الماتىدان كۇنشىعىسقا قاراي تالعار قالاسىنا دەيىن ىركەس-تىركەس جاتقان اۋىلداردىڭ ءبارى دە ومىردەن وزعان ادامدارىن تاۋ بوكتەرىندەگى توبەلەرگە جەرلەيدى. الىشەر مارقۇمعا دا ورىن سونداي توبەلەردىڭ بىرىنەن بۇيىردى. ماشينەلەر تىزبەگى بەلبۇلاقتان شىققان بويدا تاۋ شاتقالىمەن ءبىراز ءجۇرىپ بارىپ, كەرى بۇرىلىپ بيىك توبەنى قاپتالداي تارتتى. ءبىزدىڭ سىنىپتاستار مىنگەن ءماشينە تىزبەكتىڭ ەڭ سوڭىندا كەلەدى. ءۇنسىزبىز, اركىم ءوز ويىمىزبەن وتىرمىز. جاڭا عانا جانازا وقىلىپ, ءمايىتتى اشىق جۇك ماشينەسىنە كوتەرەر كەزدەگى سانسىز ايەلدەردىڭ «كوكەمايلاپ», «اعامايلاپ» سالعان داۋىستارىنىڭ ىشىندە جالعىز قىزى قۇتجاننىڭ «پاپامايلاپ» شىرقىراعانى قۇلاعىمدا قالىپ قويىپتى...
بىردە الىشەر ۇيگە حابارلاستى. بۇرىن مۇنداي ادەتى جوق بولاتىن.
– ءشوپ سىندىراتىن شىعارمىز, ەشقاشان حابارلاسپايتىن ەدىڭ, – دەپ قالجىڭداپ جاتىرمىن.
– سەندەر ەلۋ جاستارىڭدا كەلىن ءتۇسىرىپ, قىزدارىڭدى ۇزاتتىڭدار, ءسويتىپ, الپىس جاستارىڭدا ءۇش-ءتورت نەمەرەلى بولدىڭدار. مەن الپىستان اسقاندا قىزىمدى ۇزاتايىن دەپ جاتىرمىن, جاقان ەكەۋىڭدى سول قۋانىشىمىزعا شاقىرامىز.
– قۇتجان كەتسە, نەسىپكۇل ەكەۋىڭ قالاي وتىرار ەكەنسىڭدەر...
– قايتەيىن ەندى, قۇدايدىڭ بەرگەنى وسى قىز عانا... – الىشەردىڭ كوڭىلىنە كەلەتىن ءسوزدى ايتىپ قالعانىمدى ەندى ءتۇسىندىم, داۋسى تارعىلدانىپ كەتتى. جاڭاعى ءسوزدى جۋىپ-شايۋ ءۇشىن ەندى جۇباتپاق بولىپ:
– ە-ە, ءبىر بالاڭ ەكەۋ بولعان ەكەن, قۇتتى بولسىن. ءوزىڭ جالعىز دا بولسا, قىرىق ۇل-قىزعا تاتيدى دەيتىن قۇتجانىڭنىڭ تويىنا قالايدا بارامىز, – دەدىم. الىشەر مەن نەسىپكۇلدىڭ ءۇي سالىپ جاتقانى ەسىمە ءتۇسىپ: – ۇيلەرىڭدى بىتىردىڭدەر مە؟ – دەپ قوستىم.
– بىلەسىڭ عوي, ءۇيدى سالىپ جاتقانىما ونشاقتى جىل بولدى. ابدەن شارشاتتى.
– وزىڭنەن دە بار, ءبىر كولحوزدىڭ بىلدەي ەسەپشى-بۋحگالتەرىسىڭ, ەستىگەن جۇرتتان ۇيات شىعار...
– ەسىڭدە مە, باياعىدا ورازبەك ۇشەۋمىز انتتاساتىن «التايسكي ادالدىق» دەگەنىمىز بار ەدى عوي. سول ادالدىق ەشتەڭە العىزبايدى.
– قالىڭ اقشانىڭ ىشىندە ءجۇرىپ, ەشتەڭە الماۋىڭ – ناعىز ەرلىك, ناعىز ادالدىق ەكەن!
– راحمەت. اتامىز قازاق: «تەك ءجۇرسەڭ, توق جۇرەسىڭ, دومالانىپ كوپ جۇرەسىڭ», دەمەي مە. نەسىپكۇل ەكەۋمىزدىڭ ۇيقىمىز تىنىش. قىزىمىزدىڭ الدىندا ءجۇزىمىز جارقىن. سوعان قۋانامىز. ال ءۇي دەگەنىڭ ايتەۋىر ءبىر بىتەتىن شىعار.
