وزەكتى ماسەلەلەرگە ءۇن قاتتى

ۇكىمەتتىڭ سەلەكتورلىق رەجىمدەگى كەزەكتى وتىرىسىندا ەكونوميكالىق ءوسىمدى ىنتالاندىرۋ جانە جۇمىسپەن قامتۋ بويىنشا قوسىمشا شارالار جوسپارى تالقىلاندى. سونداي-اق, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسى جانە ونى وزەكتەندىرۋ جايى قارالدى. وتىرىستا ۇكىمەت باسشىسى بۇدان بولەك ەل ومىرىندە ورىن الىپ جاتقان باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەرگە نازار اۋداردى. ماسەلەن, سوڭعى اپتادا قوعامدا قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ, ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن – سپورتشىلاردى شىرىلداتقان دوپينگ, شارۋالاردى شىعىنداتقان شەگىرتكە, الماتىنى الاڭداتقان جاۋىن-شاشىن سالدارىنا بايلانىستى جاعدايلارعا قاتىستى جيىن باسىندا-اق ۇكىمەت مۇشەلەرىنە ءتيىستى تاپسىرمالار جۇكتەلدى. «دوپينگ» نەگە  شىرىلداتتى؟ «بۇگiنگi كۇنi دوپينگ داۋىنا قاتىستى كوپ سۇراقتار تۋىنداپ وتىر. قازiر بiزدiڭ كوماندا وليمپيادا ويىندارى, باسقا دا جارىستارعا دايىندالىپ جاتىر. وسىعان وراي, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلiگi, ۇلتتىق وليمپيادا كوميتەتi بiزدiڭ سپورت­شىلاردىڭ بۇل سىننان ابىرويمەن ءوتۋiن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك», دەدى ك.ءماسiموۆ. ۇكiمەت باسشىسى ەلiمiزدە دوپينگكە قارسى جاقسى زەرتحانا جابدىقتاۋ مۇمكiندiكتەرiن قاراستىرۋ قاجەتتiگiن دە اتاپ ءوتتi. دوپينگ-تەستتەر وتكىزۋ ءۇشىن زاما­ناۋي زەرتحانالار ساتىپ الۋ­عا قاراجات قاراستىرۋدى تاپسىردى. ەسكە سالساق, لوندوندا وتكەن 2012 جىلعى وليمپيا ويىن­دارىندا اۋىر اتلەتيكادان چەمپيون اتانعان قازاقستاندىق سپورتشىلاردىڭ دوپينگ-تەستى قايتا تەكسەرىلگەن. حالىقارالىق اۋىر اتلەتيكا فەدەراتسياسىنىڭ مالىمەتىنشە, قازاقستاندىق ءتورت سپورتشى – يليا يلين, ءزۇلفيا چينشانلو, سۆەتلانا پودوبەدوۆا جانە مايا مانەزا جارىستان شەت­تەتىلگەن. مۇنىڭ ءبارى ەل اراسى­ن­دا كۇدىك تۋدىرا باستادى. سەبەبى, بۇل سالادا الەمدى اۋزىنا قارات­قان زور جەتىستىكتەرىمىزگە «كورە الماۋشىلىق» بولىپ, اياق­تان شالاتىندار تابىلماسىنا كىم كەپىل؟! حالىقارالىق فەدە­راتسيانىڭ بۇل شەشىمدەرى قان­شالىقتى شىندىققا جاناسادى؟ جالعان بولعان جاعدايدا, ءبىز سپورتشىلارىمىزدىڭ «كۇنا­سىز­دىگىن» اقتاپ شىعا الامىز با؟ جۇرت اراسىندا الاڭ تۋدىر­عان, مىنە, وسىنداي ماسەلەلەر. ال بۇعان كوز جەتكىزۋدىڭ ءبىر امالى زەرتحانا بولسا, ەلدە بۇعان ساي زەرتحانالىق جابدىق­تارى­مىزدىڭ دا جوقتىعى قىن­جىلتادى. ارينە, كەمشى­لىك­تىڭ ءبارىن كەمىستىك كەتكەن سوڭ عانا انىقتاۋ جاقسى ەمەس. دەگەنمەن, سپورتتىق سالادا الداعى جىل­دار­­دان دا زور ءۇمىتىمىز بار ەكە­­نىن ەسكەرىپ, كەرەك زەرتحانانى جابدىقتاۋدى قازىردىڭ وزىندە قولعا العان ابزال. مادە­نيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىس­تانبەك مۇحامەدي ۇلى دا قازىر­گى تاڭدا بۇل جاعدايدى با­قى­لاۋعا العاندارىن ايتتى. 27 ماۋ­سىمدا لوزاننادا تارتىپتىك كوميسسيانىڭ اقتىق وتىرى­سى وتەتىنىن العا تارتىپ, ءۇمىت­تىڭ شىراعى ۇزىلمەگەنىن جەت­كىزدى. «ريوداعى وليمپيادا قار­­­ساڭىندا ءبىز ءوزىمىزدىڭ زەرت­حانا­­لىق مەديتسينالىق قۇرال­دارى­مىزدى كۇشەيتەمىز, سەبەبى بۇل قاتەلىكتەردىڭ قايتا­لان­با­عا­نى وتە ماڭىزدى», دەدى مينيستر. ءبىز وتكەن نومىرلەرىمىزدىڭ بىرىندە وسى ماسەلەگە وراي «يليا يلين اقىرىنا دەيىن كۇرەسەدى» («ەگەمەن قازاقستان», 20 ماۋسىم, 2016 جىل) دەپ جاز­عان ەدىك. ال ۇكىمەت باسشىسى «ءبىزدىڭ سپورتشىلار وسى سى­ناقتان سۇرىنبەي ءوتۋى ءۇشىن بارلىعىن جاساۋىمىز قاجەت», دەپ شەگەلەي ايتتى. ەندى­گىسىن كىم بىلگەن, دەگەن­مەن, حالىقارالىق تارتىپتىك كوميس­سيانىڭ اقتىق وتىرىسى «وڭ قاباق» تانىتىپ قالار دەگەن ءۇمى­تىمىز دە جوق ەمەس. شارۋالاردى نەگە شىعىنداتتى؟ وڭتۇستiك قازاقستان مەن جام­بىل وبلىستارىندا شە­گiرت­كەگە قارسى دارىلەۋ جۇمىس­تارى ۋا­قىتىندا جۇرگiزiلمەگەن. سو­نىڭ سالدارىنان شارۋالاردىڭ شى­عىنعا باتىپ وتىرعاندىعى. «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» كە­شەگى نومىرىندە سىنعا الىنىپ, بۇعان اشم-عا قاراستى قۇ­رى­لىمداردىڭ تەندەردى كەش وتكىز­گەن بەيقامدىعى سەبەپ بول­عان­دىعى ماماندار پىكىرىنە سۇيەنە وتىرىپ جازىلعان ەدى. («با­سشىلاردىڭ سال­عىرت­تىعى­نان شارۋالار شىعىنعا ۇشى­رادى», «ەگەمەن قازاق­ستان», 21 ماۋسىم, 2016 جىل). گازەت دا­بىلى ۇكىمەتتى قوزعالىسقا كەل­­تىر­گەندەي: كەشەگى ۇكىمەت وتى­­رى­سىندا وسى ماسەلەگە وراي ءتيىستى ورىنداردان جاۋاپ سۇ­رال­دى. اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيسترى ا.مىرزاحمەتوۆ, وڭ­تۇس­تiك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكى­مى ب.اتامقۇلوۆ, جامبىل وب­لى­سىنىڭ اكىمى ك.كوكىرەكباەۆ ءوڭىر­لەردەگى جاعداي تۋرالى ەسەپ بەر­دى. وسىعان قاتىستى پرەمەر-مينيستر اگرارلىق ۆەدومستۆو باس­شى­سىنا بىرقاتار تاپسىرما جۇك­تەدى. «سىزگە بەرەتىن تاپسىرما – بارلىق جاعدايدى تالداۋ. بىرىنشىدەن, ماسەلەنى شەشۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, الدا مۇنداي جاعداي قايتالانباس ءۇشىن ايىپتىلاردى جازالاۋ قاجەت. سوسىن ماعان جەكە باياندايسىز», دەدى ك.