باستاما جاقسى-اق. بىراق...

ءبىزدىڭ وڭىردە قازىر جەرگىلىكتى جەردەگى ءتۋريزمدى قولعا الۋ ماسەلەسى باستى تاقىرىپقا اينالدى. وبلىستىق اكىمدىكتىڭ وتىرىستارىندا, كەڭەيتىلگەن ماجىلىستەردە شەنەۋنىكتەر باس اۋىرتار سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ, تۋريزم جايلى ءجيى ءسوز قوزعايدى. سوڭعى اپتالاردا وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆتىڭ ءوزى دە ءتۋريزمدى قالاي دامىتۋ كەرەك دەپ تىنىم تاپپادى. قاسىنا ءبىر توپ اكىمدىك ادامدارىن ەرتىپ الىپ, الدىمەن باياناۋىلعا باردى. وڭىرىمىزگە كەلەتىن ساياحاتشىلار, جەرگىلىكتى جۇرت سابىندىكول, تورايعىر, جاسىباي كولدەرىنىڭ جاعالاۋىندا دەمالادى. جۇرت­تىڭ دەمالۋىنان بۇرىن, قازىر تا­بيعاتقا وبال بولىپ تۇر. كولدەر ابدەن لايلانعان, سۋ بەتىن بالدىر باسقان. جاعالاۋلارى «جابايى» دە­مالىس ورىندارىنا اينالىپ, ءتۇرلى تۇرمىستىق جانە شارۋا­­شىلىق قوقىس قالدىقتارى ش­ا­شى­لۋدا. اكىم بۇل جايدى كورىپ, قاتتى سىنعا الدى. امال قان­شا, جىلدا وسى. ساياباقتىڭ وكىل­دەرى, اۋىل تۇرعىندارى وبلىس اكىمىنە كولدەردىڭ ءتۇبىن تازا­لاۋ­دىڭ بيولوگيالىق جاڭا ءتاسىلىن ۇسىندى. ياعني, كولگە بالىقتار مەن شاياندار جىبەرۋ كەرەك ەكەن. – ولاي بولسا, كولدى تەز ارادا تازارتۋ قاجەت! تورايعىر كولىنە تۋريستەردى كوبىرەك تارتۋ كەرەك. تورايعىر اۋىلىنىڭ كىرەبەرىسىندەگى ەسكەرتكىشكە جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, بيلبوردتار ىلەيىك. كولدىڭ ماڭايىنداعى بوس ۇيلەردى تەكسەرىپ, رۇقسات بەرۋ قۇجاتتارى دۇرىس بولماسا, ولاردى ۇلتتىق ساياباقتىڭ بالانسىنا اۋدارۋ قاجەت. ءتۋريزمدى دامىتۋدا ۇلتتىق داستۇرلەرىمىزدى ۇمىتپاي, سايا­حات­شىلارعا قىمىز بەن ات ۇستىندەگى ەكسكۋرسيا­لاردى ۇسىنىڭىزدار, – دەدى اكىم قاسىنداعى شەنەۋنىكتەرگە. جاسىباي كولىنىڭ جاعالاۋىنداعى تۋريستىك احۋال تورايعىر كولىنىڭ جاعاسىنداعى جاعدايدان ناشار. اينالاسى لاستانعان, شاعىن بيزنەس نىساندارى شاشىراڭقى ورنالاسقان, زاماناۋي ينفراقۇرىلىم دەگەنىڭىز جوق. – ارنايى جۇمىس توبىن قۇرىپ, دەمالىس ايماعىنداعى ساۋدا ورىندارىنىڭ جالگەرلەرىنە, مەديتسينالىق تەكسەرىسكە قويىلاتىن تالاپتاردى كۇشەيتىڭىزدەر. جەرگىلىكتى پوليتسيانىڭ قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋداعى جۇمىسى دۇرىس جولعا قويىل­سىن, – دەدى وسى جاعدايعا وراي وبلىس اكىمى. كولدى تازالاۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس, مىسالى, وبلىستىق جەر قويناۋىن باقىلاۋ باسقارماسىنىڭ حابارىنشا, باياناۋىلداعى سابىندىكولدىڭ ءتۇبىن تازالاۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 500 ميلليون تەڭگە بولىنگەن ەكەن. ولاي بولسا, جاسىباي, ءبىرجان, تورايعىر كولدەرىنىڭ ءتۇبىن تازالاۋ ءۇشىن دە وسىنشاما قىرۋار قاراجات قاجەت. اكىم باياناۋىلدان كەلە سالا, وڭىردەگى ءتۋريزمدى دامىتۋ ماسەلەسى بويىنشا باسقارما باسشىسى ارداق دوسانوۆتىڭ بايانداماسى تىڭدالدى. باسقارما الداعى جىلدارعا مارالدى, تۇزقالا جانە قىزىلتۇز تۇزدى كولدەرىن «ەمدەۋ- ساۋىق­تىرۋ ءتۋريزمىنىڭ» نىساندارى رەتىندە دامىتۋدى جوسپارلاپتى. ال, «ەرتىس ورمانى» رەزەرۆاتى ەكولوگيالىق جانە ءدىني تۋريزم نىساندارىمەن, جولاقتى قاراعايلى ورمان بەلدەۋلەرىمەن, شارباقتى اۋدانىندا تۇرعىزىلعان «عابدىل ۋاحيت حازىرەت» كەسەنەسىمەن بەلگىلى. باياناۋىلداعى ءتۋريزمدى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ الداعى جوسپار-جوبالارىنان ەرەكشە ورىن الادى. ب.باقاۋوۆ باياناۋىل تۋريستىك ايماعى «استانا-ەكسپو-2017» كومپانياسىنىڭ تالاپتارىنا دايىن بولسىن دەدى. ول ءۇشىن ءۇش تىلدەگى اقپاراتتىق تاقتايشالاردى, اجەتحانالاردى ورناتۋ, كورىنىس الاڭدارىن قۇرۋ, جول بويىنداعى دەمالىس ورىندارىن قالىپقا كەلتىرۋ, اۋدان مۇراجايلارىندا اۋديو گيدتەردىڭ جۇمىسىن جولعا قويۋ, دەمالىس ورىندارىندا تۋريستەرگە اقپاراتتىق بۋكلەتتەر تاراتۋ قاجەت. قالالار مەن اۋدانداردىڭ تۋريستىك پاسپورتتارىن ازىرلەۋ, جاياۋ, ات ۇستىندەگى, ۆەلو جانە اۆتوكولىك مار­شرۋت­تارىن ازىرلەۋ, ەرتىس وزەنىنىڭ جاعاسىندا اكۆا-ساياباق قۇرۋ جۇمىس­تارىن اياقتاۋدى تاپسىردى. بۇدان كەيىنگى, وبلىس اكىمى ب.باقاۋوۆتىڭ «وڭىردەگى ءتۋريزمدى دامىتۋ» ساپارى لەبياجى اۋدانىنداعى «تۇز قالا» دەمالىس ايماعىندا جالعاستى. ءتىپتى, بۇل جوباعا قولداۋ كورسەتۋگە ۋادە دە بەردى. دەمالىس ايماعىنا ەلەكتر جەلىسىن تارتۋ قاجەت. بولات باقاۋوۆ بيزنەس وكىلدەرىنەن دەمالىس ايماعىنىڭ جوباسىن قايتا قاراۋدى سۇراپ, ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى تارتۋعا قاجەتتى قاراجات ماسەلەسىن قارايمىز دەدى. كاسىپ­كەر­دىڭ 2008 جىلى «تۇز قالا» دەمالىس ورنىن اشپاي تۇرىپ, ينفراقۇرىلىم جۇرگىزىپ, ەلەكتر جەلىلەرىن تارتىپ بارىپ, ىسكە كىرىسۋى كەرەك