قازاقتىڭ قالماتاەۆى ەدى

اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, جالپى سانى جيىرمادان استام وردەندەر مەن مەدالدەردىڭ يەگەرى مۇرات قالماتاەۆ قازاقستانداعى جۋرناليستەر اراسىنان شىققان تۇڭعىش گەنەرال ەدى. مۇرات دۇيسەمبى ۇلىنىڭ «ادام جانىنىڭ ينجەنەرى» دەپ اسپەتتەلەتىن جۋرناليست ماماندىعىن تاڭداۋىنىڭ ءتۇپ تامىرىندا اتا-اناسىنىڭ بويىنداعى ادام جانىنا اراشا تۇسۋگە ءازىر تۇراتىن قاسيەتتەرى جاتقان سياقتى. ول كىسىنىڭ اكەسى دۇيسەمبى قالماتاەۆ – قازاقستانداعى العاشقى دارىگەرلەردىڭ ءبىرى-ءتىن. ونىڭ «دۇيسەنبى كولى» دەپ اتالاتىن كولدىڭ ەمدىك قاسيەتىن ءوزى اشىپ, سونىڭ باتپاعىمەن ءتۇرلى سىرقاتتاردى ەمدەگەنى ەل اۋزىندا قازىرگە دەيىن ايتىلادى. بۇل كول كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەلگە شيپا بولۋدا. بالا كۇنىنەن اكەسىنىڭ وسىنداي قا­يىرىمدى ىستەرىنە قانىعىپ وسكەن ءارى جانى شىعارماشىلىققا جاقىن مۇرات اعا مەكتەپ بىتىرىسىمەن اۋىل بالالارى ءۇشىن مارتەبەسى الاتاۋمەن تەڭەسەتىن ەڭ مىقتى جوعارى وقۋ ورنى – الماتىداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. قازاقتىڭ تالاي قارىمدى قالامگەرلەرىن ۇشىرعان جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن تاڭداعان مۇرات اعانىڭ الدىنا قويعان ءبىر-اق ماقساتى بولدى. ول – حالىققا قىز­مەت ەتۋ. سول ماقساتىنىڭ العاشقى باسپالداعى كوكپەكتى اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلانۋىنان باس­تالىپتى. قازمۋ-دى جاڭا ءبىتىرىپ كەلگەن جاس جىگىتتىڭ بويىنداعى جىگەرىمەن بىرگە ءىستىڭ تەتىگىن تابۋعا دەگەن قۇشتارلىعىن تاپ باسىپ تانىعان جەرگىلىكتى باسشىلار جاستارمەن جۇمىستى جانداندىرۋدى مۇرات اعاعا سەنىپ تاپسىردى. ول كومسومولدىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى جۇمىسىندا كويلەك كيىپ, قارا گالستۋك تاعىپ شىرەنىپ جۇرگەن جوق. قاي­­تا جاستارعا ءوز ىسىمەن ۇلگى كورسەتىپ, ويداعىداي اتقاردى. سودان كەيىن بىرنەشە جىل اۋداندىق «جۇلدىز» («زۆەزدا») گازەتىنىڭ رەداكتورى بولدى. جاس تا بولسا ۋنيۆەرسيتەتتە وقىعانىمەن قا­تار, كوكىرەككە تۇيگەنى كوپ مۇرات دۇيسەمبى ۇلى جەرگىلىكتى باسىلىمنىڭ قىرۋار شارۋاسىنىڭ قيسىنىن كەلتىرەتىن شەبەر رەداكتور اتاندى. مۇرات اعانىڭ بۇدان كەيىنگى ەڭبەك جولى سەمەي وبلىستىق پارتيا كومي­تەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ-پارتيا تۇرمىسى ءبولىمىنىڭ نۇسقاۋشىسى, كەيىننەن ءبولىم مەڭ­گەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىمەن جالعاستى. بۇعان دەيىن كسرو ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىن بىتىرگەن, ءارى ناعىز ەڭبەكتىڭ قايناعان