مەنى بايىرعى مال دارىگەرى مامانى رەتىندە قازىر ەلىمىزدە وسى سالاداعى جۇمىستاردا ورىن الىپ وتىرعان ولقىلىقتار الاڭداتادى. جاسىم 68-گە جەتىپ زەينەتكەر بولعانىممەن دە وسى جۇمىستان ءالى دە الىستاي قويعانىم جوق. زەينەتكەرلىككە شىعىسىمەن 2-3 جىل ۆەتسانوتريادتا جۇمىس ىستەدىم. قازىر ءۇرجار اۋدانىنىڭ ماقانشى اۋىلىندا ماماندىعى مال دارىگەرى ۇلىم قايىرتايدىڭ 2002 جىلى اشقان مالدارىگەرلىك ءدارىحاناسىندا وتكەن جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ ءجۇرمىن.
«الاڭدايتىنداي, ريزا بولمايتىنداي, پىكىر ايتاتىنداي بۇل كىم ءوزى سونشاما؟» دەپ ويلايتىن بولارسىزدار. مەن جاستايىمنان مالدارىگەرلىك جۇمىستىڭ جانىندا ءجۇردىم.
تۋعان ناعاشىم مال ءدارىگەرى بولعان ەدى. ءوزىم 1972 جىلى سەمەيدىڭ مال دارىگەرلىك- زووتەحنيكالىق ينستيتۋتىن ءبىتىرگەننەن بەرى وسى سالادان ءبىر كۇن قول ۇزبەي ىستەپ كەلدىم. اكەمنىڭ ماماندىعى زووتەحنيك, پارتيا قىزمەتكەرى, سوۆحوز ديرەكتورى بولدى. ماعان دا كولحوز, سوۆحوزعا باسشى بولۋدىڭ رەتى تالاي كەلسە دە مەن ونىڭ بارىنەن باس تارتىپ, مال دارىگەرلىك جۇمىسىمدا قالا بەردىم. بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ اياگوز, اقسۋات اۋداندارىندا 1972-1980 جىلداردا بولىمشە, سوۆحوز مال دارىگەرلىگىندە ەڭبەك ەتتىم. 1980 جىلدان باستاپ ماقانشى اۋدانىنىڭ باس مال دارىگەرى, 1998 جىلدان بەرى ءۇرجار اۋدانىنىڭ باس مال دارىگەرى, باس مەملەكەتتىك ۆەتينسپەكتورى بولىپ, 2011 جىلى زەينەتكەرلىككە شىققانعا دەيىن قىزمەت ەتتىم. وتكەن ءومىر جولدارىما, بىرىڭعاي تەك مال دارىگەرلىك قىزمەتپەن اينالىسقان جىلدارىما ارناپ «مال دارىگەرى ماماندىعىم, ماقتانىشىم, مەحناتىم, ماحابباتىم مەنىڭ» اتتى كوركەم-ادەبي, پۋبليتسيستيكالىق كىتابىم 2001 جىلى جارىق كوردى. 2000 دانا تارالىممەن شىققان وسى كىتاپتى مال دارىگەرلەر قاۋىمى الىپ وقىپ تانىستى. ونىڭ ازداعان تولىقتىرۋلارمەن ورىس تىلىندەگى اۋدارماسى: «ۆەتەريناريا: پريزۆانيە, سترادانيا ي ستراست مويا» دەگەن اتپەن 2011 جىلى شىقتى. قازاق تىلىندە شىققان ءبىرىنشى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى 2001 جىلى سەمەيدىڭ شاكارىم اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوتىپ وقۋشى, وقىتۋشى جانە عالىمدار قاۋىمىنىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولدى.
ءۇرجار اۋدانىنىڭ مال ءدارىگەرلەر قاۋىمىمەن ءجيى كەزدەسىپ تۇرامىن. سوندا ءبارىنىڭ ايتاتىنى: «قازىر جۇمىستا بەرەكە قالمادى, قاعازباستىلىق بولىپ, باسىمىز قاتىپ كەتتى, باسقا جۇمىس بولسا اۋىسىپ كەتەر ەدىك, جۇمىس جوق, الىپ قويعان نەسيەمىز بار, شاراسىزدان ءجۇرمىز», – دەيدى. ونىڭ ۇستىنە الىپ وتىرعان ايلىعىمىز دا ءماز ەمەس. ايلىق كولەمى – 56000 تەڭگە, قولعا تيەتىنى – 51000 تەڭگە. كەيبىر اۋىلدىق وكرۋگ دارىگەرلەرىنىڭ ايلىعى 38000 تەڭگەگە دەيىن ءتۇسىپ كەتىپ, ولاردىڭ جۇمىستان باس تارتقاندارى بار. قىستا كەلىسىمشارتى ءبىتتى دەپ, 2-3 اي ماندىتىپ اقشا تولەمەيدى. ماقانشى اۋىلىندا شەكارا وتريادى بار. ولار 2 ايداي كەزەكتى ەڭبەك دەمالىسىن الادى. ونىڭ ۇستىنە ولارعا دەمالىستا بولىپ ىستەمەگەن 2 ايدىڭ ەڭبەكاقىسى تاعى تولەنەدى. مال دارىگەرلەرىنىڭ جۇمىسى اسكەريلەردەن اۋىر بولماسا, جەڭىل ەمەس. نەگە ءبىز جىل بويى تۇراقتى ەڭبەكاقى المايمىز. بۇدان گورى بۇرىنعىداي ليتسەنزيامەن ىستەگەنىمىز قايىرلى ەدى», – دەيدى.