سويتكەن قىز ۇزاتۋ تويىندا بولعانبىز. الىشەر دۇرىلدەتىپ توي وتكىزگەن. ءبىراز سىنىپتاستار ءبىر تاماشالاپ قالعانبىز, قۇدا-قۇداعيلارمەن تانىسقانبىز. سالىپ جاتقان ۇيىنە كىرگەن قۋانىشىن دا كورگەنمىن. سول ويلارىمدى ماشينەنىڭ الدىڭعى جاعىنا, ءبارىمىزدىڭ ورتاق جولداسىمىز مۇساقاننىڭ جانىنا وتىرعان بوستان بۇزدى.
– نە ويلاپ كەتتىڭ؟
– ارتىڭدا ءىنى-قارىنداستارىڭنىڭ كوپ بولعانى تىرلىكتە عانا ەمەس, ولگەنىڭدە دە جاقسى ەكەن عوي. جاڭا ءمايىتتى ماشينەگە كوتەرگەندەگى نەسىپكۇلمەن جانە قۇتجانمەن بىرگە قارىنداستارى مەن كەلىندەرىنىڭ داۋىس سالعانى قابىرعانى قايىستىرىپ جىبەردى.
– سول كوپ ءىنى-قارىنداسقا جاقسى اعا دا بولا ءبىلۋ كەرەك شىعار. مارقۇم بارىنە قامقور بولىپ ءجۇردى عوي.
– بۇرىن سەن ولگەن سوڭ جىلادى-جىلامادى – ءبارىبىر دەۋشى ەدىڭ, جەتپىسكە جاقىنداعاندا اقىلىڭ كىرەيىن دەگەن ەكەن. – ۆيليان ءبىر قاعىتىپ ءوتتى. بۇل كەزدە ماشينەمىز قابىر-توبەنىڭ باسىنا دا شىققان ەكەن. توبەنىڭ ءۇستى تولعان مولالار. تاۋ جاق, سوناۋ بيىكتەگى اق قار-مۇزداقتار سۋىقتىعىن كورسەتسە, ودان بەرىدە قالىڭ قاراعاي قاراۋىتادى, تومەندەگى ءتۇرلى بۇتالار, اينالا توڭىرەكتەگى شوپتەر جاپ-جاسىل, كوبەلەكتەر ۇشىپ-قونىپ ءجۇر. بەينەبىر الىشەردى جەرلەۋگە ەمەس, باياعىدا ونىنشى سىنىپتا كۇلاش اپاي بەرەتىن كىتاپحاناتانۋ ساباعىنان ءبارىمىز قاشىپ كەتىپ, تاۋعا شىققانىمىزداي. بىزگە كەلەسى كولىكتەگى قۇربان مەن قۇرماش, اۋىلداستارىمىز بەيسەنتاي مەن تولىك قوسىلىپ, قازىلىپ جاتقان كورگە قاراي جاقىندادىق. بۇل كەزدە اۋىل جىگىتتەرى يمامنىڭ ايتۋىمەن ءمايىتتى اقىمعا ءتۇسىرىپ جاتىر ەكەن. اق كەبىنگە ورالعان دەنەسى جۇپ-جۇقا بولىپ كورىندى.
– الپامساداي جىگىت ەدى, قۇر سۇلدەسى قالىپتى عوي, – دەپ كۇبىرلەگەن سياقتى ەدىم, داۋسىم شىعىپ كەتسە كەرەك, تولىك:
– ءبىر جىلدان اسا جامان اۋرۋمەن اۋىردى عوي, – دەدى. ءبارىمىز ەكى جىگىت ۇسىنعان كۇرەكتەرگە ءبىر-ءبىر ۋىس توپىراقتان سالىپ, كەيىن شەگىنە بەردىك. بۇرىن اقىمنىڭ اۋزىن كىرپىش قالاپ بەكىتۋشى ەدى, ەندى بىرنەشە موشەككە جارتىلاپ توپىراق سالىپ قويىپتى. سولاردى قالاپ جىبەرەدى, مۇنىڭ ءوزى قولايلى ەكەن.
– الىشەر قانشا اۋىرسا دا قايىسپادى, قاشان كەلسەك تە, قاشان تەلەفونمەن حابارلاسساق تا ك ۇلىپ وتىراتىن, – دەيدى بوستان.
– اينالاسىنداعىلاردى قورقىتپايىن دەگەنى شىعار. ال ەندى سونداي دەرتپەن اۋىرعان تالاي ادامدى كوردىك قوي, وزدەرىن قويارعا جەر تاپپايتىن, – دەدى قۇرماش.
