بۇل – ەلدىڭ دە, ەلباسىنىڭ دا بەدەلى

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اققالي احمەتپەن اڭگىمە –اققالي قابيجان ۇلى, قازاق­ستاننىڭ بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانۋىن نەمەن بايلانىستىراسىز؟ – الدىمەن ەسكەرەتىن باستى ءبىر جايت بار. ول – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اجداھا اپانىنا اينالىپ, ادامزاتقا دا, قورشاعان ورتاعا دا اجال وعىن سەپكەن سەمەيدەگى يادرولىق سىناق الاڭىن جاۋىپ, تورتكۇل دۇنيەنى جۇمسا جۇدىرىعىندا, اشسا الاقانىندا ۇستايتىنداي يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى. شىندىعىندا, بۇل ءبىر مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس, بارشا ادامزاتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن ويلاعان, ءسويتىپ, بەيبىت ءومىردىڭ قادىرىن جاھان جۇرتىنا ۇعىندىرا بىلگەن كەمەڭگەر تۇلعانىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ۇلگى-ونەگەسى مول پاراساتتى قادام. ەگەر, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەمدەگى ەڭ ءىرى دەرجاۆالى ەلدەردى يادرولىق قارۋمەن قورقىتقىسى كەلسە, ءسويتىپ, سول ارقىلى ءوزىنىڭ ابىرويىن اسىرامىن دەگەن ماقساتتى كوزدەۋىنە بولار ەدى. الايدا, قازاق ەلىنىڭ ماڭدايىنا بىتكەن, دەربەستىگىن ەندى عانا العان جاس مەملەكەتتى الەمدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان وركەندەگەن, باسەكەگە قابىلەتتى 30 ەلدىڭ بىرەگەيى دەڭگەيىنە جەتكىزۋدى كوزدەگەن ەلباسى ءوزىنىڭ قامىن كۇيتتەيتىن پەندەشىلىكتەن بيىك تۇرعانىن كورسەتتى. وسىلايشا, الەمدى قىرعي-قاباق سوعىسقا باستار يادرولىق قارۋدان باس تارتۋعا ۇدايى ۇندەپ كەلەدى. مىنە, وسى تۇرعىدان ايت­­قاندا, وسىناۋ ەرەكشە وقي­عانى بۇۇ-عا مۇشە ەلدەر باسشىلارى قازاقستاننىڭ, ونىڭ كوشباسشىسى نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ادام­زاتقا بەيبىت ءومىر تىلەيتىن باستاماسىن قولداۋى دەپ ءتۇسىنۋ قاجەت. قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشەلىككە سايلانۋىنىڭ استارىندا بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋعا, سوعىستىڭ الدىن الۋ ساياساتىنا قوسقان ۇلەسىن جوعارى باعالاعاندىق جاتىر. – قازاقستاننىڭ مۇشەلىككە سايلانۋىن جاقتاپ 138 ەلدىڭ داۋىس بەرۋىنە ەلباسىنىڭ «الەم. ءححى عا­سىر» مانيفەسىنىڭ قانشالىقتى اسەرى ءتيدى؟ – الەمدە جەكەلەگەن ەلدەردىڭ باسشىلارى بولماسا, ءبارى بىردەي سوعىستىڭ بولعانىن قالامايتىن شىعار. راس, ءالى دە يادرولىق قارۋدان باس تارتپاي, ءتۇرلى سىناقتاردى جاساۋدى كوزدەيتىندەرى دە تابىلاتىن بولار. دەگەنمەن, ادامزاتقا ۇرەي تۋدىرىپ, تىنىشىن العىسى كەلەتىندەر نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» ماني­فەسىن جاريا ەتكەننەن كەيىن مىقتاپ ويلانادى دەۋگە بولادى. ويتكەنى, ماني­فەستىڭ باستى ماقساتى – الەمنىڭ تىنىشتىعى. «الەمگە تىنىشتىق كەرەك!» دەپ جار سالدى ەلباسى. لاڭ­كەس­تىك ارەكەتتەر مەن بيو­لوگيا­لىق, حيميالىق, يادرو­لىق قارۋلاردىڭ بارشا ادام­زات­قا توندىرەر قاتەرىن دە, قاۋپىن دە سانامالاپ بەردى. ەلباسى مانيفەسى بەيبىتشىلىكتى سۇيەتىن ادامزاتتى بەيجاي قالدىرمادى. الەمنىڭ كوپتەگەن ساياساتكەرلەرى قول­دادى. لاڭكەستىك