عيماراتتار بيىكتەپ بارادى

«جۇماقتى جاساۋعا بولادى. بىراق ونى تامۇقتاعىداي ازاپتى ەڭبەكپەن عانا جاسايدى», دەيدى ەكەن ءبىر داناگوي. توقتار ەرالى ۇلى كوپ جىلعى تىنىمسىز تىربانۋ, ۇزدىكسىز ىزدەنۋدى مۇرات ەتكەن ادال ەڭبەگى ارقاسىندا ەسىمى قازاق كسر-ءىنىڭ قۇرمەتتى التىن كىتابىنا جازىلىپ, كاسىبي تۇرعىدا بەرىلەتىن ەڭ جوعارعى اتاق – «كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ساۋلەتشىسى» اتاعىن الىپ, ودان تاۋەلسىز ەلىنىڭ «پاراسات», ءىىى دارەجەلى «بارىس» وردەندەرىنىڭ يەگەرى اتاندى. ابىروي-اتاعى اقش, گەرمانيا, كانادا, يسپانيا, تۇركيا ەلدەرىنە دە تانىلىپ, حالىقارالىق ساۋلەتشىلەر كونگرەستەرىنە قاتىستى. كوپتەگەن يگى ىستەردىڭ باسى-قاسى­نان تابىلىپ, ىزىنەن ىلەسكەن جاس ساۋلەت­شىلەردىڭ تالاپتارىنا قانات ءبىتىرىپ, ءدايىم شابىت سىيلاپ ءجۇرۋى دە ءبىر عانيبەت. – كىندىك تامىرىمىز اۋىلدان عوي ءبىزدىڭ, – دەيدى توقاڭ قىلدىرىقتاي ءجىپ-جىڭىشكە, سالالى ساۋساقتارىمەن  تەمەكىسىن تۇتاتىپ. – ەرتە ەسەيدىم. ويتكەنى, قان ماي­داننان اۋىر جاراقات الىپ ورالعان اكەم ەكى جاسقا كەلگەنىمدە كوز جۇمدى. وت­باسىنداعى ءتورت بالانىڭ ءۇشىنشىسى ەدىم. مەكتەبىمىزدە كەرەمەت كىسىلەر ۇستازدىق ەتتى. الگى مۇعالىمدەرىمىزدىڭ بەرگەن ساپالى ءبىلىمىنىڭ ارقاسىندا ءار جىلعى تۇلەكتەردىڭ 70 پايىزدايى قالاعان وقۋلارىنا تاۋى شاعىلماي تۇسەتىن. مەن وقۋعا تۇسكەن 1965 جىلى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستي­تۋتىنىڭ ارحيتەكتۋرا فاكۋلتەتىنە ءبىر ورىنعا جەتى تالاپكەردەن كەلدى. ولاي بولاتىنى, كۇللى قازاقستاندا بۇل سالاداعى مامان­­دىققا دەگەن سۇرانىس كوبەيىپ, وعان قازاق جاس­تارىنىڭ دا ىنتا-ىقىلاسى كۇ­شەيگەن كەز ەدى. بىتىرگەننەن كەيىن بەس جىل ءبىلىم بەرگەن ۇستازدارىنىڭ تاڭداۋى سوعان اۋىپ, ار­حيتەكتۋرا فاكۋلتەتىنىڭ كافەدراسىنا قال­دىرعىسى كەلدى. ول زاماندا بۇل ەڭ تاڭ­داۋلىنىڭ عانا ماڭدايىنا بۇيىراتىن باقىت بولاتىن. بىراق توقاڭ: «جوق, قالا المايمىن, – دەدى. – كەشە عانا وزىممەن بىرگە الاڭدا دوپ قۋالاعان جىگىتتەرگە قا­لاي ۇستازدىق ەتەمىن؟ نە بىلەمىن, نەگە ءۇي­رەتەمىن؟ ەشقانداي تاجىريبەم جوق, ءون­دىرىستەن ءلام-ميم, ماقۇرىممىن». – سودان «KAZGOR»-عا كەلدىڭىز عوي؟ – ءيا! بىراق, ول كەزدە «كازگورس­ترويپروەكت» مەملەكەتتىك باس جوبالاۋ ينستيتۋتى دەپ اتالاتىن. قالتامدا ديپلوم بولعانمەن, تاجىريبەسىز جاس مامانمىن. ينستيتۋتتىڭ قاسيەتتى تابال­دىرىعىن يمەنە اتتادىم. مەنىڭ ءبىر ارتىقشىلىعىم – ۆلاديمير نيكولاەۆيچ كيم دەگەن تاماشا مامانعا تاپ بولۋىم. ول بولىمدە جوبانىڭ باس ساۋلەتشىسى ەكەن. بۇرىنعى ۆ.ي.