ورتاسىنان كەلگەن مۇرات ءۇشىن بۇل قىزمەتتەردى اتقارۋ اسا قيىنعا سوقپاعانى انىق. 1975 جىلدان باستاپ ول قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىندە ينسپەكتور قىزمەتىن اتقارسا, 1980 جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورال وبلىستىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ سايلاندى. نەگىزگى ماماندىعى جۋرناليست مۇرات قالماتاەۆتىڭ ىشكى ىستەر ورگانىنداعى ەڭبەك جولى 1983 جىلى ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى – ساياسي ءبولىمنىڭ باستىعى قىز­مەتىنەن باستالدى. ەلىمىزدىڭ ىشكى ءتارتىبىن ساقتاۋ جولىندا جىگەرلەنە ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ, ول گەنەرال-مايور دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدى. ميليتسيا گەنەرال-مايورى مۇرات قالماتاەۆتىڭ اۋعان سوعىسىنا قاتىسۋى جايلى ايتقاندا, قازاق حالقىنىڭ جۇرەك جاراسىنا اينالعان جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە توقتالماي كەتۋگە بولمايدى. ماسكەۋ بيلىگىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىن شيرەك عاسىر باسقارعان تۇعىرلى تۇلعا دىنمۇحاممەد قوناەۆتى ءبىر-اق كۇندە قىزمەتىنەن الىپ تاستاپ, ونىڭ ورنىنا قازاق دەگەن ەل بار ەكەنىن شالا-پۇلا بىلەتىن كولبيندى اكەلىپ وتىرعىزا سالۋى قازاقستاندىقتار ءۇشىن اشىق كۇندە نايزاعاي ويناعانداي بولدى. ءدال سول 16 جەلتوقسان كۇنى ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى-ساياسي ءبولىم­نىڭ باستىعى ميليتسيا گەنەرال-مايورى مۇرات دۇيسەمبى ۇلى قالماتاەۆ قىزمەت بابىمەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جۇرگەن. «قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتiنiڭ پلەنۋمى بولادى, سوعان تەزiرەك جەتسiن», دەگەن سۋىت حاباردىڭ تەگىن ەمەس ەكەنىن ءىشى سەزسە دە, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن اشىپ ايتقان ەشكىم بولمادى. تىپتەن الماتىعا كەلگەن سوڭ دا اياق استىنان پلەنۋم جاسايتىنداي نە بولعانىن تۇسىنە المادى. جاي كەزدە ۇزاققا سوزىلاتىن پلەنۋم بۇل جولى وتە تەز ءوتتى دە, ءبىر-اق ماسەلە قا­رالدى. ول – دiنمۇحاممەد احمەت ۇلى قوناەۆتى قازاقستان كومپارتياسى ور­تالىق كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىسى قىزمەتىنەن بوساتۋ. بارلىق سانالى ءومىرىن قازاقستاندى وركەندەتۋ ىسىنە ارناعان ارداقتى ازاماتتىڭ ۇزاق جىلعى ەڭبەگىنە العىس ايتقان دا ەشكىم بولمادى. ءماس­كەۋدىڭ بۇل الىمجەتتىگى ونى اۋىر ويعا قالدىردى. ونىڭ ۇستىنە داۋىس بەرۋگە قۇقىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتi مۇشەلەرiنىڭ «قوناەۆ­تى ورنىنان