قازاقستان – الەمدىك ساياساتتا ءوز ورنى بار ەل

كەشە «قازمەديا» ورتالىعىندا قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرلان ىدىرىسوۆتىڭ حالىققا ەسەپ بەرۋ كەزدەسۋى بولىپ ءوتتى. مينيستر كەزدەسۋ بارىسىندا سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ قىزمەتى جانە الداعى پەرسپەكتيۆالارى مەن مىندەتتەرى تۋرالى باياندادى. قازاقستان بۇگىنگى كۇنگە دەيىن الەمنىڭ 180 مەملەكەتىمەن ديپ­لو­ماتيالىق قارىم-قاتىناس ورنات­قان. – ءبىز شىعىستا جانە باتىستا, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتە ءىرى جانە شا­عىن مەملەكەتتەرمەن دوستىق, سەنىمدى قارىم-قاتىناس ورناتىپ, ءوزارا ءتيىمدى ەكونوميكالىق بايلانىستى نىعايتىپ جاتىرمىز. رەسەي جانە قىتايمەن تىعىز بايلانىس­تامىز, ەۋروپالىق وداق – ءبىزدىڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەسىمىز, ال اقش – ەو-دان كەيىنگى ەكىنشى ءىرى شەتەلدىك ينۆەستور. ءوزارا دوستىق ءتيىمدى قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋ بارىسىندا باۋىرلاس مەملەكەتتەرمەن جانە ورتالىق ازياداعى كورشىلەرىمىزبەن بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزۋدەمىز. اراب الەمىنىڭ, ازيا, افريكا جانە لاتىن امەري­كا­سىنىڭ وزىق ەلدەرىمەن دە ىنتى­ماق­تاستىعىمىزدى دامىتۋ ءۇستىن­دەمىز, دەدى ەرلان ىدىرىسوۆ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىرت­قى ساياساتتاعى سارابدال ءىس-قي­مىلىنىڭ ارقاسىندا قازاق­ستان الەمدىك ارەنادا قازىر بە­رىك ۇستانىمعا, جوعارى دەڭگەي­دەگى ابىرويعا يە. يادرولىق قارۋسىز­دانۋ سالاسىندا كوشباسشى ەل رەتىن­دە تانىلىپ, مادەنيەت, ءدىن جانە ءور­كەنيەتتەر ۇنقاتىسۋىنىڭ بەل­سەندى مودەراتورى بولىپ تابى­لادى. «قازاقستان-2050» سترا­تە­گياسى, «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋ, الەمدەگى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋدە ەلدىڭ ىشىندە ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك قايتا قۇرۋلار ءۇشىن سىرتقى جاعدايدى ءتيىمدى ەتۋ, حالىق­ارالىق ارەنادا ۇلتتىق مۇددەلەردى قورعاۋ سىرتقى ىستەر مي­نيسترلىگىنىڭ باسىم باعىت­تارىنىڭ ءبىرى جانە سولاي بولىپ قالا بەرەدى, دەدى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى. ەلدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلى وسىنى ايعاقتاي تۇسەدى. حالىقارالىق رەيتينگتەردەگى قازاق­ستاننىڭ كورسەتكىشتەرى جانە ين­ۆەستيتسيالىق كليماتتى جەتىلدى­رۋدەگى ماسەلەدە قول جەتكەن تابىس­تار وسىنى ايعاقتايدى. بۇكىل­الەمدىك ەكونوميكالىق فورۋ­مىنىڭ باسەكەلەستىكتىڭ جاھاندىق يندەكسىندە قازاقستان يتاليا, تۇركيا, برازيليا, ءۇندىستان, ۆەن­گريا سياقتى ەلدەردى ارتقا تاستاپ, 50-قاتاردان 42-قاتارعا كوتەرىلدى. وسى كورسەتكىش بويىنشا ەاەو بويىنشا سەرىكتەستەرىنەن دە العا شىقتى: رەسەي 45-ءشى, ارمەنيا 82-ءشى, قىرعىزستان 102-ءشى ورىندا. مامىر ايىندا وتكەن استانا ەكونوميكالىق فورۋمى اياسىندا 388 ميلليون اقش دوللارىنا تەڭ 22 كوممەرتسيالىق قۇجاتقا قول قويىلدى. بۇل شەتەلدىك بيزنەس تاراپىنىڭ قازاقستانعا دەگەن سەنىمىن كورسەتەدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى وقيعا دەپ جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ جيىنىن ايتۋعا بولادى. ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ ەكونوميكالىق الەۋ­ەتى وتە جوعارى. مەملەكەتتەر ەكو­نوميكاسىنىڭ جيىنتىق كولەمى 2,2 ترلن. دوللاردان اسسا, حالقى­نىڭ سانى 182 ملن. ادامنان اسىپ جىعىلادى. ە.ىدىرىسوۆ وسىنداي الەۋەتتىڭ ارقاسىندا جاڭا مۇمكىندىك كوزدەرى اشىلىپ وتىرعانىنا توقتالدى. وداق ەلدەرى اراسىندا كەدەندىك شەكا­رالاردىڭ بولماۋىنا قاتىس­تى ءبىزدىڭ بيزنەسمەندەرىمىز وزدەرىنىڭ كولىكتىك شىعىندارىن تومەن­دەتە الادى جانە جۇكتەر­دىڭ قۇرلىقارالىق تاسىمالى مەيلىنشە قىسقاردى. ناتيجە­سىندە ءبىز باسەكەلەستىككە قابىلەت­تىلىگىمىزدى ارتتىرىپ, ەكسپورتقا شىعارىلاتىن وتاندىق ءونىمنىڭ تانىمالدىلىعى كۇشەيدى, دەدى مينيستر. سىرتقى ىستەر ءمينيسترى 2017-2018 جىلدارعا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلەرى قۇرامىنا قازاقستاننىڭ كانديداتۋراسىن ۇسىنۋ بويىنشا مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى بەلسەندى تۇردە جۇمىس جالعاسىپ جاتقانى جونىندە باياندادى. 28 ماۋسىمدا بۇۇ-نىڭ نيۋ-يورك قالا­سىنداعى شتاب-پاتەرىندە ۇمىتكەرلەردى سايلاۋ وتەدى. قۇرا­مىنا قازاقستان كىرەتىن ازيا گەوگرافيالىق توبىنان, سونداي-اق, تايلاند تا ۇمىتكەر. بۇۇ قك تۇراقتى ەمەس مۇشەلەرى قۇرامىنا سايلانۋ ءۇشىن بۇۇ-عا مۇشە 193 ەلدىڭ ۇشتەن ەكى داۋىسىنا يە بولۋ كەرەك, دەدى ە.ىدىرىسوۆ. بۇۇ قك قۇرامىنا تۇراقتى ەمەس مۇشەلىككە سايلانعان كۇندە قازاقستان قاۋىپسىزدىك كەڭە­سىنىڭ بارلىق كۇن ءتارتىبىن قاراس­تىراتىن بولادى. ونىڭ ىشىندە, قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ جانە قاق­تىعىستان كەيىنگى قالپىنا كەلتىرۋ, سونداي-اق, قاۋىپسىزدىك كەڭە­سىن مەيلىنشە وكىلەتتى جانە ترانسپارەنتتى ورگانعا اينالدىرۋ ماق­ساتىندا رەفورمالاۋ مەن ترانسفورماتسيالاۋعا باسقالارمەن قاتار ءوز ۇلەسىن قوساتىن بولادى, دەدى ەرلان ءابىلفايىز ۇلى. سىرتقى ساياساتتاعى ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى شەتەلدەرمەن ۆيزالىق رەجىمدى جەڭىلدەتۋ بولىپ تابىلادى. قازىرگە دەيىن ازامات­تاردىڭ ۆيزاسىز