«التاي مۇراسى» حالىقارالىق اۆتوەكسپەديتسياسى ساپارىن جالعاستىرۋدا
ماۋسىمنىڭ 15-ءى كۇنى ۇلىلاردىڭ ۇياسى, قىرانداردىڭ قياسى قارقارالىنى ارتقا تاستاپ, ۇلى اباي ەلى قاراۋىل مەن سەمەيگە قاراي جول تارتتىق. ءبىرىنشى توقتاعان جەرىمىز شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اباي اۋدانى, توقتامىس باتىر اۋىلىنا قاراستى قىرىقۇڭگىر قورىمى بولدى.
وسىندا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ تاريح فاكۋلتەتى ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ۇلان ءۇمىتقاليەۆ «حالىق تاريح تولقىنىندا» باعدارلاماسى بويىنشا ەكى بىردەي جوباعا جەتەكشىلىك ەتىپ قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. باستى زەرتتەۋ نىسانى شىڭعىستاۋداعى كونە مۇرتتى وبالار. سوڭعى ەكى جىلدىڭ كولەمىندە ول باسقارعان ەكسپەديتسيا شىڭعىستاۋ وڭىرىندە تولىق بارلاۋ جۇمىستارى مەن قازبا زەرتتەۋلەرىن جۇرگىزۋدە. ءبىز كەلگەندە مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى قۋاتجان ۋاليەۆ پەن ۇلتتىق مۇراجاي ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى جاكەن تايماعانبەتوۆ مىرزالار دا وسىندا ءجۇر ەكەن. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ە.سىدىقوۆقا بەرگەن ەسەبىندە ارحەولوگ ۇ.ۇمىتقاليەۆ وسى ۋاقىتقا دەيىنگى بارلىق اقپاراتتاردى قامتي كەلە تاس داۋىرىنەن باستاپ, قولا, ەرتە تەمىر, تۇركى كەزەڭدەرىنىڭ 270-تەن استام كەشەندى ەسكەرتكىشتەرى تىزىمدەلگەنىن اتاپ كورسەتتى.
ونىڭ مالىمەتى بويىنشا قىرىقۇڭگىر جەرلەۋ كەشەنىندە ءبىر شارشى شاقىرىم ايماقتا ورنالاسقان قولا, ەرتە تەمىر جانە تۇركى ءداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى كەزدەسەدى ەكەن. مۇندا 100-گە جۋىق ەسكەرتكىشتەر انىقتالعان. ەسكەرتكىشتەردىڭ نەگىزگى بولىگىن قولا ءداۋىرىنىڭ قورشاۋلارى قۇرايدى, سونىمەن قاتار, ەرتە تەمىر ءداۋىرىنىڭ قورعاندارى جانە تۇركى كەزەڭىنىڭ قورشاۋلارى بار ەكەن. ولاردىڭ ءبىرسىپىراسى بەتالدى قازىلىپ, تونالعان. سوعان قاراماستان, كونە داۋىرگە ءتان بۇل قورىمداردان كوپتەگەن قىش بۇيىمدار, كيىز قالدىقتارى, جىلقى مەن ادام سۇيەكتەرى, قولا پلاستينكالار, ءتۇرلى اشەكەي بۇيىمدار (مونشاقتار), سۇيەكتەن جاسالعان جەبە ۇشتارى, ءۇيۋلى جاتقان قويدىڭ اسىقتارى تابىلعان. مۇنىڭ ءوزى وسىنداعى كوشپەندى مادەنيەتتىڭ تىم ارىدەن باستاۋ العانىن كورسەتەدى.
اۆتوەكسپەديتسيا دالا جاعدايىندا تاماقتانىپ, ودان سوڭ ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ە.ب.سىدىقوۆ رەسپۋبليكا ۇلتتىق مۇراجايىمەن, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتپەن جانە شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى بويىنشا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى.
قارقارالىداعى قىزىلكەنىش سارايى, قىزىلارايداعى بەگازى-ءداندىباي مادەنيەتى, ۇلان باۋىرىمىز قازىپ جاتقان شىڭعىستاۋدىڭ مۇرتتى وبالارى, ءبارى-ءبارى ارعى بابالارىمىزدىڭ كونە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرى بولىپ تابىلادى. بۇلار ارقا ءوڭىرىنىڭ ءبىر تۇتاس تاريحي-مادەني كەشەنىن قالىپتاستىرادى. بىزدىڭشە, بۇل كونە قورىمدار ودان ءارى جەرىنە جەتە زەرتتەلۋى ءارى قالپىنا كەلتىرىلىپ, اينالاسى اباتتاندىرىلۋى كەرەك. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ قول جەتكەن ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى – سارىارقا توسىندە بۇرىن قالالار بولماعان-مىس دەگەن كوزقاراسقا تولىق تويتارىس بەرىلۋى. ءبىر عانا مىسال, ەلوردانىڭ ءدال ىرگەسىنەن بوزوق دەگەن قالاشىقتىڭ ورنى اشىلىپ, عالىمدار ونىڭ ءىح-ءحى عاسىرلاردا بوي كوتەرگەنىن انىقتادى. بۇل جاعداي ءبىزدىڭ ارحەولوگتارىمىز بەن تاريحشىلارىمىزدىڭ جۇمىسىنا تىڭ سەرپىن بەردى.