الۋعا دا, ونىڭ ورنىنا رەسەيدiڭ ۋليانوۆ وبلىسىنىڭ بiرiنشi حاتشىسى بولعان كولبيندi سايلاۋعا دا» ءبىر اۋىز قارسىلىق بىلدىرمەگەن ارە­كەتتەرى جان دۇنيەسىن قۇلازىتىپ, مازا بەرمەدى. مۇنىڭ ارتى جەلتوقسان وقيعاسىنا ۇلاستى. ول كەزدەگى ىشكى ىستەر ءمينيسترى گريگوري كنيازەۆ بولاتىن. كۇنى بويى الاڭعا جينالعان جاستاردىڭ الدىنا شىعىپ ءسوز سويلەۋگە ەشكىمنىڭ باتىلى جەتپەدى. ەڭ سۇمدىعى – كەشكە قاراي بارناۋىلدان, سۆەردلوۆسكiدەن, رەسەيدiڭ باسقا دا قالا­لارىنان كەلگەن اسكەرلەر الاڭدى قىزىل قانعا بويادى. مۇزداي قارۋلانعان جەندەتتەر بەيبىت شەرۋگە شىعىپ, ۇكى­مەتكە دەگەن نارازىلىقتارىن بىلدىرگەن قازاقتىڭ ۇل-قىزدارىن اياماي سوقتى. اق قار, كوك مۇزدا جارا­لانعانداردى ىڭىرسىتىپ ماشيناعا تيەپ, بەلگىسىز جاققا اكەتىپ جاتتى. بار بيلىك ماسكەۋدەن كەلگەندەردىڭ قولىندا بولدى. ولار جاس­تاردى مۇنداي وزبىرلىقتان قورعاماق تۇگىلى قازاق گەنەرالدارىن مۇلدە باس­شىلىققا جولاتقان جوق. ىشتەگى جالىنداي لاپىلداعان اشۋ-ىزا جانىن ورتەپ بارا جاتسا دا, قولدان كەلەر قايران جوق. ال, مىنا ءبىر وقيعانى كوزىمەن كورگەن قالماتاەۆتىڭ قانى باسىنا شاپشىدى. ءبىر لەيتەنانت ەكى جەندەت سۇيرەپ كەلە جاتقان جىگىتتىڭ اۋزىنان بار پارمەنىمەن تەپكەندە مۇرات اعا دا شىداپ تۇرا المادى. كومەكشىسى ارقىلى الگى لەيتەنانتتى وزىنە شاقىرتىپ الدى دا, بۇل دا الگى لەيتەنانتتى قۇلاق شەكەدەن اياماي سوقتى. ارينە گەنەرال بۇل ارەكەتىنىڭ ءوز ومىرىنە اياماي سوققى بولىپ ورالاتىنىن بىلمەي تۇرعان جوق. بىراق... ءوزى ءومىر بويى ادال قىزمەت ەتكەن پارتيانىڭ مىنا جاۋىزدىعى جانىن جاي تاپتىرمادى. ارينە, قازاقتىڭ جاپ-جاس جىگىتتەرى مەن قىزدارىن كوك مۇزعا جاتقىزىپ قويىپ, تەپكىنىڭ استىنا العان جەلتوقساننىڭ سول ءبىر ىزعارى جالعىز قالماتاەۆتىڭ عانا ەمەس, تامىرىندا قازاقتىڭ قانى بار ءار ادامنىڭ جانىن جاۋراتقانىمەن, قولدان كەلەر امال بولدى ما. الاڭعا شىققان جاستاردى «بۇزاقى, ناشاقور» ەتىپ كورسەتۋ ءۇشىن تابىلعان ءبىر ايلا – ميليتسيا قىزمەتكەرلەرىن جاراقاتتانعان كەيىپتە گوسپيتالعا جاتقىزدى. «جارا­لانعانداردىڭ» جاعدايىن ءبىلۋ ءۇشىن گوسپيتالعا كەلگەن مۇرات اعا مۇنىڭ ايلا ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ قايتتى. گەنەرالدىڭ قايدا بارىپ, نە ىستەگەنىن كوزدەن تاسا ەتپەگەن باسشىلار تاسادان تاس اتۋعا كىرىستى. اسىرەسە, ماسكەۋدەن كەلگەن گەنەرال-پولكوۆنيك ەليسوۆ پەن رەسپۋبليكا ىشكi iستەر مينيسترi كنيازوۆ اشىق جاۋلىق­قا كوشتى. ولار تىپتەن قالماتاەۆتىڭ ءار قادامىن اڭدىتىپ, تەلەفونىن دا تىڭ­داتقىزدى. ءبىر ابىرويى – ەشكىم ونىڭ جۇمىسىنان ءمىن تابا المادى. ال وداقتىق Iشكi