ءماسىموۆ. ءوز كەزەگىندە اگرارلىق ۆەدومستۆو باسشىسى پرەمەر-مينيسترگە قازىرگى ۋاقىتتا وب­لىستىق فيتوسانيتارلىق دياگ­نوستيكا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مەن ونىڭ سارىاعاش اۋدانىنداعى فيليالىنىڭ باسشىسىن قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانىن حابارلادى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا كوميتەت جانە وقو مەن جامبىل وب­لىسىنىڭ قۇرىلىمدىق ءبولىم­شەلەرىنىڭ باسشىلىعىنىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگى تۋرالى ماسەلە قارالۋدا, وڭدەۋدىڭ جەدەل ءجۇر­گىزىلۋىن باقىلايتىن جەدەل شتاب كۇشەيتىلگەن. مينيستر بيىل شەگiرتكەگە قارسى وڭدەۋ جۇمىستارى ۋاقىتىندا ءجۇر­گiزiلمەگەنىمەن قاتار, بۇل جاع­داي تابيعي قۇبىلىسقا دا بايلانىستى ەكەنىن ءتۇسىندىردى. «بيىل قىس جىلى بولىپ, كوكتەم ەرتە شىقتى. سوندىقتان شەگiرتكەگە قارسى كۇرەس 15-20 كۇن ەرتە باس­تالۋى تيiس ەدi. وسى فاكتور ەسكەرiلمەي, قىزمەتتەرگە ءجۇر­گiزiلەتiن بايقاۋ ۋاقىتىندا ءوت­كiزiلمەگەن. قاراجات تولىق كولەمدە ءبولiندi, پرەپاراتتار بولدى, تەك تەندەردi ۋاقىتىندا وتكiزۋ كەرەك ەدi. القاپتاردى وڭدەۋ ءساۋiر ايىنىڭ سوڭىندا باستالدى. اۆياتسيالىق دارىلەۋ شامامەن بiر ايعا كەش باستالدى. ال جەردەگi وڭدەۋ 15-20 كۇنگە كەشىكتى», دەدi ا.مىرزاحمەتوۆ. وسى جاعدايعا بايلانىستى كوميسسيا قۇرىلعان. قازiر كوميسسيا قىزمەتتiك تەكسەرiس ءجۇر­گiزiپ جاتىر. ك.ءماسiموۆ بۇل جاع­دايدى قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاۋدى تاپسىردى. الماتىنى نەگە  الاڭداتتى؟ ك.ءماسىموۆ ۇكىمەت وتىرى­سىندا, سونداي-اق, سوڭعى ۋاقىت­تا الماتى تۇرعىندارىن الاڭ­­دا­تىپ, ءبىراز الەككە سال­عان ماسەلەگە نازار اۋداردى. ياعني, جاقىندا جاۋعان جاۋىن­نىڭ سالدارىنان قالانى سۋ باسۋىنا قاتىستى جۇمىستاعى كەم­شىلىكتەرگە توقتالدى. وسى رەتتە قالا اكىمى ب.بايبەكتىڭ ەسەبىن تىڭدادى. اكىمنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە الماتىدا قالاعا قوسىل­عان اۋماقتى قوسا ەسەپتەگەندە, ۇزىندىعى 221 شاقىرىم بولا­تىن 28 وزەن بار. وسىعان بايلا­نىستى سۋ تاسقىنى بولۋى ىق­­تي­مال 21 ۋچاسكە انىقتالعان. اق­پان-ناۋرىز ايلارىنان بەرى كوممۋنالدىق قىزمەتتەر ۇزىندىعى 188 شاقىرىم بولاتىن وزەن ارنالارىن, كانالدار مەن ارىقتاردى تازالاپ, 5000 تەكشە مەتر قار, 17 مىڭ تەكشە مەتردەن استام تۇرمىستىق قاتتى قوقىس شىعارىلعان. «دەگەنمەن, مامىردىڭ ءوزىن­دە 200 مم. جاۋىن-شاشىن جاۋ­دى. بۇل ايلىق نورمادان ەكى ەسەدەي اسىپ ءتۇستى. ال 17 ماۋ­سىم­­دا 3 ساعات ىشىندە 50 مم-عا دە­يىن جاۋىن ءتۇستى», دەدى ب.بايبەك. اكىمنىڭ ايتۋىنشا, تابيعاتتىڭ مۇنداي توسىن ءمى­نەزى سوڭعى رەت 1957 جىلى باي­قال­عان كورى­نەدى. قالا اكىمى جالپى جاع­داي باقىلاۋدا ەكەنىن ايت­تى. جۇ­مىستىڭ ءبارى بۇلاي تيا­ناق­­تى جاسالعان بولسا, «جاۋىن-شا­­شىن سالدارى الماتىنى نەگە سونشا الاڭداتتى؟» دەدى مە ەكەن, اكىمنىڭ بايانداما­سىن تو­لىق تىڭداعان سوڭ, پرەمەر-مينيستر تاياۋ ۋاقىت­تا الما­تى­عا بارىپ, بۇل جۇمىس­تار­دى ءوز كوزى­مەن كورىپ قايتاتى­نىن جەتكىزدى. ەكونوميكالىق  ءوسىم بولا ما؟ ۇكىمەت وتىرىسىنىڭ كۇن ءتار­­تىبىندەگى نەگىزگى ماسەلە بوي­ىن­شا ۇلتتىق ەكونوميكا مي­نيس­ترى قۋاندىق بيشىمباەۆ مەم­­لەكەت باسشىسىنىڭ تاپ­سىر­­­ماسىمەن جاسالعان 2016-2017 جىلدارى ەكونوميكالىق ءوسىم­دى ىنتالان­دىرۋ جانە جۇ­­مىسپەن قام­تاماسىز ەتۋ بو­يىن­شا قوسىم­شا شارالار جوس­پارىن تانىس­تىردى. ونىڭ اي­تۋ­ىنشا, اعىم­داعى جىلدىڭ سو­ڭىنا قاراي ەكونوميكانىڭ وڭ ءوسىمىن قام­تا­ماسىز ەتۋ ءۇشىن ءۇش باعىت بويىن­شا سايكەس شارالار قالىپتاس­تىرىلعان. ءبىرىنشى باعىت اياسىندا ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋ جانە مۇ­نايدى قايتا وڭدەۋ, كومىر ءون­دىرۋ, «ءسستبو» اق تەمىر كەنىن قىتاي مەن رەسەيگە جەتكىزۋ, وتان­دىق كاسىپورىنداردى جۇك­تەۋدى جانە جۇمىسپەن قامتۋدى ساقتاۋ بويىنشا شارالار قا­­راس­تى­رىلعان. ەكىنشى باعىت «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جانە 2016 جىلعى داعدارىسقا قارسى قوسىمشا شارالار جوسپارى اياسىندا جوسپارلانعان قاراجاتتى پاي­دالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارت­تىرۋعا باعىتتالعان. سونىمەن, 155 ملرد. تەڭگە سوماسىنداعى ۋا­قىتشا ەركىن قاراجات اينالىم كاپيتالىن, «بايتەرەك» ۇبح» اق ارقىلى وڭدەۋ ونەر­كاسىبىندەگى ەكسپورت الدى جانە ەكسپورتتىق نەسيەلەۋدى قار­جى­لاندىرۋعا باعىتتالادى, دەدى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيستر­لىگىنىڭ باسشىسى. «ەكونوميكانىڭ وسىمىنە جىل­دام اسەر ەتۋ ءۇشىن اعىم­داعى جىلدىڭ ەكىنشى جارتى­جىل­دىعىندا ىشكى سۇرانىستى ىنتالاندىرۋعا ۇكىمەتتىڭ ارنايى رەزەرۆى ەسەبىنەن 91,5 ملرد. تەڭگە باعىتتالاتىن بولا­دى», دەدى ق.بيشىمباەۆ. جوسپاردىڭ ءۇشىنشى باعىتى – «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ينفرا­قۇرىلىمدىق جوبالاردى جانە ەكونوميكانىڭ باسىمدىقتى سالالارىنداعى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى جەدەلدەتۋ. «بولجانعان شارالاردى ەسكەرە وتىرىپ, اعىمداعى جىلدىڭ ماۋسىم-شىلدەسىندە ەكونوميكا وڭ جاعدايعا شىعادى, ال 2016 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءوسىمنىڭ جوسپارلانعان دەڭ­گەيىنە شىعادى دەپ كۇتى­لۋدە», دەدى ق.