– ءاي, جىگىتتەر, ءومىر شىركىن كوزدى اشىپ-جۇمعانشا وتە شىعاتىن ءبىر جالعان ەكەن عوي, – دەپ اڭگىمەمىزگە قۇربان ارالاستى. – كۇنى كەشە عانا مەكتەپ بىتىرگەن سياقتى ەدىك...
– سول كەزدە ءومىر قانداي ۇزاق بولىپ كورىنەتىن...
– سەبەبى, جاس كەزدە ولەمىن-اۋ دەپ, ءتىپتى اۋىرامىن-اۋ دەپ ويلامايمىز عوي.
– ءيا, جاس كەزدە قايعى-مۇڭمەن شاتاعىڭ جوق, ال قارتايعاندا اۋرۋ دەگەننەن باسقا اتاعىڭ جوق.
– ە-ە, دەسەڭشى. الىشەر قانداي كورىكتى جىگىت ەدى, ايباس اعايدىڭ ون ۇلانىنىڭ ىشىندە قىزدارعا ەڭ ءوتىمدى بولعانىمىز دا وسى الىشەر ەدى عوي...
وسى كەزدە بەلبۇلاق اۋىلىنىڭ تۇرىك يمامى داۋىسىمىز قاتتىراق شىعىپ كەتكەنىن ەستىگەن بولۋى كەرەك, ەسكەرتۋ جاساپ قالدى:
– اعايىندار, مارقۇمدى جەر-انانىڭ قوينىنا بەرىپ جاتقاندا پەنداۋي اڭگىمەلەرگە بەرىلمەڭىزدەر, ودان گورى بىلەتىن ايات-دۇعالارىڭىزدى ىشتەن قايتالاپ تۇرىڭىزدار, سول ساۋاپ بولادى.
ىشىمىزدەگى نامازعا جىعىلعان, ءدىن جولىنا جاقىن بوستاننىڭ «كەشىرىڭىز» دەگەنى ەستىلىپ, اڭگىمەمىز ساپ تىيىلدى. ءۇنسىز قالساق تا ۆيليان ايتقان جاڭاعى ءسوزدىڭ جەتەگىنەن شىعا المادىم. الىشەر شىنىندا دا كورىكتى جىگىت بولاتىن. ءبارىمىز دە جوعارى سىنىپتارعا كوشكەن سوڭ شاش قويىپ, جەيدەمىزدىڭ جەڭىن ءتۇرىپ جۇرۋگە اۋەس بولدىق. قىزدارمەن قالجىڭداسۋعا, سولاردىڭ كوزىنە تۇسۋگە تىرىساتىنبىز. اسىرەسە, ونىنشى سىنىپقا كەلگەندە مەكتەپتەگى ەڭ ۇلكەندەر ەكەنىمىزدى سەزىنگەندەي, قىزدار جاققا كوپ قارايتىن بولعانبىز. سول تۇستا عوي الىشەردىڭ اپتاسىنا ءبىر قىزعا ءسوز ايتاتىنى. ول بۇل كەزدە ينتەرناتتان كەتىپ, ورازبەكتىڭ ۇيىندە جاتىپ وقيتىن.
ال ينتەرناتتان كەتۋىنە الىشەردىڭ كومسومول قاتارىنا وتۋگە ارەكەتى سەبەپ بولدى. ول كەزدەگى كومسومول جينالىستارى ينتەرناتتىڭ اسحاناسىندا كوبىنە كەشكە قاراي وتەتىن. سونداي ءبىر جينالىستا الىشەر توقتارباەۆتىڭ كومسومول قاتارىنا وتكىسى كەلەتىن ءوتىنىشى وقىلدى. ەشقاشان مۇنداي ويىمەن بولىسپەگەن ونىڭ بۇل قىلىعى تاڭداندىرعانىمەن, تۇسىنىكتى ەدى. ول كومسومولدىڭ ءبىر بەلسەندى قىزىنا جاقىنداڭقىراپ, بي كەشتەرىندە ونى بيگە شاقىرىپ جۇرەتىن. وعان ادەمى قىزدىڭ اسەر ەتكەنىن تۇسىندىك. ۋستاۆ, كومسومولدىڭ مىندەتتەرى جونىندەگى سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى. ەندى قابىلداۋ ماسەلەسىن داۋىسقا سالايىن دەپ تۇرعاندا تاربيەشى اپايلاردىڭ ءبىرى الىشەردىڭ قىزدارعا كوپ قارايتىنىن, مۇنىڭ ءوزى تىم ەرسى ەكەنىن ايتتى.