iستەر مينيسترلiگi ساياسي باسقارماسىنىڭ باستىعى گەنەرال-لەيتەنانت گلادىشوۆ قوڭىراۋ شالىپ, قىزمەتى تۇرماق ءوزىنىڭ اتا-جۇرتى قازاقستاننان كەتۋىن بۇيىرعاندا قالماتاەۆ تاڭعالعان جوق. بۇل كەزدە وعان ۇلتشىل دەگەن ايدار تاعىلىپ تا قويعان. بيلىك ەندى گەنەرال قالماتاەۆتان قالاي دا قۇتىلۋدىڭ جولىن, ونى اۋعان­ستانداعى قىرعىن سوعىسقا جىبەرۋ ارقىلى تاپقان سياقتى. ءسويتىپ, «1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسى كەزiندەگi iسi پارتيانىڭ ساياساتىنا ءدال كەلمەيتiن» ميليتسيا گەنەرال-ما­يو­رى مۇرات ءدۇي­سەمبى ۇلى قالماتاەۆ 1988 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا اۋعانستاننان ءبىر-اق شىعادى. بىراق, «اجال كەلمەي جان شىقپاس, قىسىر سوزدەن ءمان شىقپاس» دەگەن راس ەكەن. جات جەردە وعان بۇيىرعان قىزمەت – كسرو Iشكi iستەر مينيسترلiگiنiڭ اۋعان تساروندويلارىنىڭ كەڭەسشiسi بولدى. قىزمەتى سالماقتى بولعانمەن, وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا جۇرۋىنە تۋرا كەلدى. مۇرات اعانىڭ قانىمەن بىتكەن ءبىر اسىل قاسيەتى – قانداي باسشىلىق قىزمەت اتقارماسىن جايلى جەردە جايباراقات وتىرا المايدى. مۇندا دا ونىڭ باسقا ەلدەردەن كەلگەن كەڭەسشىلەر سياقتى سىرتتان باقىلاپ وتىرۋىنا بولار ەدى, بىراق مۇرات دۇيسەمبى ۇلى ۋاقىتىنىڭ كوبىسىن اتۋ الاڭىندا وتكىزدى. تىنىم تاپپاي ءجۇرىپ نەبىر قارۋدى قولىندا ويناتتى. كوپ ۇزاماي تiكۇشاقپەن تاۋداعى باتالونداردى ارالاۋعا شىقتى. ءبىر قورقىنىشتىسى مۇندا تىنىشتىققا مۇلگىپ تۇرعان تاۋ ىشىندە اياق استىنان اتىس باستالىپ كەتەدى. وسىنداي ءبىر شابۋىل كەزىندە مۇرات اعا قاتتى جارالانادى. ول مىنگەن بتر ميناعا ءتۇسىپ, اۋزى-مۇرنى جوق مۇزداي تەمىردىڭ ىشىندە قالىپ قويدى. اجالى جوق ەكەن, ارتىنان كەلگەن قۇتقارۋشىلار امان الىپ قالعانىمەن, سول قولى مەن اياعى جۇمىس ىستەمەي قالىپتى. گوسپيتالدا جاتىپ ەم­دەلگەنىمەن ساۋساقتارى ساۋىعا قويمادى. دارىگەرلەر «مۇگەدەكتىك بەرىپ, ەلگە قايتارامىز» دەپ ەدى, ەلگە مۇگەدەك گەنەرال بولىپ قايتقىسى كەلمەدى. اجال اۋزىندا جۇرگەن كۇندەر ءبىر جىلداي ۋاقىتقا سوزىلدى. ەگەر 1988 جىلدىڭ اياعىندا اۋعانستانداعى كەڭەس اسكەرلەرiن كەرi قايتارۋ تۋرالى جارلىق شىقپاعاندا قازاق گەنەرالىنىڭ جات جەردە قانشا جۇرەرى بەلگىسىز ەدى. «سۇيەگى جات جەردە قالسىن» دەگەن قارانيەتتىلەردىڭ قارعىسىنان امان قالىپ, ەلگە ورالعان مۇرات اعا ءبىراز ۋاقىت ۇيىندە جۇمىسسىز جاتتى. مۇنداي ءۇن­سىزدىك قانشا جەردەن جانىن جارالاسا دا, ەڭ اۋىرى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتiنiڭ ەكiنشi حاتشىسى مارات مەڭدiباەۆتىڭ ءومىر بويى پارتيا ءۇشىن, حالىق ءۇشىن