مال دارىگەرلەرىنىڭ ايتىپ جۇرگەن قاعازباستىلىقتارى مالدىڭ قانىن برۋتسەللەزگە زەرتتەۋگە العاننان كەيىن وعان ۆەدوموست جاسايدى, ول ۆەدوموستى ءاربىر مال ءتۇرىنىڭ جىنىستىق, جاستىق توپتارىنا بايلانىستى جەكە-جەكە جاساۋ كەرەك. ءبىر تابىن ءىرى قارانىڭ نەمەسە ءبىر وتار قويدىڭ قانىن الۋ ءۇشىن ءبىرىنشى سيىر مەن ساۋلىقتىڭ قانىن الىپ, ودان سوڭ بۇقا مەن قوشقاردىڭ, ودان سوڭ تەكە, شىبىش, توقتى, بۇزاۋ-تايىنشا دەگەندەي كەتە بەرەدى. وسى كوپ قاعازدى جاساۋ ءۇشىن ەڭبەكاقىلارىنان جىرىپ تاعى كىسى جالدايدى نەمەسە ءوز ارالارىنداعى كومپيۋتەرگە يكەمى بار ءبىر مال دارىگەرىن جۇمىستان بوساتىپ وتىرعىزادى.
مال دارىگەرلەرى تاڭ بوزىنان قىرعا شىعىپ, قىستاققا نە كۇزەككە بارادى. تابىندا 150-180 باس ءىرى قارا, وتاردا 500-700 باستاي, ءتىپتى, 1000-عا جۋىق ۇساق مال بار. ولاردى ۇستاپ بەرەتىن ادام جەتىسپەيدى. قاپتاعان قالىڭ مالدىڭ ىشىندە سيىر مەن قۇناجىندى اجىراتۋ وڭاي ەمەس, ال دەنە بىتىمدەرىندە كوپ اۋىتقۋ جوق, تۇتاس ءجۇن باسقان ساۋلىق قوي مەن تۇساقتى, ىسەكتى اجىراتۋ, ءسويتىپ, ولاردى رەت-رەتىمەن ۇستاپ قان الۋ وڭايعا سوقپايدى. مال دارىگەرلەرى تيتىقتان شارشاپ قان الۋدى كەشكى ساعات 5-6-لاردا ارەڭ بىتىرەدى. ودان سوڭ ۇيلەرىنە كەلىپ قاننىڭ ءتىزىمىن بولەك-بولەك جاساۋ كەرەك. ول تابىنعا نەمەسە وتارعا قانشاما ادام مالىن قوسقان. ول ادامداردىڭ تولقۇجاتتارىنىڭ نومىرلەرى, ينن-دەرىن ۆەدوموستقا ءتۇسىرۋ كەرەك. دارىگەرلەردىڭ قولىندا مال يەلەرىنىڭ دايىن تۇرعان ماعلۇماتتارى جوق. ونى ىزدەپ انادان, مىنادان سۇراپ, تەلەفون شالىپ قانشاما ۋاقىتىن جوعالتادى. كوپتەگەن اۋىلدىق وكرۋگتەردە ينتەرنەت جوق, بار جەردىڭ وزىندە دۇرىس ىستەمەيدى. الىس اۋىلداردان زەرتحاناعا اكەلگەن قاننىڭ سىنامالارىنىڭ ۆەدوموستارىن اجي بازاسىمەن سالىستىرىپ, دالدەۋ ءۇشىن زەرتحانا ورنالاسقان ەلدى مەكەندە اركىمنىڭ ۇيىندە قونا جاتادى, ويتكەنى, جۇمىس ءبىر كۇندە بىتپەيدى. مالدىڭ ءنومىرى كەلمەي جاتادى. جاسى بىرەر ايعا كەلمەسە دە, سايكەس ەمەس دەپ قاتە تابادى.
مال دارىگەرلەرى قاعاز بەن كومپيۋتەرگە شۇقشيىپ بارلىق ۋاقىتىن وسىلاي وتكىزەدى. ءار مالدىڭ جاسى مەن جىنىستىق توبىنا قاراي ۆەدوموست جاساپ نە قاجەت؟ بارىنە قويىلاتىن رەاكتسيا-كومپلەمەنتتى بايلانىستىرۋ رەاكتسياسى مەن روزبەنگال سىناماسى. اناۋ ساۋلىق, مىناۋ قوشقار, مىناۋ توقتى, ەشكى, لاق ەكەن دەپ باسقا رەاكتسيا قويىلمايدى, ارقايسىسىنا ءارتۇرلى دياگنوستيكۋمدار دوزاسى جوق, ءبارى بىردەي, تەك ءىرى قارا مەن ءمۇيىزدى ۇساق مالداردىڭ رەاكتسياعا الىناتىن قان سارى سۋلارىنىڭ مولشەرى عانا بولەك. تەك قوشقارلاردى ينفەكتسيالىق ەپيديديميتكە زەرتتەۋ ءۇشىن بولەك ۆەدوموست جاساسا بولادى.
ارينە, زامان تالابى اۋىلشارۋاشىلىق مالدارىنىڭ يدەنتيفيكاتسياسىن كىرگىزدى. ونسىز بولمايدى. نەگىزى قالاندى. ەندى وسىنىڭ ءبارىن ۇساق-تۇيەككە تاڭا بەرۋدىڭ قاجەتتىلىگى قانشا؟ سىرعا ءنومىرىن, جاس مولشەرىن (وتە دالدىكسىز), جىنىسىن, مال يەسىنىڭ اتى-ءجونىن, ۆەدوموستقا ەنگىزسە, ارتىنان ءاربىر جىنىس توبىنىڭ جيىن سانىن, ۆەدوموستىڭ اياعىندا كورسەتسە جەتىپ جاتىر. ال وتە ءدال, جان-جاقتى مالىمەتتەردى اكىمدىكتە, باسقاداي قاجەتتىلىكتەردە جيناپ, جاساتسا دۇرىس بولار ەدى, جانتالاسىپ قارا جۇمىس جاساپ, سىڭبىرۋگە ۋاقىت تاپپاي جۇرگەن دارىگەرگە جۇكتەمەي. تومەنگى بۋىن مال دارىگەرلەرىنىڭ جۇمىسىن كورگەن, بىلگەن, تۇسىنگەن كىسىگە ول – اۋىر دەنە جۇمىسى, ازداعان لوگيكاسى بار قول ەڭبەگى. ونى كومپيۋتەرگە وتىرعىزىپ ودان ينتەللەكتۋال جاساۋ مۇمكىن ەمەس. وعان ونىڭ قابىلەتى دە مۇرشاسى دا جەتپەيدى. ول وعان قاجەت ەمەس.
الايدا, قاتتى وقىعان ادامداردىڭ قيالىنان تۋعان وسى وزگەرىستەردى كۇندەلىكتى جۇمىسقا قايتكەندە دە ەنگىزۋ جونىندە اشم ۆەتەريناريالىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى س. حاسەنوۆتىڭ ءۇستىمىزدەگى جىلعى 20 اقپانداعى نۇسقاما حاتى بار. وندا ول قۇراستىرىلعان بيولوگيالىق ماتەريال سىنامالارىن قابىلداۋ الگوريتمىن ەنگىزۋدى قامتاماسىز ەتىڭدەر دەيدى.
راس, الگوريتمدەگى تەرموچەمودان, تەمپەراتۋرالىق رەجىم, سارى سۋ كولەمىنىڭ دالدىگىن ساقتاۋ دەگەن پۋنكتتەرى باياعىدان بار تالاپتار. ولار ەش بۇرمالاۋدى كوتەرمەيدى-اق. ال ەش زالالى جوق سىنامالاردى ورتەۋ جولىمەن جويۋ, سونان سوڭ بارىپ سىنامالار قۇيىلعان شپريتس پروبيركانى قايتارۋ دەگەن نۇسقاۋلار مال دارىگەرلەرىنىڭ ەرەن ەڭبەگىن تابان استى ەتۋ, باردى جوق قىلۋ بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ جانايقايىن ەستيتىن ادام بار ما ەكەن؟ تاياۋدا وبلىس اكىمىنىڭ ءبىر ورىنباسارى: «بۇل – مينيسترلىكتىڭ تالابى, ىستەمەسەڭدەر جۇمىستان شىعىپ جۇرە بەرىڭدەر», دەپتى. مال دارىگەرلەرى اشىنىپ: «وسى قاجەتسىز دۇنيەلەردى ويلاپ تاۋىپ وتىرعان شەتەلدەن وقىپ كەلگەندەر, مال دارىگەرلىك جۇمىستىڭ قىر-سىرىن, ونىڭ بەينەتىن بىلمەيتىندەر, ىستەلگەن ءىستى ەمەس, جازىلعان قاعازدى باعالايتىندار. راس, ولاردىڭ بىلىمدەرى مول, جان-جاقتى وقىعان, شەتەلدىڭ جەتىلگەن تەحنولوگياسىنا قانىق, بىراق قازاقتىڭ مەنتاليتەتىنە مويىنسۇنبايتىن, كەڭ دالادا قالىپتاسقان مال باعۋ ءداستۇرىن تۇسىنبەيتىندەر», دەيدى.
شەتەلدىڭ تەحنولوگياسىن قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ومىرگە, وندىرىسكە ەنگىزە سالۋ, اسىرەسە, مال شارۋاشىلىعىندا مۇمكىن ەمەس. اسا ءبىلىمدى باستىقتاردىڭ ىستەپ وتىرعانى ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى الەكساندر گريبوەدوۆتىڭ «اقىلدىڭ ازابى» رومانىنداعى ەسكى مەن جاڭانىڭ جانتالاسقان ءجونسىز جاعالاسۋى سياقتى كورىنەدى. ودان دا ءبىر داناگويدىڭ «اسىقپاي تەزدەتەيىك» دەگەنى دۇرىس پا دەيمىن. جوعارىداعى تالاپتاردى العاشقىدا ۇيىمداسقان ءىرى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ مالدارىنا, وتىرىقشى مال شارۋاشىلىعى بارلاردان باستاپ ەنگىزىپ, كەزەڭ- كەزەڭمەن دامىتىپ, ەڭ اياعى جىل سايىن, ءتىپتى, مەزگىل سايىن ەلدىڭ قوسپا مالدارىنان قۇرالاتىن, بىرەسە جوعالىپ, بىرەسە تابىلاتىن اۋىلداعى جەكە شارۋالاردىڭ مالدارىمەن اياقتاسا دۇرىس بولار ەدى. سودان سوڭ مال اۋرۋىنا قارسى نەگىزگى شارالاردى جوسپارلاعاندا كەڭەس وداعى كەزىندەگىدەي ولاردى نەگىزىنەن كوكتەم جانە كۇز مەزگىلدەرىنە قويسا, اراسىندا دەگەلمينتيزاتسيا, توعىما سەكىلدى تاعى باسقا شارالاردى جۇرگىزە بەرەدى.
قازىرگى كەزدە ۆەتەريناريالىق عىلىم مەن تاجىريبەنىڭ بۇرىننان قالىپتاسقان قاعيدالارىن بۇزۋ ورىن الىپ, بۇل جاعداي بارعان سايىن كەڭ تاراپ بارادى. كەي جەرلەردە ءىرى شارۋا قوجالىقتارى يەلەرىنىڭ قارسىلىعىنان ولاردىڭ مالدارىنىڭ اراسىنان شىققان اۋرۋلاردى مويىنداماۋ ورىن الۋدا. اسىرەسە, برۋتسەللەز اۋرۋىمەن اۋىرعان مالداردى ولاردىڭ قوجايىندارىنىڭ كەلىسپەي جوعارى ورىندارعا شاعىمدانۋى سالدارىنان ول مالداردى برۋتسەللەزگە قايتا تەكسەرۋگە, ءسويتىپ برۋتسەللەز جوق, نەمەسە ماردىمسىز كۇدىكتى عانا جاعداي بار دەپ, باردى جوققا شىعارىپ جالعان ناتيجە الۋ بار. نەمەسە مالى بۇرىن برۋتسەللەز ۆاكتسيناسىنا وتىرعىزىلعان ەكەن, سول سەبەپتى برۋتسەللەزگە وڭ ناتيجە بەرىپتى دەگەن قورىتىندى الادى. تايتالاسقان تەكسەرۋگە كەيدە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى ارالاسادى.
ءبىز بىلەتىن, جۇزدەگەن جىلدان كەلە جاتقان عىلىمي نەگىز بەن تياناقتى تاجىريبە بويىنشا برۋتسەللەزگە ءبىر رەت بولسا دا وڭ ناتيجە بەرگەن مال ەكىنشى قايتا تەكسەرىلمەۋى كەرەك. ويتكەنى, ەكىنشى رەت تەكسەرگەندە قان سىناماسىندا وڭ رەاكتسيا جۇرمەي قالۋى ابدەن مۇمكىن, ول – تاڭدانارلىق جاي ەمەس. وعان اۋا رايى, مال بويىنداعى يممۋندىق جاعداي, ت.ب. كوپتەگەن فاكتورلار اسەر ەتەدى. ونىمەن قابات قازىر مالدى كەيبىر انتيبيوتيكتەرمەن ەگىپ تاستاسا, اۋرۋ جويىلۋى نەمەسە السىرەۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا باياعىدان بەرى بۇل جولى وڭ ناتيجە بەرمەسە, كەلەسى جولى بەرەدى دەپ, برۋتسەللەزگە وتە ءجيى تەكسەرۋ جولعا قويىلعان. ول مەرزىم ءمۇيىزدى ۇساق مال ءۇشىن 15-20 كۇن, ءىرى قارا ءۇشىن 20-30 كۇن بولىپ بەلگىلەنگەن. سوندىقتان دا مال دارىگەرلىك زەرتحانا شىعارعان ناتيجەلەرگە ەشقانداي كۇمان تۋدىرماۋ كەرەك. مەنىڭ قىرىق جىلدىق تاجىريبەمدە زەرتحانا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءوز ىستەرىنە نەمقۇرايلى قاراپ, ونىڭ ناتيجەسىن بىرەۋدىڭ مۇددەسىنە قاراي بۇرۋ دەگەن ويلارىنا كەلمەيتىنى, ونداي نيەتتەرىنىڭ جوق ەكەندىگىنە ابدەن كوزىم جەتكەن. ولار ءوز ىستەرىنىڭ ادال دا, ناق بولۋىنا تىرىسادى, باسقالاردىڭ ارالاسۋىنان قىزعىشتاي قورعايدى. جالپى, مال دارىگەرلىك ماماندىقتى تاڭدايتىن, ءومىر جولىن سوعان ارنايتىن جاندار قوعامدا وتە سيرەك. ولاردىڭ كوپشىلىگى ءوز ءىسىنىڭ ناعىز فاناتتارى. سوندىقتان بيىلعى جىلى قولايسىز پۋنكتتەردەن, ساۋ دەگەن جەرلەردەن وڭ ناتيجە بەرگەن قان سىنامالارىنىڭ ناقتىلىعىنا كوز جەتكىزەمىز دەپ ولاردى دا وبلىستىق جانە وڭىرلىك لابوراتوريالارعا قايتا تەكسەرۋگە جىبەرىپ جاتقاندارى مۇلدە دۇرىس ەمەس. ول شارالار تەك ۋاقىتتى الادى جانە قوسىمشا شىعىن شىعارۋدى قاجەت ەتەدى. ماسەلەن, سەمەيدىڭ وڭىرلىك زەرتحاناسىنا ماقانشىنىڭ قولايسىز پۋنكتتەرىنەن قان جەتكىزۋ 700-750 شاقىرىم جول ءجۇرۋدى قاجەت ەتەدى. قازىر مەملەكەت بويىنشا ۇنەمگە كوشىپ جاتقاندا ءبىز نەگە ءجونسىز ىسىراپقا بارامىز؟! قاننىڭ ناتيجەسى بەكىپ كەلگەنشە اۋرۋ مالدىڭ كوزى ۋاقىتىندا جويىلماي اۋرۋدى ودان ءارى تاراتۋعا سەبەپشى بولادى.
اۋىل شارۋاشىلىعىنا, ءاسىرەسە, ۆەتەرينارياداعى جاڭا رەفورمالاردى, كوپ قۇجات-قاعازداردى كىرگىزىپ, ارتىق جۇمىس ىستەتىپ وتىرعان ادامداردىڭ دەنى ارنايى ۆەتەريناريالىق بىلىمدەرى جوق, مال دارىگەرى بولىپ جۇمىس ىستەپ جان قيناماعاندار. ولاردىڭ ەنگىزگەن جاڭالىقتارىن, رەفورمالارىن تومەندە جۇرگەن ماماندار ق ۇلىقسىز مويىنداپ, كەيىستىكپەن اتقارادى. سول سەبەپتى ولاردىڭ كەيبىر شىن مانىندەگى باعالى باستامالارى دا قولداۋ تاپپاي وبال بولۋى مۇمكىن. ولاي بولماۋى ءۇشىن جوعارعى باسشىلىقتا ارنايى مال دارىگەرلىك ءبىلىمى, جۇمىس تاجىريبەسى بار ماماندار ءجۇرۋى قاجەت.
ال قازىر وسى ءىستىڭ كوش باسىندا تۇرعاندار ۆيتسە-مينيستر گۋلميرا يساەۆا, رەسپۋبليكالىق زەرتحانانىڭ باس ديرەكتورى ايگۇل احمەتجانوۆا ەت پەن ءسۇتتىڭ, ماي مەن قۇرتتىڭ, تەرى-تەرسەكتىڭ, ءجۇن-قىلشىقتىڭ, قىل-قىبىردىڭ تەحنولوگياسىن وقىعان ماماندار. بۇل باسشىلار ەلىمىزدىڭ ءار جەرىندە سالىنىپ بىتپەي جاتقان نىساندار قۇرىلىسىن نەگە قاداعالامايدى؟! ءبىزدىڭ ماقانشى اۋىلىندا قۇرىلىسى باستالعانىنا 3-4 جىلداي بولعان جاڭا مال دارىگەرلىك زەرتحانانىڭ سىرتقى قابىرعاسى تۇرعىزىلىپ, توبەسى جابىلدى. قالعان شارۋالارى ىستەلمەي تۇر. ماقانشىعا زەرتحانا قاجەت ەمەس ەدى. مۇنداعى مالدارىگەرلىك زەرتحانا ۇجىمى 1988 جىلى سيليكات كىرپىشتەن سالىنعان ەكى قاباتتى مىقتى عيماراتتا جۇمىس ىستەپ تۇر. سوعان قاراماي, تاعى دا جاڭا زەرتحانا سالۋعا رۇقسات العان. ايتپەسە, باسقا جەرلەردە توزىعى جەتكەن جەر ۇيلەردە تۇرعان زەرتحانالار بار. وسىنى كورىپ جانىڭ اۋىرادى. رەسپۋبليكالىق زەرتحانانىڭ باسشىسى وسىعان نەگە شارا قولدانبايدى؟
تۇپتەپ كەلگەندە, جوعارىداعى ماسەلەلەردى قاپەرگە الىپ ۆەتەريناريا سالاسىنداعى وزگەرىستەردىڭ قاجەت جەرلەرىن اياقاستى, تۇيدەك-تۇيدەگىمەن ەمەس, اسىقپاي كەزەڭ-كەزەڭمەن ساتىلاپ ەنگىزۋ كەرەك.
بازارباي ساتاي,
ۆەتەريناريا سالاسىنىڭ ارداگەرى
شىعىس قازاقستان وبلىسى
مەنى بايىرعى مال دارىگەرى مامانى رەتىندە قازىر ەلىمىزدە وسى سالاداعى جۇمىستاردا ورىن الىپ وتىرعان ولقىلىقتار الاڭداتادى. جاسىم 68-گە جەتىپ زەينەتكەر بولعانىممەن دە وسى جۇمىستان ءالى دە الىستاي قويعانىم جوق. زەينەتكەرلىككە شىعىسىمەن 2-3 جىل ۆەتسانوتريادتا جۇمىس ىستەدىم. قازىر ءۇرجار اۋدانىنىڭ ماقانشى اۋىلىندا ماماندىعى مال دارىگەرى ۇلىم قايىرتايدىڭ 2002 جىلى اشقان مالدارىگەرلىك ءدارىحاناسىندا وتكەن جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ ءجۇرمىن.
«الاڭدايتىنداي, ريزا بولمايتىنداي, پىكىر ايتاتىنداي بۇل كىم ءوزى سونشاما؟» دەپ ويلايتىن بولارسىزدار. مەن جاستايىمنان مالدارىگەرلىك جۇمىستىڭ جانىندا ءجۇردىم.