ەدى. باياناۋىلداعى جاعداي دا ءدال وسىلاي ينفرا­قۇرىلىمدار جاسالماعان, كارىز جۇيەلەرى جوق, كادۋىلگى دارەتحانالارى جوق, ال, بىراق دەمالىس ورىن­دارى قاپتاپ تۇر. شەتەلدىكتەر كەرىسىنشە جاساي­دى عوي. ءبىر ۇيرەنبەي-اق قويدىق. باياناۋىلدىڭ دەمالىس ايماعىن دامىتۋدىڭ باس جوسپارى 2005 جىلدارى جاسالعان-دى. ءتىپتى, ءتۋريزمدى دامىتۋعا قارجى سالىپ, كاسىپ تابامىن دەگەن ينۆەستورلارعا كونكۋرستىق نەگىزبەن جەر تەلىمدەرى دە ءبولىنىپ بەرىلگەن-ءدى. تورايعىر كولىنىڭ جاعاسىنا جاقىن ورنالاسقان مال باعاتىن شارۋا قوجالىقتارىنان جەردى الۋ كەرەكتىگى دە وسى باسقوسۋدا ايتىلدى. بىراق, وزگەرگەن ەشتەڭە دە جوق. كول ماڭايىنا قۇرىلىس سالۋدى توقتاتۋ كەرەك. قوقىس تاستايتىن جاشىكتەر جەتىسپەيدى. دەمالۋشىلارعا جاعداي جاسالماعان. كول جاعالاۋىندا وسكەن شوپتەر دە شابىلمايدى. سۋدان قۇتقارۋشىلاردىڭ قىزمەتى باقىلانبايدى. جاسىباي كولىنىڭ دەمالىس ايماعى رەتسىز, قالاي بولسا سولاي پايدالانىلۋدا. باياناۋىلعا بارار جولدىڭ تۋريستىك مارشرۋتتارىنىڭ جوباسىنىڭ ءوزى دە كەش جاسالدى. باياناۋىلدا «ەكولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق ءتۋريزمدى دامىتامىز» دەپ شۋلاعالى ءۇش-ءتورت جىل ءوتتى. سويتسەك, ازداپ قاتەلەسىپ كەتىپپىز. ويتكەنى, ايرىقشا قورعالاتىن رەكرەاتسيالىق ايماق بولۋىنا بايلانىستى ەكولوگيا ماسەلەسىنە كەلگەندە قاتتى ويلانۋىمىز كەرەك ەكەن. باياناۋىلدىڭ اتام زامانعى تابيعي بالانسىن بۇزباۋ كەرەك. قايران, سۇلۋ تابيعات جىل سايىن جازعى مەزگىلدە دەمالۋشىلاردىڭ اياقتارىنىڭ استىندا تاپتالىپ قالىپ بارادى. ءتۋريزمدى دامىتامىز دەپ جۇرگەندە تابيعاتقا ءوزىمىز زيان جاساپ جۇرمەيىك. سوندىقتان, باياناۋىلدىڭ تابيعاتىن قورعاۋ ماسەلەسى قازىر ءتۋريزمىڭدى دامىتۋدان دا باسىم ماسەلەگە اينالىپ وتىر. ۇشىنشىدەن, باياناۋىلدىقتاردىڭ ءتۋريزمدى دامىتۋ دەگەننەن گورى تاريحي ماڭىزى بار, تابيعاتى كوز سۇرىندىرەر جەرىمىزدى, كولدەرىمىزدى ساقتاپ قالۋىمىز كەرەك دەگەن شىنايى پاتريوتتىق سەزىمدەرىنە سۇيسىنەسىڭ. قىزىلتاۋ مەن جەلتاۋدى مەكەندەيتىن توپ-توپ ارقارلاردى, تاۋ-تاستاردى, تاريحي ۇڭگىرلەردى ساقتاپ, تابيعاتتى قىزعىشتاي قورعايدى. بۇل كۇندەرى دەمالىس ايماعىنان جەردى جالعا الىپ, ءوز كاسىبىن جاساۋشىلار تابيعاتقا زيان كەلتىرۋدە. كول جاعاسىندا 30-عا جۋىق جەكەمەنشىك دەمالىس ۇيلەرى بار. سانيتارلىق