لەنين اتىنداعى, بۇگىنگى رەسپۋبليكا سارايى اتالاتىن عيمارات اۆ­تورلارىنىڭ ءبىرى. ونىڭ قۇرىلىسى ەندى عانا بىتكەن كەز. ۆلاديمير نيكولاەۆيچ اۋەلگى تاپ­­سىرماسى بويىنشا جاساعان جۇ­مىسىمنىڭ بەتالىسىن بايقاعان سوڭ-اق جان جادىراتار سوزدەرىمەن قامشىلادى. ەسسەنتۋكيدە شيپاجاي كەشەنى تۇر­عى­­زىلۋى كەرەك ەكەن. ونى الدىندا عانا بىرەۋگە تاپسىرىپتى. ول جاساعان نۇسقانى كورسەتتى. قارادىم. بىرەۋدىڭ كوز مايىن تاۋىسىپ بىتىرگەن ەڭبەگى. ەندى سوعان بالاما نۇسقا جاساۋىم كەرەك. باسقاداي ەتىپ قالاي جاساسام ەكەن دەگەن ويعا شومدىم. اينالاسى تاۋلى ايماق. ەندەشە, ادەمى تابيعاتىمەن ۇيلەسەتىن, ءبىر-ءبىرىن ارلەندىرە تۇسەتىن نە قاجەت, نەنى قوسسام دەگەن ساۋالدار كوكەيىمنەن كەتپەدى. ءجۇز ويلانىپ, مىڭ تولعانىپ, بار دۇنيەنى ۇمىتىپ ءارتۇرلى كورىنىستەردى سالىپ الەك بولىپ وتىرسام, ۆلاديمير نيكو­لاەۆيچ ءۇنسىز كەلىپ, جەلكە تۇسىمنان قيعاشتاي قاراپ تۇر ەكەن. ءبىر كەزدە: «نۋ, چتو, توحتار؟ – دەدى. – ينتەرەسنو, چتو-تو پولۋچاەتسيا ۋ تەبيا. داۆاي, رابوتاي». ءاري­نە, سونداي سوزدەن كەيىن ىشقىنعان ءۇس­تىنە ىش­قىنىپ, ودان دا جاقسارتۋعا بارىمدى سالدىم. توقتار ەرالى ۇلىنىڭ ساۋلەت­شىلىك قىزمەتى وسىلاي باستالىپتى. ارتىنشا كىشىگىرىم وبەكتى بەرىلگەن. ول بۇگىنگى ناۋرىزباي مەن بوگەنباي كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا تۇرعان عيمارات. شەكارا اسكەرلەرىنىڭ ءۇيى. «مىنانى ءوزىڭ عانا جاسايسىڭ», دەيدى ۆ.ن.كيم. ارينە, توسىلىپ قالادى. ايتكەنمەن, ىسكە كىرىسكەننەن كەيىن بويىن باتىلدىق بيلەدى. كوپ ۇزاماي 28-پانفيلوۆشىلار سايا­باعىنداعى وفيتسەرلەر ۇيىنە كونكۋرس جاريالاندى. قاتىسۋ ءۇشىن كونكۋرستىق توپ قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا باس ساۋلەتشى لەۆ لەونيدوۆيچ ۋحوبوتوۆ باستاعان ءۇش-ءتورت كىسى كىردى. ءبارى دەرلىك ۆ.ي.لەنين سارايى عيماراتىنا ەڭبەك ەتكەن تاجىريبەلى ماماندار. وعان كيمدى دە شاقىرىپ ەدى, ول كىسى: «جا­نىما توقتاردى قوسامىن», دەدى. ءسويتىپ, الگى قۇرامعا جاس مامان توقاڭ دا قوسىلدى. ولارعا تومەنگى قاباتتان بولەك بولمە بەرىلەدى. جۇمىستارى جونىندە ەشكىمگە ءتىس جارماۋ جاعى قاتاڭ ەسكەرتىلدى. جوبانى جاساۋشى توقاڭنىڭ فاكۋلتەتتە وقىتقان ۇستازى ا.ل.ۋحوبوتوۆ باستاعان توپ جو­بالارىن ءبىتىرىپ, ەندى ماكەتتەۋگە كىرىسىپ كەتىپتى. «ءبىز توقتار ەكەۋمىز بۇلارعا قو­سىلعاندا نە ىستەيمىز, ونسىز دا ءبىتىرىپ قويىپتى. ودان­­دا ءبىز تاعى ءبىر بالاما نۇسقاسىن جا­سا­ساق قايتەدى؟», – دەدى كيم باس ساۋلەتشى ۋحوبوتوۆقا. «جارايدى, سويتسەڭدەر ءسوي­تىڭدەر!», – دەپ لەۆ لەونيدوۆيچ ەلپەڭ ەتە ءتۇستى. – سونىمەن, ەكەۋمىز ەرتەڭىندە-اق وكرۋگ­تىك وفيتسەرلەر ءۇيىنىڭ جوباسىنا بىلەك سى­بانا كىرىستىك, – دەيدى توقاڭ. – ءۇش كۇن­نىڭ ىشىندە يدەيامىزدى ايقىندادىق. ول – بۇگىنگى عيماراتتىڭ باسىمىزدا ءپىسىپ, جيناقتالعان نەگىزگى سۇلباسى. ول ۋاقىتتا بىزدە ەكى-اق ماكەت جاساۋشى بولاتىن. ەكە­ۋى دە انالاردىڭ جۇمىسىمەن الەك. مەن جوباسىن سىزىپ, رازرەز, فاسادتارىن ايقىنداپ, تەزدەتىپ بىتىرۋگە اسىقتىم. ونىڭ سىرتىندا بولىمدەگى جۇمىسىم بار, ونى دا قوسا قابات اتقارا ءجۇرىپ جوبا-نۇسقامىزدى ماكەت جاسايتىن دەڭگەيگە جەتكىزدىك. ەندى ول شارۋاعا جەگەتىن ەشكىم جوق بولعان سوڭ, انا توپتا جۇرگەن ەكى كىسىنىڭ بىرەۋىن بىزگە جىبەرۋىن وتىندىك. ولاردىڭ اتقاراتىنى پلاستماسسامەن بايلانىستى جۇمىس بولاتىن. ءبىز ماكەتتى پلاستماسسامەن جاساپ كۇردەلەندىرمەي, اق قاعازعا اۋىس­تىرىپ, تەزدەتەيىك دەدىك. وسىلاي ەنى 1,5-تە, ۇزىن­دىعى 2,5 مەترلىك كەرگىشكە اپپاق ماكەت جاسادىق. ول ۋاقىتتا الماتى وبكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى اسانباي اسقاروۆ, قازاق­ستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى بيۋروسىنىڭ مۇشەسى. سونداي ۇلكەن لاۋا­زىمدى تۇلعالاردى الماتىدا سوعىلىپ جاتقان ىرگەلى قۇرىلىس وبەكتىلەرىنە جاۋاپتى ەتىپ بەكىتىپ قوياتىن. ءبىزدىڭ كۋراتورىمىز اسەكەڭنىڭ ءوزى ەكەن. قىزمەت ورنى بىزگە تاياۋ جەردە. نە بىتىردىك, قالاي جاسادىق – ەڭ اۋەلى كۋراتورعا كورسەتۋ قاجەت. كابينەتىنە جاسالعان ەكى نۇسقانى دا الىپ باردىق. ءبىر ءوزى عانا كورمەي, باسقالاردىڭ دا وي-پىكىر, سارابىنا سالۋ نيەتىمەن حاتشىلار مەن باسقا دا جاۋاپتى كىسىلەردى جينادى. اۋەلى انا جوبانى جاساۋشىلارعا كەزەك بەردىك. رەتىنە قاراي ءبىز دە جاسالعان جۇمىسىمىز جونىندە ماكەتتىڭ ءار بولىگى, قۇرى­لىمى جا­يىندا بارىنشا جاتىق, ۇعىنىقتى ەتىپ بايانداۋعا بارىمىزدى سالدىق. اسەكەڭ: «ءاي, سەندەرگە قاي­سىسى ۇنايدى, كانە, قىسىلماي ايتساڭدارشى», – دەپ قويادى. الايدا, ءبارى كەلىسىپ العانداي, «ەكەۋى تاماشا جاسالىپتى, جاقسى ەكەن» دەۋمەن شەكتەلدى. «ءيا, ەكەۋى, ەرەكشە, دەگەنمەن, مەنىڭ جانارىمدى ايرىقشا ارباپ تۇرعانى مىنا نۇسقاسى», – دەپ اسەكەڭ ءبىزدىڭ ەڭبەگىمىزگە كوز قيىعىن قادادى. سول-اق ەكەن, الگىندە عانا ءبىرىنشى باسشىنىڭ پىكىرىن باعىپ تۇرعان قاۋىم, «وسى دۇرىس, وسى جاقسى» – دەپ, شۋ ەتە قالدى. «ءيا, جول­داستار, دۇرىس-اق دەيىك, ال موچالين قايدا؟ – دەدى. ول الماتى قالالىق پارتيا كو­ميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى. – ءبىز ءبارىمىز مىنا جەردە اسا ءمان­­دى ماسەلەنى تالقىلاپ جاتىر­مىز. باسى-قاسىندا بولۋعا ءتيىستى قالا باس­شى­سىنىڭ ءوزى جوق. بولمايدى, شاقى­رىڭدار». قالالىق, پارتيا كوميتەتى قازىرگى تولە بي مەن ابىلاي حان داڭعىلىنىڭ قيىلىسىندا ەدى. بەس مينۋت ءوتتى مە, وتپەدى مە, شاقىرتقان كىسى جەتىپ كەلدى. ءمان-جايدان حاباردار بولۋى كەرەك. اسەكەڭ ك ۇلىمسىرەي قارسى الدى. «تاك, ناچالنيك, ۆووبششە مى ۆىبرالي ۋجە, – دەدى. – كاكوي تەبە نراۆيتسيا؟». ول جاز­عان قىزاراڭداپ, ايتەۋىر ءۇنسىز قالعاندى قولاي كورمەدى مە: «اسانباي اسكاروۆيچ, ۆوت ەتو توجە حوروشي, وچەن ينتەرەسنىي», – دەدى ءبىرىنشى ۇلگىدەن كوز ايىرماي. ەندى ءبىزدىڭ نۇسقانى كورگەندە نە دەر ەكەن دەپ تۇرعانبىز. «ي ەتو توجە حوروشي», – دەدى. «پراۆيلنو! – دەدى اسەكەڭ. – مى توجە ەتو ۆىبرالي. ۆسە!». ودان كەيىن بىزگە بار ىقى­لاسىمەن بۇرىلا قاراپ: «سەندەرگە ماكەتىن جاقسىلاپ جاساۋعا ءبىر اي مۇرسات بەرەمىن. – بۇل مەنىڭ ءوزىم ءوز بولىپ مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى قابىلداۋعا قاتىسقان العاشقى جۇمىسىم ەدى. سوندا ساۋلەت ونەرىنىڭ قۇدى­رەت كۇشىن تۇڭعىش رەت شىنداپ سەزىندىم, – دەپ ەسكە الادى توقاڭ. وسى جۇمىستان سوڭ ارىپتەستەرىنىڭ وعان دەگەن سەنىمى بۇرىنعىدان دا نىعايدى. ەندى توپ جەتەكشىلىگىنە كوتەرىلدى. بۇل ديپلومدى مامان اتانعانى نەبارى ءتورت-اق جىل بولعان كەز. ارينە, ماقتانارلىق جەتىستىك... «ەلىمىزدىڭ ەڭ تاڭداۋلى ءساۋ­لەتشىلەرىنىڭ ءبىرى توقتار ەراليەۆ ساۋلەت ونەرىنە 70-جىلدارى كەل­دى, – دەپ جازىپتى «ەگەمەن قازاق­ستاندا» جاريالانعان (13.06.2006 ج.) «وچەركىندە مەملەكەتتىك سىي­لىقتىڭ لاۋرەاتى, قر ۇلتتىق ينجە­نەر­لىك اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ءا.تاتىعۇلوۆ. – الماتى شاعىن قالا­شىقتان الەمنىڭ ەڭ اسەم مەگاپوليستەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. بۇل تۇلەۋگە سول كەزدەردە ءالى ورىمدەي جاس ساۋلەتشى توقتار ەراليەۆتىڭ دە قوسقان وزىندىك قولتاڭباسى از ەمەس. جانە ونىڭ جوبالارى تەك يدەيالارىنىڭ باتىلدىعى, جاڭاشىلدىعىمەن عانا ەمەس, سونداي-اق, كورەگەندىگىمەن تاڭعالدىراتىن». – مەن ءوزىم ءوز بولىپ دەربەس وبەكت رەتىندە قازاقستان كوم­پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ «ءداۋىر» باسپاسىنىڭ ءماجىلىس زا­لىنىڭ جوباسىن جاسادىم, – دەيدى ت.ەرالى ۇلى. – بۇكىل سىزباسى تەح­نيكۋمنىڭ ساۋلەتشىلەر دايارلايتىن فاكۋلتەتىن ەندى عانا ءبىتىرىپ كەلگەن لەنا ياكوۆلەۆا ەكەۋمىزدىڭ قولىمىزدان ءوتتى. بۇعان ءبىر جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىت كەتتى. ونى بىتىرىسىمەن تاعى ءبىر جۇمىستى باستاپ كەت­كەم-ءدى. ول بۇگىنگى دوستىق جانە اباي داڭعىلدارىنىڭ بۇرىشىنداعى ساياسي اعارتۋ ءۇيى ەدى. – بۇل عيمارات 1980 جىلى ىسكە قوسىلدى. سول كەزدە ماعان «كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ساۋلەتشىسى» اتاعى بەرىلدى. سوندا بار-جوعى 34 جاستا ەدىم, – دەيدى توقاڭ. ت.ەرالى ۇلىنىڭ باقىتى – ءوزى ءسۇيىپ ات­قاراتىن قىزمەتىندە قو­لى قاعىلماي, الاڭسىز شىعار­ماشىلىقپەن جۇمىس جاساۋ­ىنا بارىنشا جاعداي جاسالدى. بۇعان ءبىر دالەل «الاتاۋ» شيپاجايىنىڭ جوبالىق نۇسقاسىن جاساۋ مىندەتىنىڭ جۇكتەلۋى. تاپ­­سىرىس بەرۋشى – سوكپ ورتالىق كوميتەتى. كۋراتورلىق ەتەتىن قازاقستان كوم­پارتياسى ورتالىق كوميتەتى. وبەكت دە سولاردىكى. كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ كورىكتى جەرلەرىندە سالىنعان شيپاجايلار توبى قۇرامىنداعى ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى بولماقشى ەكەن. 1980 جىلى جوبالاۋعا تاپسىرىس بەرىلدى. بار اقىل-وي, قاجىر-قايراتتارىن سالا كىرىسىپ, جۇمىستى بىتىرگەننەن كەيىن قاستارىنا وك  ءبولىمىنىڭ ءبىر قىزمەتكەرىن قوسىپ ماسكەۋگە, سوكپ وك-ءنىڭ كۇردەلى قۇرىلىس بولىمىنە باردى. ول ءوز ىستەرىن جەتىك بىلەتىن, وتە بىلىكتى دە ءبىلىمدار ماماندار جينالعان ءبولىم ەكەن. جۇمىستى قارادى, جىلى سوزدەرىن ايتىپ ءبىراز جەرگە اپاردى. «بىراق», دەدى. سول ءسوزدىڭ سوڭىنان: «ءبىز بۇرىن شيپاجايلاردىڭ جوباسىن جاساعاندا الدەنەشە نۇسقاسىن تارازىلاۋشى ەدىك. سولاردىڭ ءىشى­نەن سارالاپ بىرەۋىن بەكىتەتىنبىز. ماسەلەن, ىستىقكولدەگى شيپاجايدى بىلەتىن شىعارسىڭدار؟» – دەدى. «بىلەمىز. اۆتورى – پوليانسكي, كسرو-نىڭ حالىق ساۋلەتشىسى, كسرو ساۋلەتشىلەر وداعىنىڭ توراعاسى», – دەدى بۇلار. «مىنە, سول كىسى الگى شيپاجاي جوباسىنىڭ ءبىر ەمەس, سەگىز نۇسقاسىن جاسادى. ال سەندەر, قا­زاقستاندىقتار, ءبىر نۇسقامەن كەلىپ, بىردەن بەكىتە سالسا دەيسىڭدەر. بۇلاي بولمايدى, جولداستار. الماتىعا قايتىڭدار, ەكى جە­تىدەن كەيىن, تىم بولماعاندا, تاعى ءبىر نۇس­قاسىن جاساپ اكەلىڭدەر», – دەدى. – بۇل جۇما كۇنى ەدى. «بالكىم, ءبىز الما­تىعا بارىپ, ەكى جەتىگە ۋاقىتىمىزدى سوزباي-اق, وسىندا جاتىپ, ءۇش-ءتورت كۇن­نەن كە­يىن, سارسەنبىدە ايتقان ەكىنشى نۇسقا­لارىڭىزدى دايىنداپ اكەلسەك قايتەدى؟» – دەدىك دەپ كۇلە ەسكە الادى توقاڭ. – «قاي جەردە جا­ساي­سىڭدار؟» «جاتقان قوناقۇيىمىزدە». «وندا, جاساپ كورىڭدەر», – دەدى. باس ساۋلەتشىمىز يۋ.گ.را­تۋشنىي, ول كەزدە مەن شە­بەرحانانىڭ باس ساۋلەتشىسىمىن. ەكەۋمىز ايتقان ءسوزىمىزدىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن الدەنەشە كۇن قاتارىنان قۇس ۇيقىعا كوشىپ, ەسكيز جاسادىق. ايتەۋىر  بىتىردىك-اۋ! ءسويتىپ, كەلى­سىلگەن سارسەنبى كۇنى جاڭا بالاما جوبامىزدى كوتەرىپ اپاردىق. ءبارى جينالىپ كوردى. كوزدەرى شىراداي جانىپ: «سلۋشاي, زدوروۆو!» – دەدى ءبىرى, «ۆسيو نورمالنو» – دەدى ەكىنشىسى. ءىستىڭ باسى قالاي ءساتتى باستالسا, اياعى دا ءدال سولاي ۇندەسەدى دەيدى. راس شىعار. ولار 1983 جىلى كۇللى سىزبالارىن ءبىتىرىپ بەردى. ءسويتىپ, ايتۋلى الىپ قۇرىلىس 1986 جى­لى ىسكە قوسىلدى. وتە ساپالى سالىندى. سودان بەرى وتىز جىلداي ۋاقىت وتسە دە جاي اعىمداعى سىلاپ-سيپاعان جوندەۋلەرى دەمەسە, بىردە-ءبىر رەت كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن ەمەس! ەندىگى جوبا دا مەملەكەتتىك اۋ­قىمدا ويلاستىرىلىپ, سوكپ ورتالىق كوميتەتى مەن كسرو مەم­لەكەتتىك كەڭەسى بىرلەسىپ قابىلداعان قاۋلى نەگىزىندە قولعا الىنعان تەڭىز مۇناي كەشەنىن يگەرۋگە, سول ايماقتى وركەندەتۋگە بايلانىستى وتە اۋقىمدى جۇمىس بولدى. – ءبىزدىڭ الدىمىزعا تۇتاستاي قالا تۇر­عىزۋ جوباسى جۇكتەلدى, – دەيدى ول كىسى. – جەدەل­دەتىلگەن, بارىنشا قىسقا مەرزىمدە بوي كوتەرۋگە ءتيىستى, ۆاحتالىق تاسىلمەن قاتىناپ جۇمىس ىستەۋشىلەرگە ارنالعان كەنت جوباسى. ءبىزدىڭ سىزبالارىمىزدىڭ نەگىزىندە كەنت قۇرىلىسى جەدەل قولعا الىنىپ, اقشاڭ­قان ۇيلەر بوي كوتەردى. ارادا 15 جىلداي ۋاقىت سالىپ بار­عاندا اڭعارعانىمىز, جوبامىز بويىنشا تۇرعىزىلعان ۇيلەر دە, الەۋمەتتىك قۇرىلىس نىساندارى دا كۇتىمسىزدىكتەن ءسال كونەرگەنى بولماسا, نەگىزىنەن وتە جاقسى ساقتالىپتى. الگى كەنتتەن كەيىن تۇرعىندارى 150 مىڭ ادامعا ەسەپتەلگەن قۇل­سارى قالاسى سالىنۋى ءتيىس بولاتىن. توقاڭدار وسىنداي قالانىڭ باس جوسپارى مەن ەگجەي-تەگجەيلى جوباسىن جاسادى. ونى كسرو مەملەكەتتىك ازاماتتىق قۇرىلىس كوميتەتىنە (گوسگراجدانستروي) اپارىپ, كەلىسىمگە قول قويدىرۋى كەرەك ەدى. باس ساۋلەتشى راتۋشنىي ەكەۋى مەكتەبى, بالا-باقشاسى, اۋرۋحانا, مادەنيەت ءۇيى بار, ودان كەيىن وزدەرى ارنايى جوبالاعان تۇرعىن ءۇي ماكەتتەرىن كسرو مەملەكەتتىك قۇرىلىس كوميتەتىنىڭ توراعاسى باس­تاعان مارتەبەلى ساراپشىلاردىڭ تالقىسىنا ۇسىنعان. – ءاي, ارىپتەستەر, مىنالارىڭ عاجاپ قوي! ناعىز كليماتتىق جوبا ەكەن, – دەدى ولار. ۇيلەردى ءۇش قاباتتى ەتىپ جوبالاعان ەدىك. بىردەن «ءبىتتى, بەكىتەمىز!» – دەدى دەپ تەمەكىسىن قۇشىرلانا سوردى توقاڭ. نە كەرەك, 1987 جىلى ءوز­دەرىنە قاتىستى جۇ­مىستى تولىعىمەن اياقتاپ, سىزبالاردى قۇرىلىسشىلاردىڭ قولىنا تاپسىردى. اتتەڭ-ايى, كەرەمەت قارقىنمەن باستالعان كەشەندى ءىس «قايتا قۇرۋ» دۇرمەگىنىڭ شاڭىنا كومىلدى. ءسويتىپ, قۇلسارى قالاسى بوي كوتەرمەي, قاعاز كۇيىندە قالىپ قويدى. ءايت­كەنمەن, ءبىر جاعى سولاي بولعانى دۇ­رىس دەپ تە ويلايدى ءوزى. نەگە دەسەڭىز, سول ۋا­قىتتا زاۋىت سالۋ جۇمىسىمەن اينا­لى­­سىپ جاتقان كانادالىق, امەريكالىق ءارىپ­تەستەرىمەن اڭگىمەلەستى. سوندا ولار: «سەندەر قالانى بوستان-بوسقا سالاسىڭدار» دەدى. ارينە, بىلگىلەرى كەلىپ: «نەگە؟» – دەيدى عوي. «مۇناي ماڭگىلىك تاۋسىلمايتىن بۇلاق سۋى ەمەس, كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى سارقىلادى. سوندا تۇرعىزعان قالالارىڭ قاڭىراپ بوس قالادى» دەدى. «ال وزدەرىڭدە قالاي؟» «بىزدە قاي قۇ­رىلىس تا ۆاحتالىق ادىسكە بەيىمدەلىپ جۇرگىزىلەدى. مىسالى, كانادانىڭ سولتۇستىك اي­ماعىندا مۇناي وندىرىلەدى. وندا ەڭبەك ەتەتىن كىسىلەردى ارلى-بەرلى ۇشاقپەن تاسيدى. بۇل سەندەردەگى سەكىلدى قالا تۇرعىزعاننان ءال­­دە­­قايدا ارزان ءارى ۇنەمدى ءتاسىل ەمەس پە؟» – دەدى. كەيىن توقاڭ بۇكىل سانالى ءومىرىن وتكىزىپ كەلە جاتقان «KAZGOR» الگىندەي كوكەيگە قونىمدى وي ايتقان امەريكالىقتار ءۇشىن اتىراۋ قالاسىندا قوس قاباتتى كوتتەدج­دەر قالاشىعىن جوبالادى. سوندا امەريكالىق پورتلەند قالاسىنداعى «YGH» دەيتىن جوبالاۋ فيرماسىمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەدى. امەريكالىقتارمەن بىرلەسكەن جوبالارىمىز باستالاتىن 1997 جىلعا  ۇلكەن دايىندىقپەن كەلدىك. الايدا, ءبىزدىڭ وزگەلەردى زور ساناپ, ءوزىمىزدى كەم كورەتىن وسال تۇسىمىز بار عوي. ماسەلەن, امەريكالىقتار: «سىزدەردە وسىنداي ءنومىرلى كومپيۋتەرلىك «اۆتوكاد» باعدارلاماسى بار ما؟» – دەيدى. سويتسەك, ءبىز ولاردان ءبىر جىلداي العا وزىپ كەتىپپىز. سودان كەيىن بايلانىسىمىز كۇشەيە بەردى. استانا قالاسى ەلوردامىزعا اينالعان سوڭ وزىندىك اجارىن ايشىقتايتىن نىساندارعا ارنالعان كونكۋرستار حالىقارالىق سيپات الدى. سولاردىڭ اۋەلگىسى «بايتەرەكتىڭ» جانىنان سالىنۋعا ءتيىستى التى ءجۇز مىڭ شارشى مەترلىك «نۇرسايا» تۇرعىن ءۇي كەشەنى بولاتىن. كونكۋرسقا قاتىستىق, ۇتىپ الدىق. ارادا ەكى جىل وتكەندە وسىنداي كونكۋرس الماتىدا دا ۇيىمداستىرىلدى. وعان التى-جەتى الماتىلىق فيرما قاتىستى. مەرەيىمىز ۇستەم بولدى. جەڭىپ العان جوبامىز قالالىق اكىمشىلىك ءۇيىنىڭ جوعارعى جاعىنداعى كوپفۋنكتسيونالدى «نۇرلى تاۋ» كەشەنى ەدى. ستراتەگيالىق زەرتتەۋ­لەر ينستيتۋتىنىڭ ءۇيى دە, اقپاراتتىق تەحنولوگيا پاركى دە ءبىزدىڭ جانكەشتى شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرىمىزدىڭ جەمىسى. ودان كەيىنگى الماتى تسيركىنىڭ ىرگەسىندەگى «راحات-تاۋەرس» بيزنەس ورتالىعىنىڭ جۇمىستىق سىزبالارىن ارتىق-كەمسىز ەكى جىلداي جاسادىق. 2004 جىلى «KAPITAL­PARTNERS» دەگەن ين­ۆەس­تي­تسيالىق فيرمانىڭ وكىل­دەرى كەلدى. ولار قارجى ورتالىعىن جوبا­لاماقشى ەكەن. بۇرىن سونداي ءبىر جۇمىستى دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ تانىمال امەريكالىق «SOM» فيرماسى جۇرگىزگەن. تاريحى وتكەن عاسىردىڭ 36-شى جىلىنان باستالاتىن فيرما. ولاردىڭ دا ۇسىنىسى – بىرگە جۇمىس جاساۋ. قۋانا كەلىسىپ «ەسەنتاي-تاۋەرس», «ەسەنتاي-موول» جانە تاۋ جاق بەتتەگى بانك عيماراتتارى – مىنە, سولاردىڭ ءبارىنىڭ جوبالاۋ جۇمىستارىنا اتسالىستىق. اتىراۋ قالاسى ورتالىعىندا بوي كوتەرگەن عيماراتتار دا ءبىزدىڭ ەنشىمىزدە. بيىل وڭتۇستىك كورەيانىڭ ينچحون قالاسىنداعى «اتتار ساياباعىن» جوبالادىق. مىنە, وسىدان-اق قازاقستاندىق ساۋلەتشىلەردىڭ الەمنىڭ قاي ەلىندەگى ارىپتەستەرىمىزدەن دە كەم ەمەستىگىن بىلۋگە بولار. مىسالى, ەكسپو-2017 قۇرىلىسىنىڭ ءبىر جوباسىنا شەتەلدىكتەرى جانە بىزدىكى بار 60-تان استام فيرما قاتىسقان. ءبىز سولاردىڭ اراسىندا العاشقى وندىقتا جۇردىك. امەريكالىقتار ۇتىپ العان ەدى. ولار جەرگىلىكتى سەرىكتەس ەتىپ ءبىزدى تاڭدادى. قازىر بىرلەسە جوبالاپ جاتىرمىز, – دەيدى توقاڭ. توقتار ەراليەۆتىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى اڭگىمەسىن ءوز اۋزىنان تىڭداۋعا قاتارىنان الدەنەشە كۇن ادەيىلەپ بارىپ ءجۇردىم. كەۋدە كەرىپ ايتاتىن قانشاما ايتۋلى شارۋالار جاساعانىنا, قازاق ساۋلەت ونەرىنىڭ ىلگەرىلەپ دامۋىنا ايرىقشا ۇلەس قوسقانىنا ءتانتى بولدىم. «ءبىز» دەپ سويلەيدى. سەكسەن بەس جىلدىق تاريحى بار «KAZGOR-دى» العا ۇستايدى. ءاردايىم كادۋىلگى قاراپايىم قالپى مەن جۇمىسباستى جاعدايىنا, وزگەرمەيتىن كوڭىل كۇيىنە كۋا بولدىم. ۋاقىتتى التىنعا بالايدى ەكەن. وتە مادەنيەتتى. قاراپايىم. تالاپشىل. اسىرەسە, ءوز-وزىنە كەلگەندە قاتال. اقيقاتىن ايتقاندا, ول كىسىنى ەرەكشە تۇلعا دەپ ءبىلدىم. ءدال سولاي ەكەندىگىنە ءا.تاتىعۇلوۆتىڭ ءوزىمىز جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەن «ساۋلەتشى» پورترەتتىك وچەركىندەگى دەرەكتەرىن وقىعان كەزدە كوزىم تاعى دا جەتە ءتۇستى. 1988 جىلى ءاربىر شىعارماشىلىق وداققا ون ورىن بولىنگەن ناعىز دەمو­كراتيا­لىق سايلاۋدا ون بەس وداقتاس رەس­پۋبليكالاردىڭ اتتارى الەمگە ايگىلى ءساۋ­لەت­شىلەرى اراسىنان, كومپارتيا مۇشەسى ەمەستىگىنە قاراماي, جابىق داۋىسپەن بەسىنشى بولىپ, دەپۋتاتتىق مانداتتى يەلەندى. يەلەنىپ قانا قويماي, كسرو جوعارعى كە­ڭەسى ساۋلەت جانە قۇرىلىس جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولادى. ۋاقىتپەن بىرگە ەل استاناسى دا وزگەرەتىنىن سەزدى مە ەكەن, 1995 جىلى بايىر دوس­ماعامبەتوۆ, قالدىباي مونتاحاەۆ, سەرىك رۇستەمبەكوۆ, سارسەن ءجۇنىسوۆ سىندى ساۋلەتشىلەرمەن بىرلەسە كىرىسىپ, كەلەشەك استانانىڭ باس جوسپارىنىڭ كونتسەپسياسىن جاسايدى. بىراق توقتار ەرالى ۇلى, بىلايعى ەل ونسىز دا بىلەتىن شىعار دەدى مە, بۇلار تۋرالى اۋىزعا المادى... تالعات ايتباي ۇلى, جازۋشى الماتى