تۋعان ناعاشىم مال ءدارىگەرى بولعان ەدى. ءوزىم 1972 جىلى سەمەيدىڭ مال دارىگەرلىك- زووتەحنيكالىق ينستيتۋتىن ءبىتىرگەننەن بەرى وسى سالادان ءبىر كۇن قول ۇزبەي ىستەپ كەلدىم. اكەمنىڭ ماماندىعى زووتەحنيك, پارتيا قىزمەتكەرى, سوۆحوز ديرەكتورى بولدى. ماعان دا كولحوز, سوۆحوزعا باسشى بولۋدىڭ رەتى تالاي كەلسە دە مەن ونىڭ بارىنەن باس تارتىپ, مال دارىگەرلىك جۇمىسىمدا قالا بەردىم. بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ اياگوز, اقسۋات اۋداندارىندا 1972-1980 جىلداردا بولىمشە, سوۆحوز مال دارىگەرلىگىندە ەڭبەك ەتتىم. 1980 جىلدان باستاپ ماقانشى اۋدانىنىڭ باس مال دارىگەرى, 1998 جىلدان بەرى ءۇرجار اۋدانىنىڭ باس مال دارىگەرى, باس مەملەكەتتىك ۆەتينسپەكتورى بولىپ, 2011 جىلى زەينەتكەرلىككە شىققانعا دەيىن قىزمەت ەتتىم. وتكەن ءومىر جولدارىما, بىرىڭعاي تەك مال دارىگەرلىك قىزمەتپەن اينالىسقان جىلدارىما ارناپ «مال دارىگەرى ماماندىعىم, ماقتانىشىم, مەحناتىم, ماحابباتىم مەنىڭ» اتتى كوركەم-ادەبي, پۋبليتسيستيكالىق كىتابىم 2001 جىلى جارىق كوردى. 2000 دانا تارالىممەن شىققان وسى كىتاپتى مال دارىگەرلەر قاۋىمى الىپ وقىپ تانىستى. ونىڭ ازداعان تولىقتىرۋلارمەن ورىس تىلىندەگى اۋدارماسى: «ۆەتەريناريا: پريزۆانيە, سترادانيا ي ستراست مويا» دەگەن اتپەن 2011 جىلى شىقتى. قازاق تىلىندە شىققان ءبىرىنشى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى 2001 جىلى سەمەيدىڭ شاكارىم اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوتىپ وقۋشى, وقىتۋشى جانە عالىمدار قاۋىمىنىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولدى.
ءۇرجار اۋدانىنىڭ مال ءدارىگەرلەر قاۋىمىمەن ءجيى كەزدەسىپ تۇرامىن. سوندا ءبارىنىڭ ايتاتىنى: «قازىر جۇمىستا بەرەكە قالمادى, قاعازباستىلىق بولىپ, باسىمىز قاتىپ كەتتى, باسقا جۇمىس بولسا اۋىسىپ كەتەر ەدىك, جۇمىس جوق, الىپ قويعان نەسيەمىز بار, شاراسىزدان ءجۇرمىز», – دەيدى. ونىڭ ۇستىنە الىپ وتىرعان ايلىعىمىز دا ءماز ەمەس. ايلىق كولەمى – 56000 تەڭگە, قولعا تيەتىنى – 51000 تەڭگە. كەيبىر اۋىلدىق وكرۋگ دارىگەرلەرىنىڭ ايلىعى 38000 تەڭگەگە دەيىن ءتۇسىپ كەتىپ, ولاردىڭ جۇمىستان باس تارتقاندارى بار. قىستا كەلىسىمشارتى ءبىتتى دەپ, 2-3 اي ماندىتىپ اقشا تولەمەيدى. ماقانشى اۋىلىندا شەكارا وتريادى بار. ولار 2 ايداي كەزەكتى ەڭبەك دەمالىسىن الادى. ونىڭ ۇستىنە ولارعا دەمالىستا بولىپ ىستەمەگەن 2 ايدىڭ ەڭبەكاقىسى تاعى تولەنەدى. مال دارىگەرلەرىنىڭ جۇمىسى اسكەريلەردەن اۋىر بولماسا, جەڭىل ەمەس. نەگە ءبىز جىل بويى تۇراقتى ەڭبەكاقى المايمىز. بۇدان گورى بۇرىنعىداي ليتسەنزيامەن ىستەگەنىمىز قايىرلى ەدى», – دەيدى.
مال دارىگەرلەرىنىڭ ايتىپ جۇرگەن قاعازباستىلىقتارى مالدىڭ قانىن برۋتسەللەزگە زەرتتەۋگە العاننان كەيىن وعان ۆەدوموست جاسايدى, ول ۆەدوموستى ءاربىر مال ءتۇرىنىڭ جىنىستىق, جاستىق توپتارىنا بايلانىستى جەكە-جەكە جاساۋ كەرەك. ءبىر تابىن ءىرى قارانىڭ نەمەسە ءبىر وتار قويدىڭ قانىن الۋ ءۇشىن ءبىرىنشى سيىر مەن ساۋلىقتىڭ قانىن الىپ, ودان سوڭ بۇقا مەن قوشقاردىڭ, ودان سوڭ تەكە, شىبىش, توقتى, بۇزاۋ-تايىنشا دەگەندەي كەتە بەرەدى. وسى كوپ قاعازدى جاساۋ ءۇشىن ەڭبەكاقىلارىنان جىرىپ تاعى كىسى جالدايدى نەمەسە ءوز ارالارىنداعى كومپيۋتەرگە يكەمى بار ءبىر مال دارىگەرىن جۇمىستان بوساتىپ وتىرعىزادى.
مال دارىگەرلەرى تاڭ بوزىنان قىرعا شىعىپ, قىستاققا نە كۇزەككە بارادى. تابىندا 150-180 باس ءىرى قارا, وتاردا 500-700 باستاي, ءتىپتى, 1000-عا جۋىق ۇساق مال بار. ولاردى ۇستاپ بەرەتىن ادام جەتىسپەيدى. قاپتاعان قالىڭ مالدىڭ ىشىندە سيىر مەن قۇناجىندى اجىراتۋ وڭاي ەمەس, ال دەنە بىتىمدەرىندە كوپ اۋىتقۋ جوق, تۇتاس ءجۇن باسقان ساۋلىق قوي مەن تۇساقتى, ىسەكتى اجىراتۋ, ءسويتىپ, ولاردى رەت-رەتىمەن ۇستاپ قان الۋ وڭايعا سوقپايدى. مال دارىگەرلەرى تيتىقتان شارشاپ قان الۋدى كەشكى ساعات 5-6-لاردا ارەڭ بىتىرەدى. ودان سوڭ ۇيلەرىنە كەلىپ قاننىڭ ءتىزىمىن بولەك-بولەك جاساۋ كەرەك. ول تابىنعا نەمەسە وتارعا قانشاما ادام مالىن قوسقان. ول ادامداردىڭ تولقۇجاتتارىنىڭ نومىرلەرى, ينن-دەرىن ۆەدوموستقا ءتۇسىرۋ كەرەك. دارىگەرلەردىڭ قولىندا مال يەلەرىنىڭ دايىن تۇرعان ماعلۇماتتارى جوق. ونى ىزدەپ انادان, مىنادان سۇراپ, تەلەفون شالىپ قانشاما ۋاقىتىن جوعالتادى. كوپتەگەن اۋىلدىق وكرۋگتەردە ينتەرنەت جوق, بار جەردىڭ وزىندە دۇرىس ىستەمەيدى. الىس اۋىلداردان زەرتحاناعا اكەلگەن قاننىڭ سىنامالارىنىڭ ۆەدوموستارىن اجي بازاسىمەن سالىستىرىپ, دالدەۋ ءۇشىن زەرتحانا ورنالاسقان ەلدى مەكەندە اركىمنىڭ ۇيىندە قونا جاتادى, ويتكەنى, جۇمىس ءبىر كۇندە بىتپەيدى. مالدىڭ ءنومىرى كەلمەي جاتادى. جاسى بىرەر ايعا كەلمەسە دە, سايكەس ەمەس دەپ قاتە تابادى.
مال دارىگەرلەرى قاعاز بەن كومپيۋتەرگە شۇقشيىپ بارلىق ۋاقىتىن وسىلاي وتكىزەدى. ءار مالدىڭ جاسى مەن جىنىستىق توبىنا قاراي ۆەدوموست جاساپ نە قاجەت؟ بارىنە قويىلاتىن رەاكتسيا-كومپلەمەنتتى بايلانىستىرۋ رەاكتسياسى مەن روزبەنگال سىناماسى. اناۋ ساۋلىق, مىناۋ قوشقار, مىناۋ توقتى, ەشكى, لاق ەكەن دەپ باسقا رەاكتسيا قويىلمايدى, ارقايسىسىنا ءارتۇرلى دياگنوستيكۋمدار دوزاسى جوق, ءبارى بىردەي, تەك ءىرى قارا مەن ءمۇيىزدى ۇساق مالداردىڭ رەاكتسياعا الىناتىن قان سارى سۋلارىنىڭ مولشەرى عانا بولەك. تەك قوشقارلاردى ينفەكتسيالىق ەپيديديميتكە زەرتتەۋ ءۇشىن بولەك ۆەدوموست جاساسا بولادى.
ارينە, زامان تالابى اۋىلشارۋاشىلىق مالدارىنىڭ يدەنتيفيكاتسياسىن كىرگىزدى. ونسىز بولمايدى. نەگىزى قالاندى. ەندى وسىنىڭ ءبارىن ۇساق-تۇيەككە تاڭا بەرۋدىڭ قاجەتتىلىگى قانشا؟ سىرعا ءنومىرىن, جاس مولشەرىن (وتە دالدىكسىز), جىنىسىن, مال يەسىنىڭ اتى-ءجونىن, ۆەدوموستقا ەنگىزسە, ارتىنان ءاربىر جىنىس توبىنىڭ جيىن سانىن, ۆەدوموستىڭ اياعىندا كورسەتسە جەتىپ جاتىر. ال وتە ءدال, جان-جاقتى مالىمەتتەردى اكىمدىكتە, باسقاداي قاجەتتىلىكتەردە جيناپ, جاساتسا دۇرىس بولار ەدى, جانتالاسىپ قارا جۇمىس جاساپ, سىڭبىرۋگە ۋاقىت تاپپاي جۇرگەن دارىگەرگە جۇكتەمەي. تومەنگى بۋىن مال دارىگەرلەرىنىڭ جۇمىسىن كورگەن, بىلگەن, تۇسىنگەن كىسىگە ول – اۋىر دەنە جۇمىسى, ازداعان لوگيكاسى بار قول ەڭبەگى. ونى كومپيۋتەرگە وتىرعىزىپ ودان ينتەللەكتۋال جاساۋ مۇمكىن ەمەس. وعان ونىڭ قابىلەتى دە مۇرشاسى دا جەتپەيدى. ول وعان قاجەت ەمەس.