قاداعا­لاۋ بولماعان سوڭ, دەمالىس ۇيلەرىنەن, كافەلەر مەن مەيرامحانالاردان شىعاتىن قالدىق سۋدىڭ بارلىعى كولگە قۇيىلادى. كەلەسى ماسەلە ول ءومىرى جىرى بىتپەيتىن – جول. تۋريستەرگە جوعارى دەڭگەيلى قىزمەت كورسەتۋ جولدان, كولىك­تىك ينفراقۇرىلىمنان باستالادى. وبلىس ورتا­لىعىنان باياناۋىلعا جەتۋ ءۇشىن ءالپىنىڭ شىڭىنا شىعاتىنداي قينالاسىڭ. بىلتىر قارا تاسقىن ءجۇرىپ بالەنباي ميلليونعا جوندەگەن جولدىڭ تاسىن شايدى دا كەتتى. باياناۋىل – بىرجانكول – ءماشھۇر ءجۇسىپ كەسەنەسى باعىتىنداعى, جاسىباي كولىنە تورايعىر اۋىلى ارقىلى كەلەتىن جولدار ىسكە قوسىلسا, اۋىل حالقىنا دا جاقسى بولار ەدى. ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋ جوسپارى جىل بويىنا جۇمىس جاساي الاتىن تۋريستىك جەلىلەردەن قۇرالادى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, بۇل اتالعانداردى ىسكە اسىرۋعا ۇلتتىق پاركتىڭ نەمەسە اۋداننىڭ شاماسى جەتپەيدى. نەگىزى, باياناۋىلداعى ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن 2005 جىلدان باستاپ تالاي كەشەندى جوسپارلار جاسالدى. ۇلتتىق پارك ايماعىنداعى ءتۋريزمدى دامىتۋ ماسەلەسى قارجىعا كەپ تىرەلگەن ۋاقىتتا جانتالاسىپ ينۆەستورلار كومەگى اۋاداي قاجەت دەپ زار قاعامىز. ءوز جەرىمىزدى ءوزىمىز كورىكتەندىرۋگە, اسىل قۇندى تابيعاتتى قورعاۋعا, ساقتاۋعا نيەت پەن پەيىل جوعالعانداي. اۋماعى 70 مىڭ گەكتار جەردى الىپ جاتقان ۇلتتىق پارك 1985 جىلى قۇرىلعان. ەكوتۋريزمنىڭ تالابى بويىنشا, مەملەكەتتىك ۇلتتىق پارك قىزمەت­شىلەرى جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن قوعامداس­تىقتاردىڭ جەتەكشىلەرىمەن, سونداي-اق, تۋريستىك يندۋستريانىڭ ءتۇرلى وكىلدەرىمەن, ونىڭ ىشىندە تۋروپەراتورلار ءارى تۋراگەنتتىكتەرمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتتى بولۋى كەرەك. جىل سايىن جازعى ۋاقىتتا 100-150 مىڭ ادام كەلىپ-كەتەتىن باياناۋىلدىڭ تۋريستىك الەۋەتى, مۇمكىندىگى جەتەدى. تەك سونىڭ قاجەتتىسىن پايدالانا الماي وتىرمىز. ىشكى تۋريزمگە ءمان بەرىلمەگەندىكتەن ءبارىمىز جان-جاققا, شەتەلدىك دەمالىس ورىندارىنا جۇگىرەمىز. مىسالى, وبلىستىق تۋريزم باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, قازىر وڭىردە 91 تۋريستىك ۇيىم جۇمىس جاسايدى ەكەن. ونىڭ 10-ى عانا ىشكى تۋريزمگە ارنالىپتى. جاسىباي جاعاسىندا 10 دەمالىس ورنى