەتىن­دە كورىندى. سول كەزدىڭ وزىندە-اق نازارباەۆ كەيىننەن شىن مانىندە الەمدىك اۋقىمداعى ليدەر سيپاتىندا تانىلاتىن قاسيەتتەرىن  جارقىراتا اشىپ سالعان ەدى. ۇكىمەتتىڭ سول وتى­رىسىنان كەيىن كوپتەن جۇمىس ىستەيتىن مينيسترلەردىڭ ءبىرى: «ناعىز ىسكەر باسشى كەلدى, ەندى ەركەلىگىمىزدى كوتەرە قويمايدى» دەگەنى ەسىمدە. قۇدايعا شۇكىر, ن.ءا.نازارباەۆ سودان بەرگى وتىز جىلدان استام ۋاقىتتىڭ ىشىندە قازاقستانعا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ, ەلدى ىسكەر باسقارۋدىڭ ۇلگىسىن تانىتىپ وتىر. كوپتەگەن جىلدار بويى الەمنىڭ بىرقاتار بەلدى استانالارىندا – ماسكەۋدە, انكارادا, لوندون مەن ۆاشينگتوندا قازاقستان ەلشىسى مىندە­تىن اتقارىپ, تاۋەلسىزدىك تۇسىن­دا ەلدىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومست­ۆو­سىن ەكى رەت باسقارعان ادام رەتىن­دە مەن قازاقستاننىڭ الەم­دەگى قازىرگى قۇرمەتىنە قول جەتكىزۋ ن.نازارباەۆقا قانداي­لىق كۇشكە تۇسكەنىن جاقسى بىلەمىن. كسرو ىدىراعاننان كەيىن قازاق­ستان ءتۇيىندى ماسەلەلەرى ەڭ كوپ ەلگە اينالعان بولاتىن. ول كەزدە الەمدىك ساراپشىلار قازاق­ستاننىڭ ەگەمەن ەل رەتىندە ساقتالىپ قالۋ-قالماۋىنا باي­لانىستى قارا اسپاندى ءتوندىرىپ سويلەيتىن, سولاي سويلەۋگە وبەك­تيۆتى سەبەپتەر دە بارشىلىق ەدى. كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ ءبىر­قاتارىندا كوپتەگەن ەتنوسارالىق قاق­تىعىستار ءورشىپ, قان توگىلىپ جات­تى, كوپەتنوستى قازاقستانعا ون­داي قاۋىپ ابدەن-اق ءتونىپ تۇرعان بولا­تىن. ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلۋى مەن سەمەي اتوم پوليگونىنداعى احۋال سياقتى قولدان جاسالعان اپات­تار قوعامنىڭ كوڭىل-كۇيىنە قاتتى اسەر ەتەتىن. توتەن قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلگەن ەل ەكونوميكاسى جار جاعا­سىنا تىرەلىپ تۇرعان ەدى. ونەر­كاسىپ ءوندىرىسى ەكى ەسەگە, اۋىل شارۋا­شىلىعى ءۇش ەسەگە قۇلدىراپ كەتتى. كاسىپورىندار توقتاپ, جۇمىسسىزدار قاتارى قالىڭدادى. قازاقستاندى ورتالىقتىڭ شيكىزات شىلاۋى دەپ تەگىن ايتپايتىن, رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنىڭ 93 پايىزى وداقتىق باعىنىستا بولاتىن. وسىندايلىق اسا قاۋىپتى جاعدايدا پرەزيدەنتتىڭ ءار قادامى ەرەكشە دالدىكپەن جاسالۋعا ءتيىس-ءتىن. سولاي جاسالدى دا. ءبىزدىڭ كوپەتنوستى ۇيىمىزدە تاتۋلىق پەن كەلىسىم, بىرلىك پەن تۇسىنىستىك ورنادى. سيرەك كەزدەسەتىن ستراتەگيا­لىق ويتا­نىمىنىڭ, تاڭقالارلىق ينتۋي­­تسيا­سىنىڭ, ديپلوماتيالىق تالانتى مەن ايرىقشا جۇمىس ىستەۋ قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلدەگى جاعدايدى