ەل دەپ ەلەڭدەيمىز

– دەيدى قىتايدان ساپارلاپ كەلگەن قانداسىمىز, قولونەر شەبەرى جانار ەشىمحانقىزى كەز كەلگەن پەندەنىڭ كەۋدەسى قازىنانىڭ قويماسى سەكىلدى. ولاردىڭ ىشىندە ارمانى التىن, ماقساتى مارجان جاندار دا جوق ەمەس. ونداي جانداردىڭ ومىرگە دەگەن كوزقاراسى, ويلاۋ باعىتى دا بولەك. زەردەسى دە زەرەك. سەن ويلاپ, جوسپارلاپ جۇرگەن ءىستى ولار جاساپ قويعان بولۋى مۇمكىن, ال سەن ىستەپ جۇرگەننىڭ ولار جەمىسىن جەپ وتىرعان بولۋى دا ىقتيمال. مىنە, قيال كوكجيەگىنىڭ كەڭدىگى دە وسى شىعار. قازىرگى ادامداردىڭ قيالى تار, ويلاۋ شەكاراسى شەكتەۋلى دەپ سوگىپ جۇرگەندەردى كوپ كەزدەستىرەمىز. ولاردىڭ وسىنداي بولۋى ينتەرنەتتىڭ زيانى دەپ دامىعان داۋىرگە داۋ ايتىپ جاتقاندار دا جەتەرلىك. ارينە, ءاربىر نارسەنىڭ اعى مەن قاراسى, پايداسى مەن زيانى قاتار جۇرەتىنى بەلگىلى عوي. ال ونى قاي جاعىنا قاراي پايدالاناتىنى ول ادامنىڭ اقىل-ساناسىنا بايلانىستى بولار. ءوزىنىڭ اتامەكەنگە دەگەن ادالدىعىن, سالتقا دەگەن ساقتىعىن, جۇرتقا دەگەن جاناشىرلىعىن وسى عالامتور ارقىلى ءبىلدىرىپ جۇرگەن جانداردىڭ ءبىرى جانار ەشىمحانقىزى. اتاجۇرتقا اتباسىن بۇرىپ, از كۇن ايالدايدى دەپ ەستىگەن سوڭ, اڭگىمەگە تارتقان بولاتىنبىز. – جانار, اۋەلى قازاقستان دەيتىن قاراشاڭىراققا قوش كەلدىڭىز دەيمىز. قالىڭ وقىرمانعا ءوزىڭىز جايلى ايتىپ بەرسەڭىز؟ – راحمەت. وتان دەگەن ءسوز ويلانعان ادام ءۇشىن وت بەرەتىن وشاعى عوي. ونى قادىرلەۋ, ءسۇيۋ پەندەنىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان بۇيرىق ىسپەتتى. مەن 1979 جىلى قحر-دىڭ قاراماي قالاسىندا دۇنيەگە كەلدىم. «مايتاۋ» مۇناي وقۋ ورنىندا پروگرامميستكە وقىدىم جانە «كۇيتىڭ» ۋنيۆەرسيتەتىندە اۋدارماشى ماماندىعىن ءتامامدادىم. – ەندى ءوزىڭىزدىڭ عالامتور ارقىلى جاساپ جاتقان جۇمىسىڭىزعا توقتا­لىپ وتسەڭىز؟ بۇل جۇمىستى قاشان باس­تادىڭىز؟ – قازاق حالقى ەجەلدەن سالت-داستۇرگە بەرىك, داستارقانى باي حالىق. وسى قۇندى­لىقتاردى قۇلدىراتپاي, كەرى­سىنشە, ءارى قاراي دامىتىپ, جاڭعىرتۋ ءۇشىن 2016 جىلدىڭ 18 ناۋرىزىنان باستاپ قازاقتىڭ ۇلتجاندى 13 قىزى بىرىگىپ Wechat الەۋمەتتىك جەلىسىندە «جانار سىرعالىم» اتتى توپ قۇرىپ, قازاق قىزدارى مەن ايەلدەرىنە ارناپ ءارتۇرلى ۇلتتاردىڭ تاعامدارىن, دالىرەك ايتساق, سۋسىندى, كۇلشەنى, قۋىرىپ دايىندايتىن تاعامداردى, بالمۇزداقتى قالاي ازىرلەۋ كەرەكتىگىن سۋرەت جانە بەينەجازبا ارقىلى كورسەتىپ, ۇيرەتە باستادىق. ءبىر توپقا 100 ادامنان جيناپ, وسى 13 قىزدىڭ ىشىنەن ۇستاز تاعايىنداپ, ول تىركەلگەن ادامدارعا ساباق رەتىندە جۇمىسىن جۇرگىزەدى. قازىرگە دەيىن تاعام جاساۋدى ۇيرەتەتىن توپتارىمىزدىڭ سانى 30-دان استى. وعان تىركەلگەن 3000-نان استام قىز-كەلىنشەك اسپازدىقتى تەگىن ۇيرەنۋدە. توپقا مۇشە بولعان ارۋلار ۇيرەنگەن تاماقتارىن وزدەرى دايىنداپ كورىپ, ۇستازدارىنا سۋرەت ارقىلى جىبەرىپ, باعاسىن الۋدا. قازاقتىڭ قىزدارىنىڭ قولىنان ءبارى كەلەدى. ولاردىڭ بىلەتىنىن جەتىلدىرىپ, بىلمەيتىنىن ۇيرەتۋگە جاراساق, ءبىزدىڭ توپتىڭ نەگىزگى مىندەتى ورىندالدى دەر ەدىم. – توپتىڭ ىشىندە تاماق دايىنداۋدان بولەك تاعى قانداي بولىمدەر بار؟ – ءيا, وتە ورىندى سۇراق. ءبىز تەك ءبىر بولىممەن شەكتەلىپ قالعان جوقپىز. بىرنەشە توپتار بار. سولارعا توقتالىپ وتسەم, «قازاقى سالت» دەگەن توبىمىز دا وزىنشە وزەكتى دەپ ويلايمىن. وندا ەل اراسىندا جويىلىپ بارا جاتقان سالت-داستۇرلەرىمىزدەن ساباق وتەدى. توپ قۇرامىنداعىلار وزدەرىنىڭ بىلمەگەنىن ءبىلىپ, بىلگەنىن تولىقتىرا تۇسەدى. مەن ءوزىمنىڭ ۇزاتۋ تويىمدا سىڭسۋ ايتپاعانمىن. وسى جاي دا بۇل توپتى اشۋىما تىكەلەي تۇرتكى بولدى. بۇل, بالكىم, سالتىما دەگەن سالعىرتتىقتىڭ سيپاتى شىعار. ەندى مەنىڭ وسى قاتەلىگىمدى ىزىمنەن ەرگەن سىڭلىلەرىم قايتالاماي, ءبىزدىڭ توپ ارقىلى سالت-ءداستۇردى ساناسىنا ءسىڭىرىپ السا, جەتىستىكتىڭ شىڭى سول بولار ەدى. «قازاق ەمشىلىگى» دەگەن توبىمىز ار­قىلى اتا-بابامىزدان كەلە جاتقان ەمشىلىك ءداستۇردى دارىپتەۋدەمىز. بۇگىنگى تاڭدا كوپ ادامدار ۋكول, ءدارى قولدانۋعا قورقادى. بۇل جاعىنان كەلگەندە, ءبىزدىڭ توپقا تىركەلگەن, دەرتىنە شيپا ىزدەگەن ادامدار سىرقاتىن ايتىپ سىر اقتارىپ, اۋرۋىنا كومەك, كەڭەس سۇراپ حات جازادى. ال وعان ۇلكەندەر نەمەسە تابيعي ەم جولىن بىلەتىن ادامدار اقىلىن ايتىپ, جول كورسەتەدى. ەكى ءشوپتى قايناتىپ, ەبىن دە, ەمىن دە تابۋعا بولاتىنىن ءبىزدىڭ قازاق باياعىدا بىلگەن عوي. ال «بالاۋسا بالا ءتىلى» دەگەن ءبولىم كىشكەنتاي بۇلدىرشىندەرگە ارنالعان. ول جەردە ولار وزدەرىنىڭ جاتتاعان ولەڭدەرىن بەينەجازبا ارقىلى جولداپ, ءبىر-بىرىمەن تانىسىپ, جاڭا دوستار تاۋىپ جاتادى. مىسالى, قىتايدا تۇراتىن قازاقتار شەتەل ازاماتى ەسەبىندە عوي. ولاردىڭ باسشىسى دا باسقا, ءومىر ءسۇرۋ ورتاسى دا وزگەشە. بۇل توپتىڭ ءبىر مىندەتى سول جاقتا تۇرىپ جاتقان قازاق بالالارىن ءوزىنىڭ انا ءتىلىن ۇمىتپاۋعا, سالتىن ساقتاۋعا, تاريحىن تانۋعا تالپىندىرۋ, ۇيرەتۋ بولىپ تابىلادى. بۇلاردان بولەك پسيحولوگيالىق, وتباسىلىق توپتار بار. ول جەردە ارنايى ماماندار قىزمەت اتقارۋدا. ولاردىڭ نەگىزگى مىندەتى – قىزداردىڭ جۇرەگىندە جۇرگەن ساۋالدارعا جاۋاپ بەرۋ, پسيحولوگيالىق كۇيزەلىسكە ۇشىراعان جاندارعا ءدارىس وقۋ, وتباسىلىق كيكىلجىڭدەردى بولدىرماۋدىڭ جولىن ىزدەۋ, وتباسىنداعى ايەل مەن ەردىڭ قارىم-قاتىناسىن ءتۇسىندىرۋ, ولاردىڭ ورنىن انىقتاۋ. سانادا سابىلىسقان سان ءتۇرلى سۇراقتار ادامنىڭ جۇيكە جۇيەسىن جۇقارتاتىنى اقيقات. سول سەبەپتى وسى توپقا تىركەلگەن ءاربىر ادام ءوزىن مازالاپ جۇرگەن ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابا الادى. كوكەيىندە جۇرگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن تابۋ ارقىلى جەڭىلدەپ قالادى. – توپتىڭ اتىن «جانار سىرعالىم» دەپ اتاۋىڭىزدىڭ سىرى نەدە؟ – جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي, ءبىزدىڭ توپتىڭ قۇرىلعانىنا كوپ بولعان جوق. ونىڭ اتاۋىنا كەلەتىن بولسام, «جانار»  ءوزىمنىڭ اتىم. سول توپتىڭ قۇرۋشىسى ءارى باستاماشىسى بولعاسىن سولاي اتادىم. ال «سىرعالىم» دەگەن ءسوز ارۋلارعا قاراتىلىپ ايتىلاتىنى بەلگىلى عوي. وسى توپتى قۇرۋعا, جۇمىسىن جەتىلدىرۋگە ءوزىمنىڭ سىڭلىلەرىم سەپتەسىپ سەرىكتەس بولعاسىن وسىلاي اتاۋدى ءجون سانادىم. مەن بۇدان بولەك, ويۋ-ورنەكتەرمەن بەزەندىرىلگەن كيىم-كەشەك, القا-مونشاق دايىنداۋمەن اينالىسام. سوعان بايلانىستى «Janar sirgalim» دەگەن ماركا دا دۇنيەگە كەلگەن بولاتىن. ۇلتتىق كيىمدى ۇلىق­تاۋ ماقساتىندا ءبىر كۇندى «ۇلتتىق كيىم كيۋ كۇنى» نەمەسە «تاقيا كيۋ كۇنى» دەپ بەلگىلەسەك دەگەن ءوزىمنىڭ ويىم بار. مەيلى ول قىتايدا بولسىن, مەيلى قازاقستاندا بولسىن, ايتەۋىر داستۇرگە ەنسە عانيبەت بولار ەدى. تاقيانى قادىرلەۋگە قاتىستى اعالاردان كوپ وكپە ەستىپ جاتام. ولار ايتادى: «تويدا اتالار, اعالار باتا جاسايدى. ولارعا سىيلاپ تاقيا كيگىزەدى. بىراق تويدىڭ سوڭىندا سول سىيلانعان تاقيالار ءار بۇرىشتا شاشىلىپ جاتادى. بۇل باس كيىمگە دەگەن قۇرمەتسىزدىك قوي», دەيدى. سول سەبەپتى وسى ءۇردىستى ەنگىزە الساق, ۇلتتىق كيىمگە دەگەن ۇعىم وزگەرىپ, ونى قادىرلەيتىندەردىڭ قاراسى كوبەيە تۇسەرى ءسوزسىز. سونىمەن قاتار, مەن ءوز قولىممەن ورنەكتەپ جاساعان ويۋلى شاپاندى قىتاي ەلىنىڭ باسشىسىنا سىيعا تارتتىم, ول كىسىنىڭ قولىنا ءتيدى دەگەن جاقسى حابار كەلدى. وسىدان كەيىن التىنمەن اپتاماسام دا كۇمىسپەن كۇپتەپ, اسەم ويۋلارمەن اسپەتتەپ ازىرلەگەن شاپانىم قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دا يىعىندا جۇرسە ەكەن دەگەن نيەتپەن ول كىسىگە دە تارتۋ-تارالعى اكەلدىم. ومىردە ەكى ارمانىم بولسا, سونىڭ ءبىرى – نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن ەكى مينۋت بولسا دا ديدارلاسۋ. ول كىسىگە دەگەن سىي-سياپاتىمدى ءوز قولىممەن تابىستاۋ. – ءسىز وسى كاسىبىڭىزدى باستاعان كەزدە قىتاي بيلىگىنىڭ تاراپىنان قانداي دا ءبىر تالاپ قويىلدى ما؟ نەمەسە شەكتەۋ بولدى ما؟ – شەكتەۋ جوق. بىراق تالاپتار قويىلدى. ءدىني ۋاعىز تاراتپا, ۇلتتار ىنتىماعىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن ارەكەت جاساما دەگەن شارتتار بولدى. ول دا ورىندى دەپ ويلايمىن. مەنىڭ توبىما تىركەلگەن ادامداردىڭ كوبىسى قاراپايىم قاتارداعى شارۋا ادامدارى. ولاردىڭ ونداي ارام پيعىلدارى جوق. نيەتتەرى تازا. تەك قانا بىردەڭە ۇيرەنسەم دەپ, بىردەڭە بىلسەم دەپ تالپىنادى. اڭگىمەلەسكەن راۋان قايدار, «ەگەمەن قازاقستان»