حالىقارالىق تالاپتارعا ساي, تاعى دا 2 دەمالىس ءۇيىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە دەپ جاۋاپ بەردى. ايتپاقشى, باياناۋىل دا ەكسپو-2017-گە دايىندالۋدا. حالىقارالىق كورمەگە كەلەتىن شەتەلدىك تۋريستەر سانى كوبەيەرى انىق. وتاندىق ءتۋريزمنىڭ جولىن اشۋعا تاماشا مۇمكىندىك. جالپى, باياناۋىلعا ءبىز ءوزىمىز بارىپ دەمالعان قارقارالى, ىستىقكول كۋرورتتارىنان جاقسى ۇلگى الۋعا بولار. جەرگىلىكتى تۋريستىك وپەراتورلار ينتەرنەتتە قارقارالى كۋرورتى, تابيعي جەرلەرىن ناسيحاتتايدى. كيىز ءۇيدى جالداپ تۇرۋعا 2 مىڭ تەڭگە تولەيسىڭ, قوناق ءۇي – ءبىر تاۋلىككە 2500 تەڭگە. گيد ماماننىڭ قىزمەتى بار. داستارقان تولى ۇلتتىق تاعامداردى جەرگىلىكتى تۇرعىندار ازىرلەيدى. باياناۋىلدا دەمالىس ايماعىنا جاقىن ورنالاسقان «قوڭىر اۋليە» ۇڭگىرى, «كەمپىرتاس», «نايزاتاس», «تورايعىر» كولى, «قىزىلتاۋ» قورىعى, ءماشھۇر ءجۇسىپ, بۇقار جىراۋ كەسەنەلەرى, بىرجانكول سەكىلدى شەجىرەلى ورىندارى بار. اۋليەبۇلاقتىڭ سۋىنان ۇرتتاعان ادام بويىنداعى اۋرۋدان ساۋىعىپ كەتەدى دەسەدى. بۇلاق سۋىنىڭ قۇرامىندا قاجەتتى مولشەردەگى يود, فتور, ناتري بار كورىنەدى. كەزىندە باياناۋىلدا شاعىن اۋەجاي دا بولدى. ارينە, ءبىز ماقالا جازۋ بارىسىندا ءبارى جامان دەپ بۇكىل باياناۋىلدىڭ ءتۋريزمىن تۇككە تۇرعىسىز ەتىپ تاستاعىمىز كەلىپ وتىرعان جوق. كەرىسىنشە, كەمشىلىكتەر جاقسى ىستەرمەن جالعاسىپ, جاراسىم تاپسىن دەپ وتىرمىز. بۇل كۇندەرى الىسقا ساپار شەككەنشە, باياناۋىلدىڭ اسەم تابيعاتى اياسىندا دەمالعاندى ادەتكە اينالدىرعان پاۆلودارلىقتار دا از ەمەس. جاز باستالىسىمەن-اق بۇكىل قالا حالقى بالا-شاعاسىن الىپ, جاسىباي كولىنىڭ جاعاسىنا كوشىپ بارعانداي اسەر قالدىرادى. ءبىر كىشكەنە ءبۇلدىرشىن قايدا تۇراسىڭ دەگەن سۇراققا: «قىستا پاۆلوداردا, جازدا جاسىبايدا تۇرامىز», دەپ جاۋاپ بەرسە كەرەك. بۇل دا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تۋريزمگە قىزىعىپ, دەمالۋعا قاراي وتە بەلسەندى تۇردە بەت بۇرعانىن كورسەتەدى. ال, تابىس كوزى سانالاتىن تۋريزم, تۋريزم كلاستەرى جايلى جوبا-جوسپارلارعا قاراپ, تاريحي, ەكولوگيالىق, سپورت­تىق جانە ەكسترەمالدى ءتۋريزمنىڭ بىرنەشە ءتۇرىن سانالى تۇردە دامىتۋعا مۇمكىندىك تە بار. بۇل ءۇشىن ءتارتىپ پەن تالاپ كەرەك. فاريدا بىقاي, «ەگەمەن قازاقستان» پاۆلودار وبلىسى, باياناۋىل اۋدانى