اۆتوەكسپەديتسيانىڭ كەلەسى توقتاعان جەرى ايگىلى قوڭىراۋليە ۇڭگىرى بولدى. شىڭعىستاۋداعى بۇل ۇڭگىردىڭ بيىكتىگى 3 مەتردەن – 25 مەترگە دەيىن جەتەدى, ۇزىندىعى 100 مەتردەن اسادى. ونىڭ كيەسى جايىندا ەڭ العاش باسپاسوزدە 1892 جىلى ورىستىڭ «ۆيتەبسكيە گۋبەرنسكيە ۆەدوموستي» گازەتىنىڭ № 63 سانىندا سيپاتتاما بەرىلەدى.
قوڭىراۋليەگە اۋىرعان – سىرقاعان, قۇدايدان بالا تىلەگەن ادامدار وسى كۇنگە دەيىن كوپتەپ كەلىپ جاتادى. ۇڭگىردىڭ اينالاسىندا كونەدەن قالعان كوپتەگەن قورىمدار جاتىر. ونى مۇنداعى جۇرت تاريحتا جاۋگەرشىلىكتە قىرىلعان ساربازداردىڭ قابىرى دەسەدى. ۇڭگىر ىشىندە جاۋگەرشىلىك زاماندا تالاي ادام جانىن امان ساقتاپ قالعانى تۋرالى دا اڭىزدار بار ەكەن.
قوڭىر اۋليەگە قاتىستى اڭگىمەنىڭ ەڭ تۇشىمدىسى وسىندا شىڭعىس حاننىڭ جەرلەنگەنى تۋرالى بولجام بولدى. بىزدىڭشە, شىڭعىستاۋ الەمگە ايگىلى بيلەۋشىنىڭ حان كوتەرىلگەن جەرى بولۋى مۇمكىن, بىراق ونىڭ دۇنيەدەن وتكەن جەرى سولتۇستىك قىتاي, ماڭگىلىك تۇراعى ءوزىنىڭ تۋعان جەرى بۇرحان-قالدۋن تاۋى. بۇل دۇنيەجۇزى عالىمدارى جاپپاي مويىنداعان, بارلىق جازبا دەرەكتەر تۇگەل دالەلدەگەن ايداي اقيقات. ودانشا, ءبىز شىڭعىس حاننىڭ قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحىنداعى ورنى مەن ءرولىن ءادىل باعالاپ, «ول دا ءبىزدىڭ بابامىز» دەگەن پىكىردى ۇستانساق, ۇتپاساق ۇتىلمايمىز. قوڭىراۋليە ۇڭگىرىنەن اتتانىپ بارا جاتىپ تاريحشى عالىمداردىڭ پىكىرى وسىعان توقايلاستى.
كىشى بەسىندە اباي اۋدانىنىڭ ورتالىعى قاراۋىلعا دا جەتتىك. قازاقتىڭ قازىرگى تاريحىندا اباي, شاكارىم, مۇحتار سىندى ۇلىلار وسكەن وسىناۋ كيەلى مەكەندە ءبىر كەزدە ءۇش جۇزگە ونەگە ايتقان انەت بابا, كەڭگىرباي بي, توبىقتى ەلىن شىڭعىستاۋعا باستاپ كەلگەن باتىر ماماي جۇماعۇل ۇلى, ەل قورعاعان باتىر توقتامىس لاقا ۇلى, ايپارا انا, نىسان ابىز, ەرالى اۋليەلەردىڭ رۋحى ەسىپ تۇرعانداي ەدى. الىس-جاقىننان كەلگەن جۇرت ەلىم دەپ ەڭىرەگەن سول ۇلى تۇلعالاردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتسە, مۇنداعى ەل دە اباي اتامىزدىڭ تۋعان مەكەنىن گۇلدەندىرۋگە ءبىر كىسىدەي اتسالىسىپ ءجۇر. ءبىز وسىنداعى ءاربىر ادامنىڭ بويىنان اباي ەلىنە ءتان بەكزاتتىق پەن زياتتىلىقتى بايقادىق.
قاراۋىلدا بولعان باسقوسۋدا اكىم تۇرسىنعازى جانتۇياق ۇلى اڭگىمەنى اۋداننىڭ بۇگىنگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنان باستادى. 2015 جىلعى اۋدانداعى بارلىق قوعامدىق-ساياسي, مادەني-كوپشىلىك ءىس-شارالارى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىعى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 20 جىلدىعى, ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى جانە ۇلى ابايدىڭ 170 جىلدىعى مەرەكەلەرىنە ورايلاستىرىلىپ وتكىزىلىپتى.
ەڭ باستىسى, مۇنداعى ەل-جۇرت حاكىمنىڭ تويىن اۋداننىڭ جوعارى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشتەرىمەن قارسى العان. اباي اۋدانىندا نەگىزگى ءوندىرىس – مال شارۋاشىلىعى. اۋدانداعى مال باسى ءوز ءتولى ەسەبىنەن جانە مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ماقساتىنداعى ساتىپ الۋ جولىمەن ءوسىپ كەلەدى ەكەن. بۇگىندە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋمەن 512 شارۋا قوجالىعى جانە 3441 جەكەمەنشىك قوسالقى شارۋاشىلىق اينالىسادى. ءبىر قۋانتارلىعى, اۋداندا اسىل تۇقىمدى مالدىڭ ۇلەس سالماعى 21 پايىزعا جەتىپ, رەسپۋبليكا اۋداندارىنىڭ اراسىندا 7-ورىنعا تابان تىرەگەن. «تۋعان جەرگە تاعزىم» اكتسياسى اياسىندا 2015 جىلعا 82 ملن. 660 مىڭ تەڭگەنىڭ 27 جوباسى ىسكە اسىپتى.
ەرتەڭىنە ۇلى ابايدىڭ تۋعان جانە ءومىر سۇرگەن اۋىلى جيدەبايعا ات باسىن بۇرىپ, ودان سوڭ جول-جونەكەي بورىلىدەگى م.اۋەزوۆتىڭ مۇراجاي-ۇيىنە زيارات ەتتىك. كۇن ەرتە بولعان سوڭ, بورىلىدەن شىعا بەرە سايىن دالا توسىندە قارا تاستى قاق جارىپ اققان كۇشىكباي بۇلاعىنا ايالداپ, بەتى-قولىمىزدى جۋىپ, ءشولىمىزدى باستىق. كۇشىكباي – ەل نامىسىن, جەر نامىسىن بيىك ۇستاعان جاۋجۇرەك باتىر. توبە باسىندا ونىڭ زيراتى ەرلىك پەن ورلىكتىڭ بەلگىسىندەي بولىپ وقشاۋ تۇر ەكەن. سىنشىلار ۇلى مۇحتاردى ەۋروپالىق بيىككە كوتەردى دەپ باعالاعان «قورعانسىزدىڭ كۇنى» دە وسىندا بولعان وقيعالاردى نەگىز ەتىپ جازىلىپتى. اڭگىمەسىنىڭ باستى كەيىپكەرى عازيزا دا وسى ماڭدا جەرلەنگەن. جالپى, اباي اۋدانىنا ات باسىن بۇرعان وسى ساپارىمىزدا م.اۋەزوۆتىڭ ايگىلى «اباي جولى» ەپوپەياسىن قايىرا وقىعانداي, ءار بەتىن قايتا پاراقتاعانداي اسەردە بولدىق.
ءبىرازدان سوڭ, الدىمىزدا ۇلى ەرتىستىڭ جاعاسىنداعى ەجەلگى قالا سەمەي كوز ۇشىنان بۇلدىراپ كورىنە باستادى. تاريحتى پاراقتاساق, ونىڭ اتى ءVىىى عاسىرداعى كونە تۇركىنىڭ ماڭگىتاستارىندا دا, ح عاسىرداعى ماحمۇت قاشقاريدىڭ سوزدىگىندە دە سول باياعى «ەرتىس» بولىپ جازىلعان ەكەن. تۇركى قاعاناتىنا جان-جاقتان جاۋ قاپتاعان سوناۋ الامان-تاسىر زامانداردا كۇلتەگىن بابامىز «التاي تاۋىن جولسىزدان استىم, ەرتىس سۋىن وتكەلسىزدەن كەشتىم» دەيتىنى وسى ەرتىس ەمەس پە! ەندەشە, سول كوكتۇرىكتەر زامانىندا وسى ولكەنى قارلۇقتار مەن قيماقتار, كەيىن كەلە قىپشاقتار مەكەن ەتتى. سوناۋ ەرتەدەگى ساقتار مەن عۇندار زامانىندا-اق وسىندا كوشپەندى سكيفتەر مەن عۇنداردىڭ جازعى وردا-تۇراقتارى بوي كوتەردى. ەرتىستىڭ ۇزىنا بويىندا قيماق كونفەدەراتسياسىنىڭ ون التى قالاشىعى بولعانى تاريحشى قاۋىمعا بۇرىننان جاقسى ءمالىم جاي ەدى. مىنە, سونداي قالانىڭ ءبىرى پاۆلودار مەن شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ مەجەسى «سەميار» سەلوسىنىڭ ماڭىنان تابىلىپ, ارحەولوگ عالىمداردى ەلەڭ ەتكىزدى. قازىرگى كۇنى كونە كەنتتىڭ ورنىندا ۇلكەن قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, جەر قويناۋىنان كوپتەگەن قۇندى ايعاقتار الىنۋدا.
ال كەزىندەگى قىپشاق-قيماق قاعاناتىنىڭ باس ورداسى قازىرگى سەمەي قالاسىنىڭ ورنىندا ورنالاسقانى تۋرالى بولجامدى جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار مەن تاريحشى عالىمدار 1988 جىلدان بەرى ءباسپاسوز بەتىندە ايتىپ, جازىپ كەلەدى. ويتكەنى, بۇعان سىلتەيتىن ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر دە, جازبا ماعلۇماتتار دا جەتكىلىكتى. بۇلتارتپايتىن دالەل رەتىندە ايگىلى كونە قۇرىلىس – «جەتى مەشىت» جايلى ەستىپ, XVIII عاسىردا سانكت-پەتەربۋرگتەن ورتا ەرتىس جاعاسىنداعى ورىس بەكىنىسىنە ارنايى كەلگەن ميللەر جانە پاللاس سىندى اتاقتى عالىمدار ايتقان دەرەكتەردى ەسكە سالامىز. سونداي-اق, ءتاميم يبن باكىريدىڭ, ءال-يدريسي مەن گاردزينيدىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, ورتا عاسىرلاردا سەمەيدىڭ ورنىندا ۇلكەن ساۋدا قالاسى تۇرعانى سوزىمىزگە دالەل. ماسەلەن, ءال-ءيدريسيدىڭ ءحى عاسىردا سىزىلعان كارتاسى سول ەسكى شاھاردىڭ ۇلى جىبەك جولى بويىندا, توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقانىن ءدالەلدەيدى.
سەمەيلىك عالىم اسان وماروۆتىڭ «قازاقيا» دەپ اتالاتىن كىتابىنداعى «سەمەي قالاسى تاريحىنىڭ حرونيكاسى» (ماڭىزدى داتالار) دەگەن بولىگىندە قالا تاريحىن ءىح عاسىردىڭ ورتا شەنىنەن باستايدى: وسى كەزدە ەرتىستىڭ وڭ جاعالاۋىندا قيماق وداعىنا كىرگەن تايپا سانىنا سايكەس جەتى تاس مەشىت بوي كوتەرەدى. ح عاسىردا كوپتەگەن اراب ساياحاتشىلارى, ال, ءحىىى عاسىردا يتاليان جيھانگەرى پلانو كارپيني ورتا ەرتىس شاھارىنا ات باسىن تىرەيدى. قالا تۋرالى جازبا دەرەكتەرىن قالدىردى, دەيدى ولكەتانۋشى. ودان ءارى ول ءوز زەرتتەۋلەرىن تومەندەگىدەي تاريحي دەرەكتەرمەن تولىقتىرادى: 1368 جىلى ءوزىنىڭ قالىڭ اسكەرىمەن بۇحارا, سامارقاندتان شىعىپ, قازاق ساحاراسىن قيىپ ءوتىپ, ورتا ەرتىس بويىنا ات باسىن تىرەگەن ءامىر تەمىر قۇلاپ جاتقان جەتى تاس مەشىتتى قايتا قالپىنا كەلتىرگەن. 1616 جىلدىڭ 25 ساۋىرىندە ورىس پاتشاسى ميحايلدىڭ گراموتاسىندا: «ەرتىس بويىندا تاس مەشىتتەر بار, ولاردى تەكسەرۋ كەرەك», دەلىنگەن.
دەمەك, قالا تاريحىنىڭ ارىدا جاتقانىن ايعاقتايتىن دالەلدەر جەتكىلىكتى. وعان زەر سالساڭىز «سەمەي» اتاۋىنا قاتىستى «جەتى شاتىر» تاريحى كۇنى كەشەگى اڭگىمە بولىپ قالادى.
وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن, قالاداعى امانتاي يسين, مۇحتاربەك كارىموۆ, ەرلان سايلاۋباي, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اسان وماروۆ جانە باسقا تانىمال زيالىلار قول قويعان «سەمەي قالاسىنىڭ جاسى تۋرالى تۇجىرىمداما» دەپ اتالاتىن تاريحي قۇجات قابىلداپ, جوعارىعا جولداعان ەكەن. ماقسات – سەمەيدىڭ سوناۋ ورتا عاسىرلاردان كەلە جاتقان كونە قالانىڭ ورنى بولعانىن جۇرتقا ۇعىندىرۋ.
دەگەنمەن, تاعى ءبىراز جۇرت ەلباسىنىڭ 2007 جىلعى 21 ماۋسىمى كۇنگى جارلىعىمەن ورىسشا سەميپالاتينسك اتاۋى سەمەي بولىپ وزگەرتىلگەنىنىڭ ءوزىن كوڭىلگە مەدەۋ تۇتاتىنداي.
سەمەي – ەلىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنداعى تاعدىر-تالەيى ەرەكشە, داڭقتى قالا. بۇگىندە جىرى بىتپەيتىن سەمەيدىڭ قوعامدىق-الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى وڭ شەشىم تابا باستاعان.
تۇستەن كەيىن, شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتۋشى قۇراممەن كەزدەستىك. اتالمىش ۋنيۆەرسيتەت وڭىردەگى ساپالىق جاعىنان وزگەشە, كوپ سالالى, كلاسسيكالىق ەۋروپالىق تيپتەگى وقۋ ورنى, سونداي-اق, شىعىس قازاقستان ايماعىنىڭ مادەني, وقۋ-ادىستەمەلىك جانە عىلىمي ورتالىعى بولىپ تابىلادى. كەزدەسۋدە ءتاۋەلسىزدىك العان 25 جىلدان بەرگى قول جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز سارالانىپ, ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ورنى مەن ءرولى جانە بىلىكتى كادرلار دايارلاۋداعى باسىم باعىتتارى اتاپ كورسەتىلدى. سونداي-اق, ەكسپو-2017 كورمەسى قارساڭىنداعى ەلىمىزدىڭ تۋريستىك تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ, تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى اشۋ مەن جاڭعىرتۋ, قورعاۋعا الۋ پروبلەمالارى تالقىلاندى.
تۇرسىنحان زاكەن,
قازاقستان جازۋشىلار
وداعىنىڭ مۇشەسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور
شىعىس قازاقستان وبلىسى
«التاي مۇراسى» حالىقارالىق اۆتوەكسپەديتسياسى ساپارىن جالعاستىرۋدا
ماۋسىمنىڭ 15-ءى كۇنى ۇلىلاردىڭ ۇياسى, قىرانداردىڭ قياسى قارقارالىنى ارتقا تاستاپ, ۇلى اباي ەلى قاراۋىل مەن سەمەيگە قاراي جول تارتتىق. ءبىرىنشى توقتاعان جەرىمىز شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اباي اۋدانى, توقتامىس باتىر اۋىلىنا قاراستى قىرىقۇڭگىر قورىمى بولدى.
وسىندا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ تاريح فاكۋلتەتى ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ۇلان ءۇمىتقاليەۆ «حالىق تاريح تولقىنىندا» باعدارلاماسى بويىنشا ەكى بىردەي جوباعا جەتەكشىلىك ەتىپ قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. باستى زەرتتەۋ نىسانى شىڭعىستاۋداعى كونە مۇرتتى وبالار. سوڭعى ەكى جىلدىڭ كولەمىندە ول باسقارعان ەكسپەديتسيا شىڭعىستاۋ وڭىرىندە تولىق بارلاۋ جۇمىستارى مەن قازبا زەرتتەۋلەرىن جۇرگىزۋدە. ءبىز كەلگەندە مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى قۋاتجان ۋاليەۆ پەن ۇلتتىق مۇراجاي ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى جاكەن تايماعانبەتوۆ مىرزالار دا وسىندا ءجۇر ەكەن. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ە.سىدىقوۆقا بەرگەن ەسەبىندە ارحەولوگ ۇ.ۇمىتقاليەۆ وسى ۋاقىتقا دەيىنگى بارلىق اقپاراتتاردى قامتي كەلە تاس داۋىرىنەن باستاپ, قولا, ەرتە تەمىر, تۇركى كەزەڭدەرىنىڭ 270-تەن استام كەشەندى ەسكەرتكىشتەرى تىزىمدەلگەنىن اتاپ كورسەتتى.
ونىڭ مالىمەتى بويىنشا قىرىقۇڭگىر جەرلەۋ كەشەنىندە ءبىر شارشى شاقىرىم ايماقتا ورنالاسقان قولا, ەرتە تەمىر جانە تۇركى ءداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى كەزدەسەدى ەكەن. مۇندا 100-گە جۋىق ەسكەرتكىشتەر انىقتالعان. ەسكەرتكىشتەردىڭ نەگىزگى بولىگىن قولا ءداۋىرىنىڭ قورشاۋلارى قۇرايدى, سونىمەن قاتار, ەرتە تەمىر ءداۋىرىنىڭ قورعاندارى جانە تۇركى كەزەڭىنىڭ قورشاۋلارى بار ەكەن. ولاردىڭ ءبىرسىپىراسى بەتالدى قازىلىپ, تونالعان. سوعان قاراماستان, كونە داۋىرگە ءتان بۇل قورىمداردان كوپتەگەن قىش بۇيىمدار, كيىز قالدىقتارى, جىلقى مەن ادام سۇيەكتەرى, قولا پلاستينكالار, ءتۇرلى اشەكەي بۇيىمدار (مونشاقتار), سۇيەكتەن جاسالعان جەبە ۇشتارى, ءۇيۋلى جاتقان قويدىڭ اسىقتارى تابىلعان. مۇنىڭ ءوزى وسىنداعى كوشپەندى مادەنيەتتىڭ تىم ارىدەن باستاۋ العانىن كورسەتەدى.
اۆتوەكسپەديتسيا دالا جاعدايىندا تاماقتانىپ, ودان سوڭ ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ە.ب.سىدىقوۆ رەسپۋبليكا ۇلتتىق مۇراجايىمەن, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتپەن جانە شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى بويىنشا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى.
قارقارالىداعى قىزىلكەنىش سارايى, قىزىلارايداعى بەگازى-ءداندىباي مادەنيەتى, ۇلان باۋىرىمىز قازىپ جاتقان شىڭعىستاۋدىڭ مۇرتتى وبالارى, ءبارى-ءبارى ارعى بابالارىمىزدىڭ كونە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرى بولىپ تابىلادى. بۇلار ارقا ءوڭىرىنىڭ ءبىر تۇتاس تاريحي-مادەني كەشەنىن قالىپتاستىرادى. بىزدىڭشە, بۇل كونە قورىمدار ودان ءارى جەرىنە جەتە زەرتتەلۋى ءارى قالپىنا كەلتىرىلىپ, اينالاسى اباتتاندىرىلۋى كەرەك. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ قول جەتكەن ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى – سارىارقا توسىندە بۇرىن قالالار بولماعان-مىس دەگەن كوزقاراسقا تولىق تويتارىس بەرىلۋى. ءبىر عانا مىسال, ەلوردانىڭ ءدال ىرگەسىنەن بوزوق دەگەن قالاشىقتىڭ ورنى اشىلىپ, عالىمدار ونىڭ ءىح-ءحى عاسىرلاردا بوي كوتەرگەنىن انىقتادى. بۇل جاعداي ءبىزدىڭ ارحەولوگتارىمىز بەن تاريحشىلارىمىزدىڭ جۇمىسىنا تىڭ سەرپىن بەردى.
اۆتوەكسپەديتسيانىڭ كەلەسى توقتاعان جەرى ايگىلى قوڭىراۋليە ۇڭگىرى بولدى. شىڭعىستاۋداعى بۇل ۇڭگىردىڭ بيىكتىگى 3 مەتردەن – 25 مەترگە دەيىن جەتەدى, ۇزىندىعى 100 مەتردەن اسادى. ونىڭ كيەسى جايىندا ەڭ العاش باسپاسوزدە 1892 جىلى ورىستىڭ «ۆيتەبسكيە گۋبەرنسكيە ۆەدوموستي» گازەتىنىڭ № 63 سانىندا سيپاتتاما بەرىلەدى.