ەڭبەك ەتكەن, قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا گەنەرالدىققا دەيىن جەتكەن مۇنىڭ تاعدىرىنا نەمكەتتى قا­راعانى بولدى. قىزمەت سۇراپ الدىنا بارعاندا جات جەردە قازاق گەنەرالىنىڭ مارتەبەسىن ابىرويمەن قورعاپ كەلگەن, ەڭ باستىسى اجالدان امان كەلگەن بىلدەي ءبىر ازاماتقا قولداۋ كورسەتۋدىڭ ورنىنا سۋىق قابىلداپ, س ۇلىق شىعارىپ سالعانى, باسشىسىماق كولبيننىڭ: «سەن تiرi مە ەدiڭ؟» دەگەنى, ىشكى ىستەر ءمينيسترى كنيازەۆتىڭ «جۇمىس جوق» دەپ سىلتاۋراتۋى جۇرەگىنە ۇلكەن سالماق سالدى. بىراق حالقىم دەپ جۇرگەن ازامات بۇل سىننان دا ءوتتى. وزىنە دەگەن وسىنشالىقتى نەم­قۇرايدىلىقتان شارشاپ جۇرگەنىندە سەمەي وبلىستىق ىشكi iستەر باسقار­ماسىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالدى. قىلمىستىڭ ءورشىپ تۇرعان كەزىندە ءبۇ­تىندەي ءبىر وبلىستىڭ قىلمىستىق احۋا­لىن جاقسارتۋ شەبەر باسشىنىڭ عانا قولىنان كەلەرى حاق. قانداي دا ءبىر پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن ادام سونىڭ ورتاسىندا بولۋى كەرەك, كوزبەن كورۋى كەرەك ەكەنى قانداي قاجەت بولسا, قانقۇيلى قىلمىستى اشۋدا دا وسى ارەكەت اۋاداي قاجەت. مۇرات دۇيسەمبى ۇلى وبلىستىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ تىزگىنىن قولىنا الىسىمەن قىلمىستى اشۋ ءۇشىن ءتۇن قاتىپ جۇرەتىن قاتارداعى جەدەل ۋاكىلدەرمەن سان رەت قىلمىسكەردىڭ سوڭىنا بىرگە ءتۇستى. جار قۇلاعى جاستىققا تيسە دە راتسيانى جاستانىپ جاتاتىن مازاسىز كۇندەردىڭ جەمىسى از بولعان جوق. كوپ ۇزاماي سەمەي وبلىسى قىلمىستىڭ الدىن الۋ جانە اشۋ جاعىنان الدىڭعى قاتارعا شىقتى. گەنەرال-مايور مۇرات قالماتاەۆتىڭ ءتارتىپ ساقشىلارى مەن حالىقتىڭ اراسىنا سالعان التىن كوپىرى تالاي تاعدىردى قىلمىستان قۇتقاردى. وبلىس حالقى ونىڭ ۋاقىتپەن ساناسپاي كۇندىز-ءتۇنى اتقارعان تىنىمسىز ەڭبەگىن ەلەپ, ءارى ونىڭ ىسكەرلىگىنە ۇلكەن سەنىم ارتىپ رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا ۇسىندى. 1-2 ەمەس باقانداي 12 اداممەن باسەكەگە ءتۇسۋ وڭاي بولعان جوق. مۇرات دۇيسەمبى ۇلى بۇل تالاستا تاماشا جەڭىسكە جەتىپ, باسىم داۋىس­پەن جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتى بولىپ سايلانىپ, قۇقىقتىق رەفورما جانە زاڭدىلىق جونىندەگى كوميتەتتىڭ توراعاسى بولدى. ءومىر جولى ۇرپاققا ۇلگى بولار ونەگەمەن ورنەكتەلگەن, ۇلتىن جانىنداي جاقسى كورەتىن ابزال اعا دا مىنا ءپاني جالعاننان ءوتتى. الداعى قىركۇيەك ايىنداعى 80 جىلدىعىنا جەتپەي ۇلكەن جۇرەك توقتادى. گەنەرال-مايور مۇرات دۇيسەمبى ۇلى قالماتاەۆتىڭ ەسىمىن قادىرىن بىلەتىندەر ەشقاشان ۇمىتپايدى.  گۇلنار جاپارعاليقىزى  الماتى