باقى­لاۋدا ۇستاپ قانا قالعان جوق, سونىمەن بىرگە ەلدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بىرتە-بىرتە جۇزەگە اساتىن, بىراق سەنىم­دى تراەكتورياسىنا الىپ شىعا ءبىلدى, بۇل ءۇشىن قاجەتتى قولايلى سىرت­قى جاعدايلاردى, ەڭ الدىمەن حالىق­ارالىق قوعامداستىقتىڭ سەنىمىن قامتاماسىز ەتتى. مەن بۇل ورايدا سىرتقى ساياسات مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەرەكشە نازارىندا تۇراتىن سالا ەكەنىن قاداپ ايتقىم كەلەدى. ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تەتىگى – سىرتقى ىستەر مي­نيستر­لىگى, جۇزەگە اسىرۋشىلارى – پرە­زي­دەنت تاعايىندايتىن ەلشىلەر. ەلشى جانە سىرتقى ىستەر مي­نيسترى رەتىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاش­قى كۇندەرىنەن باستاپ مەن پرە­زي­دەنتتىڭ شەت مەملەكەتتەر مەن ۇكى­مەت­تەر باسشىلارىمەن, كوپتەگەن ترانس­ۇلتتىق كورپورا­تسيالاردىڭ جەتەك­شىلەرىمەن ءجۇر­گىزگەن كەلىسسوز­دەرى­نىڭ كۋاگەرى بول­دىم. سول العاش­قى كەزدەسۋ­لەر­دىڭ وزىندە-اق ءالى ەشكىم­گە بەل­گى­سىز ەلدىڭ پرەزيدەنتى تۇلعا­لىق قادىر-قاسيەتىمەن, كەلىسسوز ار­قاۋىنا اينالعان ماسەلەلەردى تەرەڭ بىلۋىمەن, سەنىمدىلىگىمەن جانە سيرەك كەزدەسەتىن ادامدىق اياۋ­لى­­لى­عىمەن كەلىسسوز ۇستەلىنىڭ با­سىن­داعى باسشى­لاردىڭ قۇرمە­تى­نە بولەنىپ, سەنىمىن يەلەنەتىن. نۇرسۇلتان نازارباەۆ پرەزي­دەنت رەتىندە عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن ادام رەتىندە قازاق­ستان­نىڭ الەم سەنە­تىن تۇڭعىش برەندىنە اينالدى, جىل وتكەن سايىن ول بۇل سەنىمدى ارت­تىرعان ۇستىنە ارتتىرا ءتۇستى. وسىناۋ 25 جىلدىڭ ىشىندە ن.نازارباەۆ بەلدى مەملەكەتتەر باس­شى­لارىنىڭ بىرنەشە بۋىنىمەن ىستەس بولدى, سولاردىڭ بارىمەن دە ول لايىقتى, تەڭ دارەجەلى ءارى سەنىمگە قۇرىلعان, تالاي رەتتە ءتىپتى دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتا الدى, بۇل قاتىناستار جاڭاعى جەتەكشىلەر ءوز قىزمەتتەرىنەن كەتكەننەن كەيىن دە جالعاسىپ جاتادى. ولاردىڭ اراسىنان بۇگىندە مارقۇم بولعان ب.ەلتسين, لي كۋان يۋ, س.دەميرەل, قازىرگى تسزيان تسزەمين, ۇلكەن دج.بۋش, ب.كلينتون, م.موحامماد جانە باسقالار بار. بۇگىندە ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز الەمدىك ساياساتتىڭ بارشا جۇرت مويىنداعان پاتريارحى, سويتە تۇرا جاڭا بۋىن ليدەرلەرى ونىڭ وتە جانى جاس جانە وسى زامانعا بەيىم تۇلعا رەتىندە ساقتالعانىن اتاپ ايتادى. سولاي بولعاندىقتان دا ول جاڭا فورماتسيا ليدەرلەرى – ۆ.پۋتينمەن, سي تسزينپينمەن, ب.وبامامەن دوستىق سيپاتتاعى ارىپتەستىك قاتىناس ورناتا الدى. پرەزيدەنتتىڭ ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن قامداۋ, قازاق­ستاننىڭ حالىقارالىق ارەنا­داعى بەدەلىن نىعايتۋ, وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى كوپ جىلعى, تاباندى, جاسامپاز قىزمەتىنىڭ ارقاسىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتى­ماق­تاستىق ۇيىمىنا مۇشە بولىپ تابىلاتىن 56 مەملەكەت قازاق­ستان­نىڭ وسى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىق ەتۋىن قولدادى. ەلباسىنىڭ:  «وسىناۋ تاريحي شەشىم تاۋەلسىز قازاقستان جەتىستىك­تەرى­نىڭ ءادىل باعاسى بولىپ تابىلا­دى. بۇگىندە قازاقستان جاھان­دىق قاۋىپ­سىزدىكتىڭ بەلسەندى قاتىسۋ­شى­سىنا, بەيبىتشىلىكتىڭ, كەلىسىم مەن تۇراق­تىلىقتىڭ باستاۋ كوزىنە اينالدى. ءوزىنىڭ ادىلدىكتەن تايمايتىن سالتى­نا ادال قازاق حالقى وسىنداي قادىر­مەندى ۇيىمنىڭ ءسامميتىن ازيا ەل­دەرىنىڭ جانە پوستكەڭەستىك مەم­لە­كەت­تەردىڭ اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ قابىلداپ وتىر. مۇندايلىق تانى­لۋعا بۇرىن قازاقستان ەشقاشان قول جەت­كىزىپ كورگەن ەمەس ەدى» دەگەن ءسوزى بۇل شەشىمنىڭ ەلىمىز ءۇشىن قانداي­لىق تاريحي ماڭىزى بار ەكەنىن ايشىقتى اشادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاي­ران قالدىرارلىق قايرات-قۋاتى, تەرەڭ ەرۋديتسياسى, تاباندى ساياسي كۇش-جىگەرى مەن ديپلوماتيالىق شەبەرلىگى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-نىڭ 11 جىلدان بەرى وتپەي كەلە جاتقان ءسامميتىن تاماشا وتكىزۋگە جانە 56 مەملەكەتتىڭ بارلىعىنىڭ ەقىۇ-نىڭ تاريحي استانا دەك­لا­راتسياسىن قابىلداۋىنا قول جەت­كىزدى. بۇل شىنىندا دا قازاق­ستان­نىڭ جۇلدىزى جانعان شاعى, ن.ءا.نازارباەۆتىڭ لايىقتى جەكە تريۋمفى, قازاق حالقىنىڭ ۇلىلى­عى­نىڭ, قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىر­لىگى مەن توپتاسقاندىعىنىڭ بۇكىل الەمگە جارقىراي كورىنۋى ەدى. وسىنداي جۇلدىزىمىز جانعان شا­قتارىمىز كوپ ءبىزدىڭ. پرەزي­دەنتىمىزدىڭ تۋعان حالقىنىڭ جانە الەمنىڭ الدىنداعى شىن مانىندەگى تاريحي جەتىستىكتەرىنىڭ قاتارىندا سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ, يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋ, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس قۇرۋ, قازاق حالقىنىڭ كوپ عاسىر­لىق تاريحىندا ەلدىڭ مەملە­كەتتىك شەكاراسىنىڭ حالىقارالىق-قۇقىقتىق مارتەبەسىن رەتتەۋ, تاۋەل­سىز مەملەكەتتىڭ جاڭا ەلورداسىن سالۋ, 2017 جىلى ەكسپو كورمەسىن ۇيىم­داستىرۋعا, 2017-2018 جىلدار­دا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانۋعا قول جەتكىزۋ سياقتى اسا ءىرى تابىستاردى ايتۋعا بولادى. ەڭ باستىسى – وسى جىلداردىڭ بارىندە ءبىزدىڭ ورتاق ۇيىمىزدە تاتۋلىق پەن كەلىسىم, بىرلىك پەن ءوزارا تۇسىنىستىك ساقتالىپ, قازاق­ستاندىقتاردىڭ باستى قۇقى – لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ قۇقى قام­تا­ماسىز ەتىلىپ كەلەدى. پرە­زي­دەنت بۇل جونىندە: «قازاقستان ءۇشىن ەكونوميكالىق تابىستار مەن قوعامدىق يگىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ كوكەيگە قونىمدى ۇيلەسىمىن تابۋدىڭ ومىرلىك ماڭىزى بار. مەن ءوزىمنىڭ ءتۇيىندى ماقساتىم وسى دەپ بىلەمىن» دەپ ايتقان بولاتىن. كوشباسشىمىزدىڭ وسى جىلدار ىشىندەگى بارشا يگى نيەتى مەن ىسكەر قىزمەتى ەل ازاماتتارىنىڭ ءال-اۋقا­تىن ارتتىرۋعا, مەملەكەتتىڭ قاۋىپ­سىز­دىگىن نىعايتۋعا, الەمدەگى بەدەلىن كۇشەيتۋگە تاباندى ءارى دايەكتى تۇردە باعىتتالىپ كەلەدى. ن.نازارباەۆتىڭ شىن مانىندەگى الەمدىك اۋقىمداعى ليدەر ەكەن­دىگىنىڭ, ونىڭ حالىقارا­لىق اسا بيىك بەدەلىنىڭ ناقتى دالەل­دەرى قاتارىن­دا ءبىزدىڭ پرەزي­دەنتى­مىزدىڭ 2010 جىلعى قىرعىز دا­ع­دا­رىسىن, يران يادرولىق باعدار­لا­ما­سىن, تاياۋداعى رەسەي-تۇركيا اراز­دى­عىن رەتتەۋ جونىندەگى ءتيىمدى ءىس-ارە­كەت­­تەرىن اتاۋعا بولادى. بۇگىنگى­دەي سان ءتۇرلى سەنىمسىزدىككە, كەرەع­ار­لىق­قا جانە قاقتىعىستارعا تولى الەم­دە مۇندايلىق اسا قيىن گۋما­­نيس­تىك ميسسيا باسقا ەشكىمنىڭ دە قولى­­نان كەلىپ وتىرعان جوق, قازاق­ستان­­دىق­تار مۇنى ورىندى ماقتان ەتەدى. مەملەكەتىمىزدىڭ كۇش-قۋاتى مەن مىعىمدىعى, ونىڭ بولاشاقتاعى ىلگەرى باسۋىنىڭ كەپىلى كوشباسشى مەن ۇلتتىڭ مىزعىماس بىرلىگىندە. الەم بۇرىنعىدان قاۋىپسىزدەۋ, بۇرىنعىدان جاقسىلاۋ بولماي تۇرعان قازىرگىدەي كەزدە قازاق­ستان­دىقتار بۇل اقيقاتتى سەرگەك سەزىنەدى. سوزى­لىپ بارا جاتقان ەكونوميكالىق داع­دارىس ەڭ جاع­دايى دۇرىس دەگەن ەل­دەردىڭ وزىندە ادامداردىڭ ءال-اۋقا­تىنا ەلەۋلى تۇردە اسەر ەتۋدە. ءار جەر-ءار جەردە سوعىس وتى ءورشىپ, ونداعان مىڭ ادامدار قۇربان بولۋدا, ميل­ليون­داعان ادام بوسقىنعا اينالىپ, كوپتەگەن ەلدەردىڭ سيپاتىن وزگەر­تىپ جاتىر. بۇل ءما­سە­لە­­لەر­دى ۇلت­شىل­دىقتىڭ, ءدىني ءتوزىم­­سىز­دىكتىڭ جانە ەكسترەميزمنىڭ ۇشىنۋى, مەملەكەتتەردىڭ بلوكتارعا ءبولىنىپ الىپ قارسىلاسۋى سياقتى شەتىن جايلار ودان سايىن اۋىرلاتا تۇسۋدە. الايدا, قازاقستاندا بەل­گى­لى قيىندىقتارعا قاراماستان, مەم­­­لەكەت باسشىسىنىڭ كوپ جىل­دارعى دايەكتى ەكونوميكالىق سايا­ساتىنىڭ ارقاسىندا الەۋمەتتىك باعدارلامالار شەكتەلمەي, ازا­مات­­تارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتى ناشار­­لاماي وتىر. مۇنىڭ ءوزى ەل حالقى­نىڭ جاع­دايىن پرەزيدەنتتىڭ ۇدايى نازار­دا ۇستاۋىنىڭ ارقاسى. قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىل­دىعىنا جاڭا عانا جەتتى, تاريح ءۇشىن بۇل قاس-قاعىم ءسات, ال جاڭ­­عىر­تۋلاردىڭ تۇبەگەيلىلىگى مەن تە­رەڭ­دىگىن ەسكەرگەندە بۇل جىل­دار تۇتاس داۋىرگە تەڭ, سوندىق­تان دا ول كوپ قيىن­دىق كورگەن, ءوز مەم­لە­­كەت­­تى­لىگىنە قايتادان قول جەت­كىز­گەن قازاق حالقىنىڭ جاڭ­عى­رۋ ءداۋى­رى اتالۋدا. مۇنىڭ ءوزى 1991 جىل­عى 1 جەلتوقساندا, مىڭجىل­دىق­­تار مەجەسىندە, الەمدەگى تەك­تو­ني­كا­لىق ىعىسۋلار بەلەسىندە قازاق­ستان­دىق­تاردىڭ ءوز تاعدىرى مەن ەل تاعدىرىن نۇرسۇلتان نازارباەۆقا سەنىپ تاپ­سىر­عانىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولىپ وتىر. وسى جىلدار ىشىندە قازاق­ستاندىقتار زور قۇرمەت­پەن ەلباسى اتاعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز حال­قىنىڭ سەنىمى مەن ءۇمىتىن تو­لىق اقتاپ كەلەدى, تۋعان ەلىن بەي­بىت­­شىلىك پەن پروگرەسس جولىنا سەنىم­­دى ءارى تابان­د­ى تۇردە باستاپ كەلەدى. ەلباسىمىزدىڭ سىننان وتكەن كوشباسشىلىعىنىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ الدا ءالى تالاي اسۋلاردان ابىرويمەن اساتىنىنا كۇمان جوق. سوندىقتان دا مەن ءۇشىن نۇرسۇل­تان نازارباەۆتىڭ قازاقستان­نىڭ جاڭا تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدى جانە تاعدىرشەشتى وقيعالار­دىڭ قاتىسۋشىسى جانە كۋاگەرى بولۋ مۇمكىندىگىن سىيلاعانىنان, كۇشىم, مۇمكىندىگىم جەتكەنىنشە وسى جىلدار ىشىندە تۋعان ەلىمە پاي­دالى بولۋ باقىتىن بەرگەنىنەن ارتىق  ەشتەڭە بولماق ەمەس. ءومى­رىم­نىڭ كەشەگى, بۇگىنگى جانە ەر­تەڭ­گى اسقاق مۇراتى وسى. قانات ساۋداباەۆ رەداكتسيادان: ادەتتە, مەرەيلى جاسقا تولىپ جاتقان كوپتەگەن ەل اعالارى رەداكتسياعا الدىن الا حابارلاسىپ, مەرەيتوي قارساڭىندا ءوزى تۋرالى ماقالا جارىق كورگەنىن قالايتىنىن جەتكىزىپ, كەيدە سول ماقالانى «پالەنشە جازسا» دەپ تاپسىرىس تا بەرىپ جاتاتىنى بار. جەتپەستىڭ جوتاسىنا شىعىپ وتىرعان بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, كەزىندە مينيستر, ەلشى, مەملەكەتتىك حاتشى قاتارلى جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان قانات بەكمىرزا ۇلى ساۋداباەۆ ولاي ەتكەن جوق. كەرىسىنشە, گازەتتىڭ باسقارما توراعاسىنىڭ اتىنا حات جولداپ, مۇنداي مۇمكىندىكتى ءوزىنىڭ ەلباسى تۋرالى تولعانىستارىن وقىرمان قاۋىمعا جەتكىزۋ ءۇشىن پايدالانعىسى كەلەتىنىن ءبىلدىرىپتى. ءبىز مۇنى ازاماتتىق پەن بيىك پاراسات تۇرعىسىنان ورىندى شەشىم رەتىندە باعالاي وتىرىپ, مەرەيتوي يەسىنە شىن كوڭىلدەن ۇزاق عۇمىر, قاجىماس قايرات تىلەيمىز.