قوڭىراۋليەگە اۋىرعان – سىرقاعان, قۇدايدان بالا تىلەگەن ادامدار وسى كۇنگە دەيىن كوپتەپ كەلىپ جاتادى. ۇڭگىردىڭ اينالاسىندا كونەدەن قالعان كوپتەگەن قورىمدار جاتىر. ونى مۇنداعى جۇرت تاريحتا جاۋگەرشىلىكتە قىرىلعان ساربازداردىڭ قابىرى دەسەدى. ۇڭگىر ىشىندە جاۋگەرشىلىك زاماندا تالاي ادام جانىن امان ساقتاپ قالعانى تۋرالى دا اڭىزدار بار ەكەن.
قوڭىر اۋليەگە قاتىستى اڭگىمەنىڭ ەڭ تۇشىمدىسى وسىندا شىڭعىس حاننىڭ جەرلەنگەنى تۋرالى بولجام بولدى. بىزدىڭشە, شىڭعىستاۋ الەمگە ايگىلى بيلەۋشىنىڭ حان كوتەرىلگەن جەرى بولۋى مۇمكىن, بىراق ونىڭ دۇنيەدەن وتكەن جەرى سولتۇستىك قىتاي, ماڭگىلىك تۇراعى ءوزىنىڭ تۋعان جەرى بۇرحان-قالدۋن تاۋى. بۇل دۇنيەجۇزى عالىمدارى جاپپاي مويىنداعان, بارلىق جازبا دەرەكتەر تۇگەل دالەلدەگەن ايداي اقيقات. ودانشا, ءبىز شىڭعىس حاننىڭ قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحىنداعى ورنى مەن ءرولىن ءادىل باعالاپ, «ول دا ءبىزدىڭ بابامىز» دەگەن پىكىردى ۇستانساق, ۇتپاساق ۇتىلمايمىز. قوڭىراۋليە ۇڭگىرىنەن اتتانىپ بارا جاتىپ تاريحشى عالىمداردىڭ پىكىرى وسىعان توقايلاستى.
كىشى بەسىندە اباي اۋدانىنىڭ ورتالىعى قاراۋىلعا دا جەتتىك. قازاقتىڭ قازىرگى تاريحىندا اباي, شاكارىم, مۇحتار سىندى ۇلىلار وسكەن وسىناۋ كيەلى مەكەندە ءبىر كەزدە ءۇش جۇزگە ونەگە ايتقان انەت بابا, كەڭگىرباي بي, توبىقتى ەلىن شىڭعىستاۋعا باستاپ كەلگەن باتىر ماماي جۇماعۇل ۇلى, ەل قورعاعان باتىر توقتامىس لاقا ۇلى, ايپارا انا, نىسان ابىز, ەرالى اۋليەلەردىڭ رۋحى ەسىپ تۇرعانداي ەدى. الىس-جاقىننان كەلگەن جۇرت ەلىم دەپ ەڭىرەگەن سول ۇلى تۇلعالاردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتسە, مۇنداعى ەل دە اباي اتامىزدىڭ تۋعان مەكەنىن گۇلدەندىرۋگە ءبىر كىسىدەي اتسالىسىپ ءجۇر. ءبىز وسىنداعى ءاربىر ادامنىڭ بويىنان اباي ەلىنە ءتان بەكزاتتىق پەن زياتتىلىقتى بايقادىق.
قاراۋىلدا بولعان باسقوسۋدا اكىم تۇرسىنعازى جانتۇياق ۇلى اڭگىمەنى اۋداننىڭ بۇگىنگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنان باستادى. 2015 جىلعى اۋدانداعى بارلىق قوعامدىق-ساياسي, مادەني-كوپشىلىك ءىس-شارالارى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىعى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 20 جىلدىعى, ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى جانە ۇلى ابايدىڭ 170 جىلدىعى مەرەكەلەرىنە ورايلاستىرىلىپ وتكىزىلىپتى.
ەڭ باستىسى, مۇنداعى ەل-جۇرت حاكىمنىڭ تويىن اۋداننىڭ جوعارى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشتەرىمەن قارسى العان. اباي اۋدانىندا نەگىزگى ءوندىرىس – مال شارۋاشىلىعى. اۋدانداعى مال باسى ءوز ءتولى ەسەبىنەن جانە مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ماقساتىنداعى ساتىپ الۋ جولىمەن ءوسىپ كەلەدى ەكەن. بۇگىندە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋمەن 512 شارۋا قوجالىعى جانە 3441 جەكەمەنشىك قوسالقى شارۋاشىلىق اينالىسادى. ءبىر قۋانتارلىعى, اۋداندا اسىل تۇقىمدى مالدىڭ ۇلەس سالماعى 21 پايىزعا جەتىپ, رەسپۋبليكا اۋداندارىنىڭ اراسىندا 7-ورىنعا تابان تىرەگەن. «تۋعان جەرگە تاعزىم» اكتسياسى اياسىندا 2015 جىلعا 82 ملن. 660 مىڭ تەڭگەنىڭ 27 جوباسى ىسكە اسىپتى.
ەرتەڭىنە ۇلى ابايدىڭ تۋعان جانە ءومىر سۇرگەن اۋىلى جيدەبايعا ات باسىن بۇرىپ, ودان سوڭ جول-جونەكەي بورىلىدەگى م.اۋەزوۆتىڭ مۇراجاي-ۇيىنە زيارات ەتتىك. كۇن ەرتە بولعان سوڭ, بورىلىدەن شىعا بەرە سايىن دالا توسىندە قارا تاستى قاق جارىپ اققان كۇشىكباي بۇلاعىنا ايالداپ, بەتى-قولىمىزدى جۋىپ, ءشولىمىزدى باستىق. كۇشىكباي – ەل نامىسىن, جەر نامىسىن بيىك ۇستاعان جاۋجۇرەك باتىر. توبە باسىندا ونىڭ زيراتى ەرلىك پەن ورلىكتىڭ بەلگىسىندەي بولىپ وقشاۋ تۇر ەكەن. سىنشىلار ۇلى مۇحتاردى ەۋروپالىق بيىككە كوتەردى دەپ باعالاعان «قورعانسىزدىڭ كۇنى» دە وسىندا بولعان وقيعالاردى نەگىز ەتىپ جازىلىپتى. اڭگىمەسىنىڭ باستى كەيىپكەرى عازيزا دا وسى ماڭدا جەرلەنگەن. جالپى, اباي اۋدانىنا ات باسىن بۇرعان وسى ساپارىمىزدا م.اۋەزوۆتىڭ ايگىلى «اباي جولى» ەپوپەياسىن قايىرا وقىعانداي, ءار بەتىن قايتا پاراقتاعانداي اسەردە بولدىق.
ءبىرازدان سوڭ, الدىمىزدا ۇلى ەرتىستىڭ جاعاسىنداعى ەجەلگى قالا سەمەي كوز ۇشىنان بۇلدىراپ كورىنە باستادى. تاريحتى پاراقتاساق, ونىڭ اتى ءVىىى عاسىرداعى كونە تۇركىنىڭ ماڭگىتاستارىندا دا, ح عاسىرداعى ماحمۇت قاشقاريدىڭ سوزدىگىندە دە سول باياعى «ەرتىس» بولىپ جازىلعان ەكەن. تۇركى قاعاناتىنا جان-جاقتان جاۋ قاپتاعان سوناۋ الامان-تاسىر زامانداردا كۇلتەگىن بابامىز «التاي تاۋىن جولسىزدان استىم, ەرتىس سۋىن وتكەلسىزدەن كەشتىم» دەيتىنى وسى ەرتىس ەمەس پە! ەندەشە, سول كوكتۇرىكتەر زامانىندا وسى ولكەنى قارلۇقتار مەن قيماقتار, كەيىن كەلە قىپشاقتار مەكەن ەتتى. سوناۋ ەرتەدەگى ساقتار مەن عۇندار زامانىندا-اق وسىندا كوشپەندى سكيفتەر مەن عۇنداردىڭ جازعى وردا-تۇراقتارى بوي كوتەردى. ەرتىستىڭ ۇزىنا بويىندا قيماق كونفەدەراتسياسىنىڭ ون التى قالاشىعى بولعانى تاريحشى قاۋىمعا بۇرىننان جاقسى ءمالىم جاي ەدى. مىنە, سونداي قالانىڭ ءبىرى پاۆلودار مەن شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ مەجەسى «سەميار» سەلوسىنىڭ ماڭىنان تابىلىپ, ارحەولوگ عالىمداردى ەلەڭ ەتكىزدى. قازىرگى كۇنى كونە كەنتتىڭ ورنىندا ۇلكەن قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, جەر قويناۋىنان كوپتەگەن قۇندى ايعاقتار الىنۋدا.
ال كەزىندەگى قىپشاق-قيماق قاعاناتىنىڭ باس ورداسى قازىرگى سەمەي قالاسىنىڭ ورنىندا ورنالاسقانى تۋرالى بولجامدى جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار مەن تاريحشى عالىمدار 1988 جىلدان بەرى ءباسپاسوز بەتىندە ايتىپ, جازىپ كەلەدى. ويتكەنى, بۇعان سىلتەيتىن ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر دە, جازبا ماعلۇماتتار دا جەتكىلىكتى. بۇلتارتپايتىن دالەل رەتىندە ايگىلى كونە قۇرىلىس – «جەتى مەشىت» جايلى ەستىپ, XVIII عاسىردا سانكت-پەتەربۋرگتەن ورتا ەرتىس جاعاسىنداعى ورىس بەكىنىسىنە ارنايى كەلگەن ميللەر جانە پاللاس سىندى اتاقتى عالىمدار ايتقان دەرەكتەردى ەسكە سالامىز. سونداي-اق, ءتاميم يبن باكىريدىڭ, ءال-يدريسي مەن گاردزينيدىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, ورتا عاسىرلاردا سەمەيدىڭ ورنىندا ۇلكەن ساۋدا قالاسى تۇرعانى سوزىمىزگە دالەل. ماسەلەن, ءال-ءيدريسيدىڭ ءحى عاسىردا سىزىلعان كارتاسى سول ەسكى شاھاردىڭ ۇلى جىبەك جولى بويىندا, توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقانىن ءدالەلدەيدى.