رەجىمى تۋرالى ەكىجاقتى كەلىسىمدەردىڭ ءناتي­جەسىندە قازاقستاندىقتار ۆيزانى رەسىمدەمەي-اق 26 ەلگە بارۋعا مۇمكىندىگى بار. تاعى دا 3 ەل­مەن كەلىسىمگە قول قويىلعان, الايدا, ولار قازىر زاڭدىق تۇرعىدا قاتتا­لىپ جاتقاندىقتان, ءالى تولىق­قاندى كۇشىنە ەنگەن جوق. وعان قوسىمشا تاعى 10 مەملەكەت قازاقستاندىقتارعا ۆيزاسىز كەلۋىنە بىرجاقتى تارتىپپەن ءمۇم­كىندىك تۋعىزىپ وتىر ەكەن. ۆيزاسىز رەجىم تۋرالى كە­لىسىمدەردىڭ جوبالارى قازاق­ستاننىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارى تاراپىنان قاراستىرىلىپ جاتىر. بانگلادەش, يزرايل, كولۋمبيا, كۋۆەيت, مالديۆ, ماروككو, چيلي جانە سالۆادور وسى ساناتتا. وسىنداي كەلىسىم 9 مەملەكەتپەن جاسالىپ, قازاقستاننىڭ تيەسىلى مەملەكەتتىك ورگاندارى تاراپىنان شەتەلدىك مەملەكەتتەردىڭ رەسمي ورگاندارىنىڭ قاراۋىنا جىبەرىلگەن. ولاردىڭ قاتارىندا برۋنەي-دارۋسسالام, كوستا-ريكا, لاوس, ماكاو, مالايزيا, ومان, سينگاپۋر, ۋرۋگۆاي, فيدجي ەلدەرى بار. وسىلاي دەگەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بۇل باعىتتا ەۋروپالىق وداقپەن دە كەلىسسوز ءجۇرىپ جاتقانىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. ەۋروپالىق وداقپەن وڭايلاتىلعان ۆيزالىق رەجىم بويىنشا قازاقستان مەن ەو اراسىنداعى كەڭەيتىلگەن سەرىكتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق اياسىندا جاڭا كەلىسىم شەڭبەرىندە بەلسەندى كەلىسسوز جۇرگىزۋدەمىز, دەدى ە.ىدىرىسوۆ. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تاراپىنان ەكسپو-2017 حالىقارالىق كور­مەسىنە شەت مەملەكەتتەردىڭ كەڭ اۋقىمدا جانە مازمۇندى قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىس اتقارىلۋ ۇستىندە. وسى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە 90 ەلمەن جانە 16 حالىقارالىق ۇيىممەن كورمەگە قاتىسۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلىپ, 53 قاتىسۋ شارتىنا قول قويىلعان. كورمەگە جالپى سانى 100 ەل مەن 15 حالىقارالىق ۇيىم قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە. سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ حالىققا ەسەپ بەرۋى بارىسىندا « ۇلى دالا ەلى» اتتى قازاقستان تۋ­رالى Windows, Apple, Android جۇيەسىنىڭ بازاسى قۇرىلعىسىنا ارنالعان تاماشا ءموبيلدى قو­سىمشانىڭ تۇساۋى كەسىلدى. ەسەپ بەرۋدىڭ سوڭىندا ەرلان ىدى­رىسوۆ زالدان قويىلعان, ەلدىڭ 14 ايماعىنان تىكەلەي بايلانىس ار­قىلى جولدانعان ساۋالدارعا تولىمدى جاۋاپ قايتاردى. سۇراقتار ەلى­مىزدىڭ سىرتقى ساياساتى سالاسىنا قاتىستى ءتۇرلى تاقىرىپتاردى قام­تىدى. عابيت ىسكەندەر ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»