قانت نەگە قات؟

شىلدەنى ورتالاپ, مەزگىل سارشا تامىزعا قاراي ويىسقاندا قارا­عان­دىدا قانتتىڭ حيكاياسى باس­تالا­دى. جىلداعى جىر وسى. ءدۇ­كەن سورە­لەرىنەن, قويمالاردىڭ ءتۇ­كپى­رى­نەن ءتاتتىنىڭ وسى ءبىر ءتۇرى ۇشتى-كۇيلى جوعالىپ, باعا كوككە شاپشيدى. جاسىراتىنى جوق, ءبىزدىڭ حالىق­­تىڭ «دەفيتسيت» دەگەنگە جانى قۇمار ما دەيسىڭ. مۇنىسى جۇمىرتقادان ءجۇن قىرىققان كاسىپ­كەر­لەردىڭ جانىنا مايداي جاعا­تىنى ايدان انىق. زەر سالىپ قاراساڭىز, وسى قات دۇنيە دەگەندى قولدان جاسايتىن دا كەيبىر پىسىقاي كاسىپكەرلەر ەمەس پە دەپ قالاسىز. وعان نەگىز جوق تا ەمەس. مۇنداي جاعدايدا ابدەن اككىلەنىپ العان ولار باعانى دا شارىقتاتىپ, پايداعا دا شاش-ەتەكتەن كەنەلەتىنگە ۇقسايدى. سوڭعى كۇندەرى وبلىستا قانت­تىڭ باعاسى كۇرت قىمباتتاپ, ءبىر كيلوسى 300 تەڭگەدەن اسىپ جى­عىل­دى. باعانىڭ ءجۇز تەڭگەگە قىم­باتتاعانىنا قاراپ جاتقان جۇرت جوق, «قانت, قايداسىڭ؟», دەپ قارا­عان­دىنىڭ كوشەلەرىندە الا­شاپقىن بولىپ ءجۇر. ءاۋ باستا سۋپەرماركەتتەردە وسى قانتتى ءبىر ادامعا شاقتاپ قانا ساتا باستادى, ال الەۋمەتتىك دۇكەن ءسو­رەلەرىنەن بۇل تاۋار جىم-جىلاس جو­عالعان بولاتىن. ۇساق دۇكەن ۇس­تايتىن  كاسىپكەرلەر قولداعى بار قانتتى جاڭا باعامەن ساتىپ جاتىر. اڭگىمە اراسىندا الگىلەر كۇنى ەرتەڭ قانت باعاسىنىڭ 500 تەڭگە بولۋى بەك مۇمكىن دەگەندى قاپەرگە سالا كە­تۋدى دە ۇمىتپايدى ەكەن... «قانت قايدا كەتتى؟» دەگەن سۇ­راققا بۇل سالاداعى كاسىپ­كەر­لەردىڭ جاۋابى داپ-دايىن. سويتسەك, كىنانىڭ ءبارى توساپ-قايناتپادا ەكەن. ال ەندى شىنتۋايتىنا كەلسەك, بۇگىنگى كۇندە توساپ قايناتاتىنداردىڭ دا قاتارى سيرەي باستاپتى. نەگە دەسەڭىز, شايعا قوسىپ ىشكەنگە تاپتىرمايتىن بۇل تو­ساپتى دايىنداۋدىڭ ءوزى قىپ-قى­زىل اقشاعا تۇسەدى ەكەن. قانتتىڭ قالايشا قات بولعانىن وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە ونەر­كاسىپ باسقارماسىنداعىلار بىلايشا تۇسىندىرەدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق قانت ءوندىرۋشى «تساسك» جشس سوڭعى ايدىڭ وزىندە ءتاتتىنىڭ باعاسىن بىرنەشە رەت كوتەرىپ ءجى­بەرگەن. «اعىمداعى جىلدىڭ مامىر ايىندا قانتتىڭ ءبىر كيلوسى زاۋىتتان 218 تەڭگەدەن بوساتىلسا, شىلدە ايىنىڭ باسىندا باعا 245 تەڭگەنى قۇرادى. جاعدايدىڭ بۇلايشا قالىپتاسقانىن فيرما برازيليادان اكەلىنەتىن قانت قۇراعى باعاسىنىڭ 354-تەن 477 اقش دوللارىنا دەيىن كوتەرىلۋىمەن تۇسىندىرەدى. بۇگىنگى كۇندە زاۋىت-ءوندىرۋشى ءوڭىر­لەردەگى كوتەرمە جەتكىزۋشىلەرگە قانتتى ۋاقىتىندا جونەلتە الماي وتىرعان كورىنەدى. وسىعان وراي, قازىرگى تاڭدا «قازاقستان تەمىر جولى» اق وكىلدەرىمەن بىرگە الماتىدان قاراعاندىعا قانتتى ۆاگونمەن جەتكىزۋ جونىندە ماسەلە تالقىلانىپ جاتىر», دەپ حابارلادى باسقارماداعىلار. وكىنىشكە قاراي, قانت باعاسىنىڭ جىلدا-جىلدا جىلماڭ قاعىپ كو­تەرىلۋىمەن كۇرەس بەرەكەسىزدەۋ بولىپ تۇرعانعا ۇقسايدى. تا­بي­عي مونوپوليالاردى رەتتەۋ دە­پار­­­تامەنتىنىڭ باسشىسى اسحات جاپ­ساربايدىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرسەك, اياق استىنان جالعان دەفيتسيت جاساۋ ءبىزدىڭ ءوڭىر ءۇشىن ۇيرەنشىكتى جاع­دايعا اينالىپتى. «مىسالى, – دەيدى ول, – بىلتىر ءبىز بىرقاتار نارىق سۋبەكتىلەرىنە قاتىستى كەڭ كولەمدە تەكسەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. ناتيجەسىندە ءىس سوتقا ءتۇستى. بىراق تا, جەمە-جەمگە كەلگەندە ءبىز سوتتا ۇتىلامىز دا جاتامىز. ءبىز تالاي كاسىپكەردىڭ قوي­ماسىنان ەسكى باعامەن الىنعان ماي, جۇمىرتقا جانە قانت سياقتى تاۋارلاردى تاپتىق. بىراق, ولار بۇل تاۋارلاردى جاڭا باعامەن ساتقانىن توقتاتار ەمەس. وكىنىشكە قاراي, سوت ءبىز كەلتىرگەن وسى دايەكتەردى قاپەرگە الماي-اق قويدى...». ال قاراعاندىداعى «دياس KZ» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى لەونيد گەسين شيەلەنىسكەن ءتۇيىننىڭ جاقىن ماڭدا وزىنەن-ءوزى شەشىلەتىنىنە سەنىمدى. «تامىز ايىندا ءبارى دە ءوز ورنىنا كەلەدى. نەگە دەسەڭىز, رەسەي امان بولسىن. قازىر ول جاقتا قانتتىڭ ءبىر كيلوسى 250-270 تەڭگە تۇرادى. تامىز ايىنىڭ باسىندا ولار  قانت قىزىلشاسىن جيناي باستايدى. ىلە قازاقستانعا رەسەي قانتى كەلىپ, باعا دا تومەن تۇسەدى. سوندىقتان, قاراعاندىلىقتارعا قانت كورمەگەندەي قىمبات باعاعا ءۇيىپ-توگىپ الا بەرمەي, ءسال عانا شىداي تۇرۋعا كەڭەس بەرگىم كەلەدى», دەيدى ول. نەگىزى, وبلىستاعى قانتتى كو­­تەر­­مە باعامەن جەتكىزۋشىلەر كە­زىندە قالالار مەن اۋداندار اكىم­دىكتەرىمەن ساۋدا سالاسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك مەموراندۋمىنا قول قويعان بولاتىن. سول كەلىسىمگە سايكەس, قانت باعاسى 4 پايىزدان جوعارىعا كوتەرىلمەۋى ءتيىس بولاتىن. سوندا قالاي دەمەسكە لاج جوق, ساۋداعا سەرتتىڭ جۇرمەيتىنى وسى بولعانى عوي... وبالى نەشىك, وبلىس باسشىلىعى قانت توڭىرەگىندەگى ءتۇيىندى شەشۋگە تاس-ءتۇيىن دايىن ەكەندىگىن كورسەتتى. قالىپتاسقان جاعدايدى رەتتەۋ ماقساتىندا ارنايى كوميسسيا وڭىرلىك تۇراقتاندىرۋ قورىنان 150 توننا قانتتى نارىققا شىعارۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. سونىمەن, قانت نەگە قات بولادى؟ بايقاپ قاراساق, سۇرانىس وسكەن زاماتتا سۋماڭ قاققان الىپ­ساتارلاردىڭ ۇسىنىسى دا قولما-قول دايىن تۇرادى ەكەن. قالاي دەسەڭىز دە, بۇل ماسەلەنىڭ ءبىر ۇشىعى توساپ قايناتۋ مەزگىلىن توسىپ وتىراتىن ىنسابى ازداۋ كاسىپكەرلەردىڭ پيعىلىندا جاتىر. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, قولدان قات دۇنيە جاساۋ­شىلارمەن كۇرەس بولارى بولىپ, بوياۋى سىڭگەندە ەمەس, جۇرتتىڭ جۇيكەسىن جۇقارتپاي تۇرىپ بۇدان ءسال ەرتەرەك باستالسا قۇبا-قۇپ بولار ەدى-اۋ. قايرات ءابىلدينوۆ, «ەگەمەن قازاقستان» قاراعاندى