سەمەيلىك عالىم اسان وماروۆتىڭ «قازاقيا» دەپ اتالاتىن كىتابىنداعى «سەمەي قالاسى تاريحىنىڭ حرونيكاسى» (ماڭىزدى داتالار) دەگەن بولىگىندە قالا تاريحىن ءىح عاسىردىڭ ورتا شەنىنەن باستايدى: وسى كەزدە ەرتىستىڭ وڭ جاعالاۋىندا قيماق وداعىنا كىرگەن تايپا سانىنا سايكەس جەتى تاس مەشىت بوي كوتەرەدى. ح عاسىردا كوپتەگەن اراب ساياحاتشىلارى, ال, ءحىىى عاسىردا يتاليان جيھانگەرى پلانو كارپيني ورتا ەرتىس شاھارىنا ات باسىن تىرەيدى. قالا تۋرالى جازبا دەرەكتەرىن قالدىردى, دەيدى ولكەتانۋشى. ودان ءارى ول ءوز زەرتتەۋلەرىن تومەندەگىدەي تاريحي دەرەكتەرمەن تولىقتىرادى: 1368 جىلى ءوزىنىڭ قالىڭ اسكەرىمەن بۇحارا, سامارقاندتان شىعىپ, قازاق ساحاراسىن قيىپ ءوتىپ, ورتا ەرتىس بويىنا ات باسىن تىرەگەن ءامىر تەمىر قۇلاپ جاتقان جەتى تاس مەشىتتى قايتا قالپىنا كەلتىرگەن. 1616 جىلدىڭ 25 ساۋىرىندە ورىس پاتشاسى ميحايلدىڭ گراموتاسىندا: «ەرتىس بويىندا تاس مەشىتتەر بار, ولاردى تەكسەرۋ كەرەك», دەلىنگەن.
دەمەك, قالا تاريحىنىڭ ارىدا جاتقانىن ايعاقتايتىن دالەلدەر جەتكىلىكتى. وعان زەر سالساڭىز «سەمەي» اتاۋىنا قاتىستى «جەتى شاتىر» تاريحى كۇنى كەشەگى اڭگىمە بولىپ قالادى.
وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن, قالاداعى امانتاي يسين, مۇحتاربەك كارىموۆ, ەرلان سايلاۋباي, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اسان وماروۆ جانە باسقا تانىمال زيالىلار قول قويعان «سەمەي قالاسىنىڭ جاسى تۋرالى تۇجىرىمداما» دەپ اتالاتىن تاريحي قۇجات قابىلداپ, جوعارىعا جولداعان ەكەن. ماقسات – سەمەيدىڭ سوناۋ ورتا عاسىرلاردان كەلە جاتقان كونە قالانىڭ ورنى بولعانىن جۇرتقا ۇعىندىرۋ.
دەگەنمەن, تاعى ءبىراز جۇرت ەلباسىنىڭ 2007 جىلعى 21 ماۋسىمى كۇنگى جارلىعىمەن ورىسشا سەميپالاتينسك اتاۋى سەمەي بولىپ وزگەرتىلگەنىنىڭ ءوزىن كوڭىلگە مەدەۋ تۇتاتىنداي.
سەمەي – ەلىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنداعى تاعدىر-تالەيى ەرەكشە, داڭقتى قالا. بۇگىندە جىرى بىتپەيتىن سەمەيدىڭ قوعامدىق-الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى وڭ شەشىم تابا باستاعان.
تۇستەن كەيىن, شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتۋشى قۇراممەن كەزدەستىك. اتالمىش ۋنيۆەرسيتەت وڭىردەگى ساپالىق جاعىنان وزگەشە, كوپ سالالى, كلاسسيكالىق ەۋروپالىق تيپتەگى وقۋ ورنى, سونداي-اق, شىعىس قازاقستان ايماعىنىڭ مادەني, وقۋ-ادىستەمەلىك جانە عىلىمي ورتالىعى بولىپ تابىلادى. كەزدەسۋدە ءتاۋەلسىزدىك العان 25 جىلدان بەرگى قول جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز سارالانىپ, ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ورنى مەن ءرولى جانە بىلىكتى كادرلار دايارلاۋداعى باسىم باعىتتارى اتاپ كورسەتىلدى. سونداي-اق, ەكسپو-2017 كورمەسى قارساڭىنداعى ەلىمىزدىڭ تۋريستىك تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ, تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى اشۋ مەن جاڭعىرتۋ, قورعاۋعا الۋ پروبلەمالارى تالقىلاندى.
تۇرسىنحان زاكەن,
قازاقستان جازۋشىلار
وداعىنىڭ مۇشەسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور
شىعىس قازاقستان وبلىسى
سوڭعى جاڭالىقتار
حالىق جازۋشىسى مۇحتار شاحانوۆ دۇنيەدەن ءوتتى
قوعام • كەشە
ەلەنا رىباكينا شتۋتگارتتاعى تۋرنيردە توپ جاردى
سپورت • كەشە
كوشپەندىلەر قالاشىعىندا 500 ءتۇپ اعاش ەگىلدى
«تازا قازاقستان» • كەشە
قازاقستان الەمدەگى ەڭ باقىتتى ەلدەر رەيتينگىندە 33-ورىنعا كوتەرىلدى
قازاقستان • كەشە
استانادا قاي كوشەلەر جابىق تۇر؟
ەلوردا • كەشە
سولنەچنىي كەنتىندە جاڭا ءورت ءسوندىرۋ بەكەتى اشىلدى
ايماقتار • كەشە
«تازا قازاقستان»: الماتىدا 550-دەن استام ادام سەنبىلىككە شىقتى
«تازا قازاقستان» • كەشە