ءتىلىنىڭ ۇشىنا كەلگەندى تەجەي المايتىن الىشەر: «ءسىز ءوزىڭىز جاس بولماپ پا ەدىڭىز, سىزگە جىگىتتەر قاراماپ پا ەدى؟» دەپ قويىپ قالعانى. بۇل دا ەشتەڭە ەمەس سەكىلدى بولاتىن, سونىمەن قويا سالماي, جاڭاعى ويىن ءارى قاراي جالعادى: «الدە كومسومولداعىلار قىزدارمەن ويناپ-كۇلمەي مە؟» جاڭاعى تاربيەشى اپايىمىز دا تارتىنىپ قالمادى: «سەن ءوزى كومسومول قاتارىنا سول ءۇشىن وتەيىن دەپ پە ەدىڭ؟» «ەگەر كومسومول قىزدارعا قاراۋعا بولمايدى دەسە, مەن وتپەي-اق قويايىن», دەپ الىشەر دە تۇرىپ الدى. «مۇنداي بالا كومسومولعا لايىق ەمەس بولار», دەپ تاربيەشى اپاي داۋىسقا سالىناتىن ماسەلەنىڭ الدىن ورادى: «ونداي وقۋشى ينتەرناتتا قالاي ءجۇر دەسەڭشى». الىشەرمەن ءبىرىنشى سىنىپتان بىرگە وقىپ, مىنەز-قۇلقىن بىلەتىن مەن ونىڭ كومسومولعا وتەمىن دەپ ينتەرناتتان كەتەتىنىن ءتۇسىندىم. سولاي بولدى دا. «كومسومول دا وزدەرىڭىزگە, ينتەرنات تا وزدەرىڭىزگە», دەپ الىشەر جينالىستان شىقتى دا كەتتى. سول كەشتە ول ورازبەكتىڭ ۇيىنە بارىپ ورنالاستى. اپايىمىزدىڭ داۋىسقا سالۋ ارقىلى شەشىلەتىن ماسەلەنى ءبىر ءوزى شەشكەنىن, الىشەرگە دە ۇستامدىراق بولۋ كەرەكتىگىن ايتىپ ەدىك, ول: «كەشە قايدا قالدىڭدار» دەپ وزىمىزگە رەنجىدى. ءسويتىپ, رەسمي بۇيرىق بەرىلمەي-اق الىشەر «دوماشني» اتاندى. كەلەسى كوكتەمدە ينتەرناتتان مەن شىعارىلىپ, ءبولمەدە قامىعىپ وتىرعانىمدا ورازبەك پەن الىشەر كەلىپ:
– ينتەرناتتان شىققان سەن ءبىرىنشى دە, سوڭعى دا ەمەسسىڭ, ءجۇر ۇيگە, – دەپ ەرتىپ اكەتكەن ەدى. وسىلايشا, ۇشەۋمىز ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي بولىپ ءبىر جارىم جىلداي بىرگە ءجۇرىپ, ون ءبىرىنشى سىنىپتى تاۋىسقانبىز. الىشەر ەكەۋمىز قىستىگۇنى ەكى كورپەمىزدى قاباتتاپ, ءبىرىمىزدىڭ ارقامىزدى ءبىرىمىز قۇشاقتاپ ۇيىقتايتىنبىز. ادالدىق انتىنان با, الدە ونىنشى سىنىپتىڭ سوڭىندا ۇشەۋىمىزدىڭ پەدسوۆەتكە ءتۇسىپ, مۇعالىمدەر تالقىسىنان وتۋىمىزدەن بە, ون ءبىرىنشى سىنىپتا الىشەر تەحنيكاعا, مۋزىكالىق اسپاپتارعا دەن قويدى. ءبىراز ۋاقىت بوكسپەن اينالىستى. ايتەۋىر ءتارتىپتى بالالار بولىپ شىقتىق.
ورازبەكتىڭ اكەسى مۇقاتاي اعا سوعىسقا قاتىسقان, قادىرلى اقساقال ەدى, اناسى اسپەت اپا كىشكەنتاي عانا پىسىق كىسى بولاتىن. ءۇش قىزدان كەيىن ساعىنىپ كورگەن ۇلدارىنا ەكەۋى دە «قوي, تەك» دەپ ەشتەڭە ايتپايتىن. ال ورازبەك تىم شولجاڭ مىنەزدى بولماي, قارتتارعا جاقسى قارادى. كەيىن ونىڭ كەلىنشەگى ءلايلا دا ءيمانجۇزدى ادام بولىپ كەزدەستى. ول كەشە كەلىپ, الىشەردىڭ وتباسىنا كوڭىلىن ءبىلدىرىپ كەتتى.
ۇشەۋمىز ەش اجىراماستاي ەدىك, الايدا ءومىر دەگەن ۇلكەن سىناقشى ءبىزدى ارقالاي جولدارعا سالىپ جىبەردى: الىشەر حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ ەسەپتەۋ-ەكونوميكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى. ورازبەك ۇيلەندى دە ءبىراز ۋاقىت اۆتوكلۋب جۇرگىزدى, سوسىن ورمان شارۋاشىلىعى سالاسىندا جۇمىس ىستەدى. مەن الدىمەن قوي باعىپ, سوسىن اسكەري-تەڭىز فلوتىنا ءۇش جىلعا ازاماتتىق بورىشىمدى وتەۋگە كەتتىم. 1971 جىلى ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسكەنىمدە ونىڭ كۇرتى اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىندا باس ەكونوميست بولىپ جۇرگەنىن ەستىدىم. بوستان مەن جۇماعىز دا سول جاقتا ەكەن. كەيىن «لەنينشىل جاس» گازەتىندە باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇرگەنىمدە اۋىلعا ءبىر بارعانىمىزدا سىنىپتاستار «الىشەر ۇيلەندى» دەپ, اقشيگە بارماق بولىپ جاتىر ەكەن. مەن دە قوسىلدىم. ۇمىتپاسام, قانشايىم يساسىمەن, باعىباي مەرۋەرتىمەن, مالىباي, جاقسىلىق, تۇرسىن جانە مەن ەكى ماشينەمەن باردىق. ءبىزدى كەلەدى دەپ ويلاماسا كەرەك, الىشەر ءىشىپ الىپتى. نەسىپكۇل بويشاڭ كەلگەن كورىكتى كەلىنشەك ەكەن. بارىمىزگە ۇنادى. الىشەرگە ەپتەپ جۇقالاپ ىشپە دەگەندى ايتتىق.
قايتار جولدا اڭگىمەنى مالىباي باستادى: «ءبىر-ەكى بالالى بولعان سوڭ الىشەر ءىشۋىن قويادى, قاشانعى ىشەدى دەيسىڭ». «كەشە – سەنبى, بۇگىن – جەكسەنبى, جالعىز ءوزى ىشپەيدى عوي, اينالاسىنداعى جولداستارى ناشار بولار», دەپ قانشايىم ءتورت جىل بىرگە وقىعان كۋرستاسىنىڭ قىلىعىن جۋىپ-شايماق بولدى. «ءىشىپ السا, تىم مازاسىز ەكەن, ءبىز كەلگەلى بەرى اۋزى ءبىر جابىلمادى عوي», دەپ مەرۋەرت شىقتى. «الىشەر قازىر وتىزدان استى, كەلىنشەگى ەندى ەكى-ءۇش جىل شىداسا, ىشكەنىن قويعىزادى» دەيدى باعىباي. وسى سوڭعى سوزگە ءبارىمىز دە توقتاعانداي بولدىق.
سودان ون جىلدان سوڭ كەزدەستىك. وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنىڭ اياعى بولاتىن. جاقان ەكەۋمىز تالعارعا, بوستان مەن جۇماعىزعا بارىپ, قايتار جولدا ميچۋرين اتىنداعى كولحوزدىڭ ورتالىعىنا سوققانبىز. مۇندا اۋىسىپ كەلگەندەرىنە ءۇش-ءتورت جىل بولىپتى. ەسكىلەۋ ءبىر ءۇيدى ساتىپ الىپتى, سونىڭ الدىنا جاڭا ءۇي سالماق نيەتتە ەكەنىن ءبىلدىردى. نەسىپكۇل قاتتى قۋاندى, دەرەۋ شاي ازىرلەپ, ەمەن-جارقىن اڭگىمەگە كوشتى. سالدەن كەيىن ءۇشىنشى سىنىپتا وقيتىن قۇتجان قىزدارى كەلدى. كەلگەن بويدا ومىراۋى اشىلىپ كەتكەن اكەسىنىڭ جەيدەسىن تۇيمەلەپ, تەرشىپ تۇرعان ماڭدايىن ورامال الىپ ءسۇرتتى.
– مەنىڭ قازىرگى قۋانىشىم دا, باستىعىم دا وسى قىزىم, – دەپ الىشەر قۇتجاننىڭ بەتىنەن سۇيگەن. بۇل كورىنىسكە ءبىز دە قۋانىپ قالدىق...