بيشىمباەۆ. وسى­لاي­شا, ۇلت­تىق ەكونوميكا مي­نيسترى بيى­­لعى جىل ۇلتتىق ەكو­نوميكادا ءوسىم بولاتىنىنا سەنىم ۇيالاتتى. يندۋستريالاندىرۋ قالاي يگەرىلۋدە؟ يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيا­لىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باع­­­دا­­ر­­لاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جانە جانداندىرۋ ماسەلەسى بو­يىن­­شا ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ (ۇكى­مەت وتىرىسى وتكەن كەزدە مي­نيستر بولاتىن – رەد.) ءما­لىمدەدى. «يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى بويىنشا 6 جىلدا 898 جوبا, ونىڭ ىشىندە 2015 جى­لى 128 جوبا پايدالانۋعا بەرىلدى. ولاردىڭ 80 پايىزى جا­ڭادان قۇرىلعان ءوندىرىس جوبا­لارى بولسا, قالعان 20 پايى­زىن بۇرىن جۇمىس ىستەپ تۇر­عان جاڭعىرتىلعان كاسىپ­ورىن­دار قۇرادى. 2015 جىلعى ءىجو ءوسىمىنىڭ ۇشتەن ءبىرى كارتا جو­بالارىنىڭ ەسەبى­نەن الىندى», دەدى ءا.يسەكەشەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, جالپى يندۋس­تريا­لاندىرۋ كارتاسىنىڭ جوبالار ارقىلى بۇرىن قازاقستاندا وندىرىلمەگەن ءونىمنىڭ 500 ءتۇرى شىعارىلعان. ەنگىزىلگەن جوبا­لاردىڭ 70 پا­يىزى تۇراقتى جۇك­تەمەگە يە, 74 جوبا تومەن جۇكتە­مەدە جۇ­مىس ىستەۋدە, 21 جو­با توقتاپ تۇر. «2016 جىلى 120 جوبانى ەنگىزۋ جوسپار­­لانعان. جال­پى, ين­دۋستريا­­لان­دىرۋ باع­دار­لا­ماسى ەكونو­مي­كادا تۇراق­تان­دىرۋشى ءرول ات­قاردى. ەگەر 2010-2014 جىل­دارى يندۋس­تريا­لاندىرۋ كارتا­سىنىڭ جوبالارى بارلىق ونەر­كاسىپ ءوندىرىسىنىڭ 10 پايىزىن بەرسە, داعدارىستىڭ كۇشەيۋىمەن بۇل جوبالار تۇ­راق­تىلىعىن كور­سەتىپ وتىر. 2016 جىلدىڭ ءى توق­سانىنىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا بۇل جوبالار وندىرەتىن بارلىق ءونىمنىڭ 20 پايىزىن بەرىپ ۇلگەردى», دەدى يدم باسشىسى. ۇكىمەت وتىرىسىن پرەمەر-مينيستر قورىتىندىلادى. قا­زاقستاندى ودان ءارى دامىتۋ­داعى يدمب-نىڭ ماڭىزدى ءرولىن اتاپ ءوتتى. «وسى باعدار­لامانىڭ كومەگىمەن, اسىرەسە بەس ينستيتۋتسيونالدى رەفورما مەن 100 ناقتى قادامنىڭ كو­مەگىمەن ءبىز قازىر تۇرعان جو­لاقتان ءوتۋىمىز كەرەك. بۇل كا­سىپ­ورىندار سالۋعا قاتىستى ءما­سەلە ەمەس, بۇل پرەزيدەنت ايت­قان ءبىزدىڭ ودان ءارى دامۋى­مىز­دىڭ فيلوسوفيالىق ماسە­لەسى. بۇل زور زياتكەرلىك جانە ۇيىم­داس­تىرۋ كۇشتەرىن تالاپ ەتەدى, الاي­­دا, ونى ىسكە اسىرۋ ءسىز بەن ءبىز­دىڭ قولىمىزدان كەلەتىنىنە سە­نىم­دىمىن», دەپ تۇيىندەدى ك.ءماسىموۆ. دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان»