شىنى تۋرالى شىندىق

قاراعاندىدا شىنىنى قايتا وڭدەيتىن تۇڭعىش كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ تۇر كەشەگى كەڭەس زامانىندا كوشەدە شاشىلىپ جاتاتىن بوس شولمەكتەردى جيناپ, شىنى قابىلداۋ بەكەتتەرىنە تيىن-تەبەنگە وتكىزۋ ءۇردىسى بولدى. ايتەۋىر بالا بىتكەن بالمۇزداققا قارىق بولىپ, الەۋمەتتىڭ ءالسىز توبى «تاماق ءجىبىتىپ», كۇنكورىستىڭ قاجەتىن وتەپ جۇرەتىن. سوعان قاراماستان, بۇرىن دا, قازىر دە دالاعا شىقساڭىز, شىنى سىنىقتارىنان اياق الىپ جۇرە المايسىز. قاراعاندىلىق عالىم ساعات ۋاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, بايلىق دەگەن ءبىزدىڭ اياعىمىزدىڭ استىندا جاتىر ەكەن. شاشىلىپ جاتقان شىنىنى جيناپ الىپ, ىسكە جاراتساڭىز – قابىرعاسىن جالتىراتىپ عاجايىپ عيماراتتار سالاتىن شىنى كىرپىشتەر الۋعا بولادى ەكەن! ءبىر عانا قاراعاندىنىڭ وزىندە جىلىنا 1000 تونناعا دەيىن شىنى قۇتىلار قوقىس رەتىندە دالاعا لاقتىرىلاتىن كورىنەدى. بەي-بەرە­كەت شاشىلىپ جاتقان وسىناۋ مول دۇنيەگە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءتىرى جان نازار اۋدارماي كەلدى. ال ەندى جاقىن بولاشاقتا جاع­داي مۇلدە باسقاشا سيپاتتا ءور­بۋى مۇمكىن. ساعات ۋاليەۆ سىندى عالىم ەڭبەك ەتەتىن كاسىپورىن باس­شىلارى «دامۋ» قورىنان نە­سيە الىپ, شىنى ونىمدەرىن قابىل­دايتىن پوليگون اشقان بولاتىن. «باسىندا, – دەيدى س.ۋاليەۆ, – ءبىزدىڭ كاسىپورىننىڭ باسشىلارى شىنى شولمەكتەرىن شىعاراتىن زاۋىت اشپاقشى بولدى. الايدا بىزدە تابيعي گازدىڭ جوقتىعىنان بۇل شارۋادان باس تارتۋعا تۋرا كەل­دى. سول سەبەپتى ءبىز شىنىنى قايتا وڭدەۋمەن اينالىسۋدى ءجون سانادىق». وسىدان ەكى جىل بۇرىن ساعات ۋاليەۆ ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قا­را­عاندى مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر- ­­سيتەتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فا­كۋل­تەتىندە وقىتۋشى بولىپ ءجۇر­گەن ەدى. سول كەزدىڭ وزىندە وعان ءون­دىرىس قالدىقتارىن پايداعا جا­را­تۋ جونىندەگى جوبا تۋرالى وي مازا بەرمەيتىن. اقىرى ول تاۋە­كەلگە بەل بۋىپ, «ەسكوليت-ك» عى­لى­مي-تەحنيكالىق جوباسىنىڭ جەتەكشىسى رەتىندە بۇل سالاعا ءبىرجولاتا بەت بۇردى. ءبىر قىزىعى, شىنىنى قايتا وڭدەۋ پايداسى كول-كوسىر بيزنەس ءتۇرى بولسا دا, ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەر ونىمەن اينالىسۋعا اسىعار ەمەس. ويتكەنى وتاندىق بيزنەس وكىلدەرى اقشانى تەز, ءارى بىردەن كۇرەكتەپ تابۋدى ءتاۋىر كورەدى. ال شىنىنى قايتا وڭدەپ, ودان كەۋەك شىنى جانە گاز شىنى بلوكتارىن ءوندىرۋ دەگەنىڭىز ۋاقىت پەن شىدامدىلىقتى قاجەت ەتەتىن مەحناتتى شارۋا. شىنى دەگەن جارىقتىقتىڭ سىنىعى تابيعاتتا مىڭ جىلعا دەيىن بۇزىلماي جاتادى دەيدى. ال ەندى ونىڭ قيۋىن تاۋىپ, وندىرىسكە جاراتا بىلسە, شىنىدان وتكەن بەرىك ءھام ەكولوگيالىق تۇرعىدان وتە تازا ماتەريال جوق كورىنەدى. مىسالى ماتەريالدىڭ بۇل تۇرىنەن تالاي جىلداردىڭ سىنىنا توتەپ بەرە الاتىن تۇرعىن ۇيلەر سالۋعا ابدەن بولادى ەكەن. قاراعاندىداعى شىنى وڭدەيتىن زاۋىت ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن بىرەگەي جاڭا تەحنولوگيا بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. مۇندا ەڭ الدىمەن شىنى قالدىقتارى تالقان تارتقانداي ۇساتىلادى. بۇدان كەيىن ول ارنايى قوسپامەن ارالاستىرىلادى. سونىڭ ناتيجەسىندە بلوكتىڭ بەرىكتىگى ارتا ءتۇسىپ, كەز-كەلگەن سوققى مەن قىسىمعا مىڭق ەتپەيتىن مىقتى بولىپ شىعا كەلەدى. ءتىپتى وعان شەگە قاعىپ, بۇراندا ەنگىزۋگە دە بولادى – شىنىڭىز شىتىناۋ دەگەندى استە بىلمەيدى. بۇل بلوكتاردىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – ولارعا كەمىرگىشتەردىڭ ءتىسى وتپەيدى. ماسەلەن ەگەۋقۇيرىقتار بەتوندى وپ-وڭاي كەمىرەتىن بولسا, شىنىدان شىققان بلوكتارعا كەلگەندە شاراسىزدىق تانىتادى ەكەن. زاۋىتتىڭ تازا بيزنەس جوبا ەكەنى راس. دەگەنمەن, ەگەر دە قالا باسشىلارى كاسىپورىنعا نازار اۋدارىپ, بەلگىلى ءبىر ۇسىنىستارمەن شىعار بولسا, كاسىپورىننىڭ ەكولوگيانى دامىتۋ ىسىنە دە سۇبەلى ۇلەس قوسارى ءسوزسىز. سەبەبى زاۋىتتىڭ قاجەت ەتىپ وتىرعان شيكىزات كوزىنىڭ ءوزى ەكولوگياعا كەسىرىن تيگىزەتىن تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتىڭ ءبىر ءتۇرى عوي. جارتى جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان جوبا تۋرالى عالىم ساعات ۋاليەۆتىڭ ءوزى بىلاي دەيدى: «ءبىزدىڭ ءونىمنىڭ قازاقستاندا بالاماسى جوق. شىنىنى قايتا وڭدەۋ سالاسىندا ءبىز تىڭنان تۇرەن سالعان تۇڭعىشتارمىز. بىزدە جاسالعان كەۋەك شىنى مەن گاز شىنى بلوكتارعا الىس جانە جاقىن شەتەلدىڭ تۇتىنۋشىلارى قىزىعۋشىلىق تانىتا باستادى. ال وتاندىق ينۆەستورلار تاراپىنان «سامۇرىق-قازىنا ينۆەست» ءبىزدىڭ ونىمگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. وسىدان ءبىر اي بۇرىن ءبىز «قازاقستاندا جاسالعان» اتتى كورمەگە قاتىسقان بولاتىنبىز. مىنە سودان كەيىن قوردىڭ وكىلدەرى ءبىزدىڭ كاسىپورىنعا كەلىپ, ونىمدەرىمىزبەن تانىسىپ, جوبانىڭ بىرەگەيلىگىن اتاپ ءوتتى». جالپى كەۋەك شىنى مەن گاز شىنى بلوكتارى وتقا شىدامدى, ءورت بولا قالعان جاعدايدا جانۋ دەگەندى بىلمەيدى. سۋعا دا ءتوزىمدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا: «وتقا سالساڭ – جانبايدى, سۋعا سالساڭ – باتپايدى». كەۋەك شىنىنىڭ ءوزى جىلۋدى تاماشا ساقتايتىن, باسقا دا كەرەمەت قاسيەتتەرى كوپ, قۇرىلىس سالاسىنىڭ كەز-كەلگەن جەرىنە قورىقپاي-اق قولدانا بەرەتىن امبەباپ ماتەريال. ءوز بويىنان جىلۋدى تىسقا شىعارمايتىن بۇل ماتەريالدى كوبىنە ءۇي قابىرعالارى مەن ەدەندى جانە توبەنى جىلىلاۋعا پايدالانۋعا بولادى. قازىر عوي, بۇل بلوكتاردى ءبىز شەتەلدەن قىرۋار قارجىعا ساتىپ الىپ ءجۇرمىز. ماسەلەن, شىنىدان جاسالعان جالعىز بلوكتىڭ باعاسىنىڭ ءوزى 300-دەن 600 ەۋروعا دەيىن تۇرادى. ال ەندى وسىنى وزىمىزدە وندىرسەك, قانشاما قارجى قالتامىزدا قالار ەدى؟! ەۋروپانىڭ دامىعان ەلدەرى پلاستيكتەن شىنىعا, مەتالل جانە اعاش جابىندىدان كەۋەك شىنىعا باياعىدا-اق كوشكەن ەكەن. «جاقسىدان – شاراپات» دەگەن, قاراعاندىلىق كاسىپكەرلەر ەۋروپالىقتاردىڭ تاجىريبەسىن تەرەڭ زەرتتەپ, وزدەرىنە قاجەتتى ماعلۇماتتى مولىنان جيناستىرىپتى. سونداي-اق, بۇل ىستە ولارعا سانكت-پەتەربور قالاسىنىڭ عالىمدارى دا قول ۇشىن بەرگەن. ولار ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرگە كەۋەك شىنىنى كۇيدىرمەي الۋ ءادىسىن ۇسىنعان ەكەن. مىنە, ءدال وسىنداي بلوكتار بۇگىنگى كۇندە كوپتەگەن مەملەكەتتەر تاراپىنان زور سۇرانىسقا يە بولىپ وتىر. نەگە دەسەڭىز, كەۋەك شىنى ىلعال مەن بۋدى وتكىزبەيدى, كەز-كەلگەن سالماق پەن قىسىمعا شىدامدى, ىستىقتى جاقسى كوتەرەدى. قۇرىلىس كەزىندە ونى ارامەن وپ-وڭاي كەسۋگە بولادى. ەڭ باستىسى, كەۋەك شىنىنىڭ ەكولوگيالىق تالاپ تۇرعىسىنان كەلگەندە ەشقانداي كىناراتى جوق ءونىم. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قاراعاندىلىقتار قولعا العان بۇل ءونىم بولاشاقتىڭ ماتەريالى. مىنە, شىنى تۋرالى شىندىق وسى: بۇيتە بەرسە كەۋەك شىنى جانە گاز شىنى بلوكتارى بولاشاقتا قۇرىلىس سالاسىنداعى تەمىر مەن بەتوندى بوساعاعا قاراي ىعىستىرىپ, توردەن ورىن الۋى ابدەن ىقتيمال. قايرات ءابىلدينوۆ, «ەگەمەن قازاقستان» قاراعاندى