بۇل كەزدە توپىراعى بيىكتەي تۇسكەن مولانىڭ سوڭعى شەڭبەرلەتە ۇيمەلەتۋ شارۋاسىن الىشەردىڭ كۇيەۋ بالاسى ەرجان اتقارىپ بولىپ, بەلبۇلاق جانە بىرلىك اۋىلدارىنىڭ ءۇش يمام-مولداسى بىرىنەن كەيىن ءبىرى قۇران اياتتارىنان دۇعالارىن وقۋعا كىرىستى. قاسىمداعى بوستانعا قاراپ: «ءاۋمين!» دەگەن تۇستا بەت سيپاپ وتىرسام دا ويىم مولانىڭ جانىندا الىشەردىڭ اسقار باستاعان ءتورت ىنىسىمەن قاتار جايعاسقان ەرجاندا بولدى. اۋىرىپ جاتقاندا كوڭىلىن سۇراي ءبىر كەلگەنىمدە الىشەر كۇيەۋ بالاسى تۋرالى جىلى لەبىزىن ءبىلدىرىپ ەدى: «قۇداي جانە زيبا قۇداعيىم بەرگەن وسى بالامنىڭ قولىنان ءبارى دە كەلەدى». «قۇدايدىڭ بەرگەنى تۇسىنىكتى, زيبا قۇداعيىڭ بەرگەنى قالاي؟» دەپ ءجون سۇرادىم.
– ەرجاندى بۇرىن دا كورىپ ءجۇردىم. ەندى قىز بالا بولعان سوڭ قۇتجانىمنىڭ كەتەتىنىن بىلمەدىم ەمەس قوي. بىراق سونى ويلاسام, ءجۇرەگىم ورەكپىپ, اۋزىما كەلىپ تىعىلعانداي بولاتىن. سودان قۇدا تۇسۋگە كەلدى عوي. شىنىمدى ايتايىن, اكەسى بولعان سوڭ امالسىزدان وتىردىم. زيبا قۇداعيىم كوپتى كورگەن ءيمانجۇزدى ادام ەكەن. ءبارىن سۇراستىرىپ الدى. ءبىراز ءۇنسىز وتىردى دا: «قۇدا دەيىن, قۇداندالى بولماي, ەكى بالا سولاي ۇيعارىپ تۇرعان سوڭ قايدا بارامىز. بارىڭ دا, نارىڭ دا جالعىز قىزىڭ ەكەن, سەنى جىلاتىپ, ونى شىمكەنتكە الىپ كەتكەندە قاي ءمۇيىزىم شىعادى دەيسىڭ؟ شۇكىرشىلىك, ون ەكى ۇل-قىزىم بار, كوپ دەمەيمىن. وسىلاردىڭ ءبىر دە ءبىرىن بوتەن ادامعا ەمەس, قۇدايعا دا بەرۋگە جوقپىن. ۇلدارىمنىڭ ەڭ كىشىسى – وسى ەرجانىم. كىشىنىڭ اتا-اناعا قاندايلىق ىستىق ەكەنىن بىلەسىڭ. مىنا ءسوزدى ايتقىزىپ تۇرعان, اۋزىما سالىپ تۇرعان قۇداي شىعار. قۇدام, جالعىزىڭدى جۇرەگىڭنەن جۇلعانداي بولىپ, سەن قولىمنان ۇزاتامىن دەپ تۇرعاندا, مەن دە كوزىمنەن جاسىمدى اعىزىپ تۇرىپ, وسى ۇلىمدى ساعان بالا ەتىپ بەرەتىنىمدى ايتقىم كەلەدى», دەدى. سودان بەرى ەرجانىمدى قۇداي مەن زيبا قۇداعي بەرگەن دەيمىن, – دەپ ءالىشەر قۇدالاردىڭ اراسىنداعى كەرەمەت ءبىر تۇسىنىستىك جايىن ايتىپ ەدى.
كەشە كۇيەۋ بالامىزدىڭ ۇلكەن اعاسى ەرالىمەن اڭگىمەلەسىپ قالعانبىز. «انامىز ولە-ولگەنشە بىزگە «ەرجانىم ەكى ءۇيدىڭ ورتاسىندا ءجۇرسىن. قۇدايدىڭ الدىندا قۇداما بەردىم دەگەنمىن. قۇتجان كەلىنىم قۇداما تارتقان, اقجارقىن دا اقىلدى ەكەن. ولاردان ەكى نەمەرەمدى كوردىم. ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن جاقسى كورسە, ءالى دە بولا جاتار», دەپ ەدى», دەپ كوڭىل تۇكپىرىندەگى ءبىر سىردى اقتارعان. ءيا, الىشەر قۇداعيى كورگەن ارنۇرمەن جانە ايدانامەن قاتار ەرنۇر مەن ەرسۇلتانىن كورىپ كەتتى.
ەرجان اتاسى اۋىرعالى بەرى ول اتقارا الماعان شارۋالاردى اياقتاپ كەلەدى. بۇرىن دا كورىپ ءجۇردىم, ال الىشەر قايتقالى بەرى اتاسىنىڭ الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزىن ادال اتقارۋدا. سونىسىنا رازى بولدىم...
بارلىق ايات-دۇعالار وقىلىپ بولعان سوڭ, مارقۇمنىڭ زيراتىنان توپىراق الدىق. مانادان بەرگى كۇننىڭ ىستىعى جاس توپىراقتى قىزدىرىپ جىبەرگەندەي, قولىما جىپ-جىلى بولىپ ءتيدى.
– جارىقتىققا بۇيىرعان جەر دە ءوزى سەكىلدى قۇنارلى, جۇمساق ەكەن, – دەدى قۇربان.
– وسىندايدى ويلاساڭ, مىنا تىرلىكتىڭ ءبارى وتكىنشى ەكەنىنە كوزىڭ جەتە تۇسەدى, – دەدى ۆيليان.
– اي, دوسىم-اي, وسىلاي ەندى تومپايىپ تىنىش جات, – دەدى قۇرماش.
– تىنىش جاتۋ ءۇشىن دە لايىقتى عۇمىر كەشۋ كەرەك ەكەن, – دەدى بوستان.
قانداي ءسوز ەدى: «تىنىش جاتۋ ءۇشىن لايىقتى عۇمىر كەشۋ كەرەك». سوندا بۇكىل ءومىرىڭ وسىلاي اعايىن-تۋعاندارىڭ, دوستارىڭ, اۋىلداستارىڭ مىنا قابىر-توبەنىڭ باسىنا سىيماستاي بولىپ جيىلىپ كەلىپ, ارۋلاپ جونەلتۋ ءۇشىن, تومەندەگى ۇيدە قانشاما ادام سۇيەكشىلەردىڭ ورالۋىن كۇتىپ وتىرۋى ءۇشىن لايىقتى عۇمىر كەشۋ كەرەك ەكەن عوي. كەڭ دۇنيەگە سىيماي, شارق ۇرىپ جۇرگەندە بۇيىراتىنى الاقانداي عانا جەر بولىپتى. جەر-بەسىكتىڭ قۇدىرەتى قانداي دەسەڭشى...
قايتار جولدا الىشەردىڭ وسى جەر تۋرالى ايتقان ءبىر پىكىرى ويعا ورالدى. الپىس جاسقا كەلۋىمدى تويلاعالى تۋىسقاندارىممەن, كۋرستاستارىممەن بىرگە ءبىر توپ سىنىپتاستارىم دا كەلگەن بولاتىن. ۆاگوندا كەلە جاتقاندا جول-جونەكەيدەگى ۇلان-عايىر جەردى كورگەن ەكونوميست الىشەر قارسى العان ماعان بىردەن پىكىرىن بىلدىرگەن: «سونشاما جەر بوس جاتىر, ەگەر اركىمگە 100 نەمەسە 500 گەكتاردان تەگىن الدە ارزان باعامەن بەرسە, قانشاما ادام مال وسىرەدى». ول كەزدە قازىرگىدەي جەر تۋرالى ماسەلە قويىلىپ جاتقان جوق ەدى. بيىل مامىر ايىنىڭ باسىندا تەلەفون سوقتى: «رەسەي پرەزيدەنتى قيىر شىعىستان ءبىر گەكتاردان جەردى تەگىن بەرىپ جاتىر, قانشاما ادام سول جاققا قونىستانادى دەي بەر». «ءبىز ازىرگە ەلدى مەكەندەرگە جاقىن جەرلەردى يگەرىپ الايىقشى. ال سەن ايتقان جەرلەرگە دە كەزەك كەلەر. بەرسە الار ما ەدىڭ, جىلقى وسىرە الاسىڭ با؟» «مەن بولماسام, باسقالار بار عوي».
كولحوزدارى تاراعان كەزدە ءالىشەرگە دە ءبىرشاما جەر تيگەنىن بىلەتىنمىن. سول تۇستا باس بۋحگالتەر بولعان شايمۇرات مۇحامەتوۆپەن سويلەسكەنمىن. «الەكەڭە ون ەكى گەكتار جەر تيگەن. ەڭ باي ادامداي بولىپ وتىراتىن, – دەيدى ارىپتەسى. – بىراق ول جەردى كۇتىپ-باپتاۋعا قاجەت تەحنيكا بەرىلمەدى. سودان دا الەكەڭ كولحوزدى تاراتپاۋ كەرەك ەدى دەگەن باستاپقى ويىنا قايتا ورالعان. قازىر ەندى ۇساق شارۋا قوجالىقتارى جەرلەرىن يگەرە الماي, بولىنگەن ۋچاسكەلەرىن ساتىپ تىندى. الەكەڭ وتە ادال ادام بولاتىن, ومىردەن سولاي بولىپ ءوتتى دە».
ءيا, ومىردەن ءوتتى... وسى كەزدە قازىر ۇيگە كەلەتىنىمىز, تاعى دا قىزى قۇتجاننىڭ شىرقىراپ جىلايتىنى ەسىمە ءتۇستى دە مۇساقاننىڭ اقىرىنداپ ءجۇرۋىن ءوتىندىم. وزگە كولىكتەر قاسىمىزدان تىزبەكتەلىپ ءوتىپ جاتىر. تىنىشتىقتى تاعى دا بوستان بۇزدى.
– الىشەر سوڭعى كەزدەرى ومىرگە ايرىقشا قۇشتار بولىپ ەدى.
– ونى قايدان ءبىلدىڭ؟
– وسىدان ءبىر ايداي بۇرىن تەلەفونمەن حابارلاسقانىمدا ءبىر جايدى ايتقان: «سوڭعى كەزدەرى مەن نەسىپكۇلدى سۇمدىق جاقسى كورەتىن بولىپ كەتتىم» دەيدى.
– ونىڭ نەسى تۇسىنىكسىز دەيسىڭ, كۇندىز-ءتۇنى كورەتىنى ءبىر نەسىپكۇل بولسا, ارينە, بەلگىلى عوي.
– ءيا, الپىستان اسىپ, بالالار ەرجەتكەن سوڭ جان-جاققا تارايدى دا ەكەۋىڭ عانا قالاسىڭ, باسقا كىمدى كورەسىڭ, كىمدى ساعىناسىڭ؟ تەك ايەلىڭ عانا!
– ال سوڭعى ساپارعا ايەلىڭدى جاقسى كورىپ اتتانۋ – ايرىقشا باقىت دەسەڭشى...
جاقان ەكەۋمىزدى الماتىعا بوستان ءوز كولىگىمەن جەتكىزبەك بولعان. ۇلكەن تراسساعا شىققاندا ول ايەلدەرىمىزگە قابىر-توبە جاقتى نۇسقادى.
– وي, كەرەمەت-اي, اينالا توڭىرەك بۇلتتانىپ قاراۋىتسا دا, توبەنىڭ ۇستىندە كۇن جارقىراپ تۇر.
– ءدال وسى كۇندەرى تىنىمسىز جاۋعان جاۋىن دا سايابىرسىپ, كۇن اشىق بولىپ تۇردى, – دەدى بوستان.
– ۇلداردان بەسەۋىڭ بولدىڭدار عوي, – دەيدى جۇماعىز.
– ورازبەك, الدابەرگەن, ساعىنبەكتىڭ قاتارىنا الىشەر دە قوسىلدى. نۇراحمەت اۋرۋحانادا جاتىر ەكەن. قىزداردان ەكەۋىڭنەن باسقا گۇلحان مەن كۇليا بولدى. كۇلاش سادىقوۆا مەن قانتاي تەلەمىسوۆادان باسقالارىنىڭ ءبارى دە ەستىگەن. اركىمنىڭ جاعدايى بار عوي. اۋىلداعى سىنىپتاستارىنان دا ءبىراز قىز-جىگىتتەر كەلدى.
– كەمپىر-شال دەسەڭشى...
– قوي, الدەن قارتايمايىق!
ءيا, ءومىر بارىنشا ءتاتتى بولىپ تۇرعاندا قارتايماساق ەكەن...
ەرجۇمان سمايىل
استانا
*1954 جىل. الىشەر ەكەۋىمىز فرۋنزە اتىنداعى كولحوزدا ءبىرىنشى سىنىپتى وسىلاي بولىپ باستاعانبىز.
*1965 جىل. تالعار قالاسىنداعى س.سەيفۋللين اتىنداعى №2 مەكتەپتە ون ءبىرىنشى سىنىپتى وسىلاي بىتىرگەنبىز. الدىڭعى قاتاردا ورتادا وتىرعان الىشەر.