ارەكەتتەردىڭ, يادرو­لىق قارۋدىڭ زاردابىن كورگەندەر بەيبىت ءومىردىڭ قادىرىن بىلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا كوپتەگەن ەلدەردىڭ بەيبىت تۇر­عىندارى لاڭكەستىك شابۋىلداردان بوسقىن اتاندى. ال بوسقىنداردىڭ دەنى ەۋروپا ەلدەرىنە اعىلىپ كەلۋدە. الەمدە تىنىشتىق ورناماي, بوس­قىن­داردىڭ زاڭسىز ميگراتسياسى ەشقاشان توقتامايدى. مۇنى بۇۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ ءبارى دە ءتۇسىنىپ بولدى. ونىڭ ۇستىنە ەۋروپا ەلدەرى بولسىن, نە وزگە قۇرلىقتىڭ مەملەكەتتەرى بولسىن, ءبارى دە بوسقىنداردى قابىلداۋعا دايىن ەمەس. بۇعان بىرنەشە سەبەپتى العا تارتۋعا بولادى. ەڭ باستىسى, بوسقىندار وزدەرى ورنىققان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا دا, قالىپتى ومىرىنە دە ەلەۋلى وزگەرىس ەنگىزەدى. بوسقىندار ميگراتسياسىن توقتاتۋ­دىڭ بىردەن ءبىر جولى – الەمنىڭ تىنىش­تىعىن قالپىنا كەلتىرۋ. مۇنى «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىمەن تانىسقان الەم ەلدەرىنىڭ باسشىلارى مەن سايا­ساتكەرلەرى تۇسىنە باستادى. سول سەبەپتەن, قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشە بولۋىنا «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىنىڭ وڭ اسەرى ءتيىپ وتىر دەي الامىز. – قازاقستاننىڭ بۇۇ-نىڭ قاۋىپ­سىزدىك كەڭەسىنە مۇشە بولۋى الەمدە تى­نىش­تىقتى ورناتۋعا وڭ اسەر ەتە مە؟ – قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشە بولۋى ەلىمىزدىڭ دە, ەلباسىنىڭ ابىرويىن اسقاقتات­تى. دۇرىسىندا, قازاقستاننىڭ اتالعان ۇيىمنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشە بولۋى ءۇشىن ەلباسى وراسان زور ەڭبەك ءسىڭىردى. بۇل وقيعانى ەلباسىنىڭ الەمدەگى ابىرويى-بەدەلىمەن, مەرەيىمەن بايلانىستىرۋ كەرەك. بۇۇ سەكىلدى الەمدەگى ءىرى ۇيىم مۇشەلەرى قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋداعى ۇستانعان باعىتىن قولدادى. ەندى الداعى ەكى جىلدا قازاقستان تاراپىنان بۇۇ-عا مۇشە ەلدەردى «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى­نىڭ باسىم باعىتتارىن ىسكە اسىرۋعا جۇمىل­دىراتىنداي مول مۇمكىندىك تۋىپ تۇر. ويتكەنى, ءدال قازىر الەم ەلدەرى تىنىشتىققا شولىركەپ وتىر. سول سەبەپتەن, بەيبىتشىلىكتى قالايتىن ەل­دەر­دىڭ بارلىعى دا قازاقستان تاراپىنان بولاتىن بارلىق ءىس-قيمىلدى قولدايدى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, قازاقستاننىڭ ۇستانعان باعىتى – بەي­بىتشىلىكتى نىعايتۋ. ارازداسقاندى تاتۋلاستىرۋدى, جانجالداسقاندى دوس­تاستىرۋدى كوزدەيدى. سوندىقتان, قازاقستان جاھاندىق پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن ىزدەستىرەدى. بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مانيفەستەگى ۇسىنىستاردى ۇسىنا الادى. قازاقستاننىڭ باستى مۇراتى – الەمدە تىنىشتىقتى ورناتۋ. دەمەك, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە الەم­نىڭ تىنىشتىعىن ساقتاۋعا, كەي ەلدەر­دىڭ اراسىنداعى قىرعي-قاباق كوز­قاراستاردىڭ, داۋ-جانجالداردىڭ وڭ شەشىلۋىنە بىتىمگەرشىلىك ميسسياسىن اتقارادى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى. اڭگىمەلەسكەن جولداسبەك شوپەعۇل, «ەگەمەن قازاقستان» اتىراۋ