الايدا, قاتتى وقىعان ادامداردىڭ قيالىنان تۋعان وسى وزگەرىستەردى كۇندەلىكتى جۇمىسقا قايتكەندە دە ەنگىزۋ جونىندە اشم ۆەتەريناريالىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى س. حاسەنوۆتىڭ ءۇستىمىزدەگى جىلعى 20 اقپانداعى نۇسقاما حاتى بار. وندا ول قۇراستىرىلعان بيولوگيالىق ماتەريال سىنامالارىن قابىلداۋ الگوريتمىن ەنگىزۋدى قامتاماسىز ەتىڭدەر دەيدى.
راس, الگوريتمدەگى تەرموچەمودان, تەمپەراتۋرالىق رەجىم, سارى سۋ كولەمىنىڭ دالدىگىن ساقتاۋ دەگەن پۋنكتتەرى باياعىدان بار تالاپتار. ولار ەش بۇرمالاۋدى كوتەرمەيدى-اق. ال ەش زالالى جوق سىنامالاردى ورتەۋ جولىمەن جويۋ, سونان سوڭ بارىپ سىنامالار قۇيىلعان شپريتس پروبيركانى قايتارۋ دەگەن نۇسقاۋلار مال دارىگەرلەرىنىڭ ەرەن ەڭبەگىن تابان استى ەتۋ, باردى جوق قىلۋ بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ جانايقايىن ەستيتىن ادام بار ما ەكەن؟ تاياۋدا وبلىس اكىمىنىڭ ءبىر ورىنباسارى: «بۇل – مينيسترلىكتىڭ تالابى, ىستەمەسەڭدەر جۇمىستان شىعىپ جۇرە بەرىڭدەر», دەپتى. مال دارىگەرلەرى اشىنىپ: «وسى قاجەتسىز دۇنيەلەردى ويلاپ تاۋىپ وتىرعان شەتەلدەن وقىپ كەلگەندەر, مال دارىگەرلىك جۇمىستىڭ قىر-سىرىن, ونىڭ بەينەتىن بىلمەيتىندەر, ىستەلگەن ءىستى ەمەس, جازىلعان قاعازدى باعالايتىندار. راس, ولاردىڭ بىلىمدەرى مول, جان-جاقتى وقىعان, شەتەلدىڭ جەتىلگەن تەحنولوگياسىنا قانىق, بىراق قازاقتىڭ مەنتاليتەتىنە مويىنسۇنبايتىن, كەڭ دالادا قالىپتاسقان مال باعۋ ءداستۇرىن تۇسىنبەيتىندەر», دەيدى.
شەتەلدىڭ تەحنولوگياسىن قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ومىرگە, وندىرىسكە ەنگىزە سالۋ, اسىرەسە, مال شارۋاشىلىعىندا مۇمكىن ەمەس. اسا ءبىلىمدى باستىقتاردىڭ ىستەپ وتىرعانى ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى الەكساندر گريبوەدوۆتىڭ «اقىلدىڭ ازابى» رومانىنداعى ەسكى مەن جاڭانىڭ جانتالاسقان ءجونسىز جاعالاسۋى سياقتى كورىنەدى. ودان دا ءبىر داناگويدىڭ «اسىقپاي تەزدەتەيىك» دەگەنى دۇرىس پا دەيمىن. جوعارىداعى تالاپتاردى العاشقىدا ۇيىمداسقان ءىرى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ مالدارىنا, وتىرىقشى مال شارۋاشىلىعى بارلاردان باستاپ ەنگىزىپ, كەزەڭ- كەزەڭمەن دامىتىپ, ەڭ اياعى جىل سايىن, ءتىپتى, مەزگىل سايىن ەلدىڭ قوسپا مالدارىنان قۇرالاتىن, بىرەسە جوعالىپ, بىرەسە تابىلاتىن اۋىلداعى جەكە شارۋالاردىڭ مالدارىمەن اياقتاسا دۇرىس بولار ەدى. سودان سوڭ مال اۋرۋىنا قارسى نەگىزگى شارالاردى جوسپارلاعاندا كەڭەس وداعى كەزىندەگىدەي ولاردى نەگىزىنەن كوكتەم جانە كۇز مەزگىلدەرىنە قويسا, اراسىندا دەگەلمينتيزاتسيا, توعىما سەكىلدى تاعى باسقا شارالاردى جۇرگىزە بەرەدى.
قازىرگى كەزدە ۆەتەريناريالىق عىلىم مەن تاجىريبەنىڭ بۇرىننان قالىپتاسقان قاعيدالارىن بۇزۋ ورىن الىپ, بۇل جاعداي بارعان سايىن كەڭ تاراپ بارادى. كەي جەرلەردە ءىرى شارۋا قوجالىقتارى يەلەرىنىڭ قارسىلىعىنان ولاردىڭ مالدارىنىڭ اراسىنان شىققان اۋرۋلاردى مويىنداماۋ ورىن الۋدا. اسىرەسە, برۋتسەللەز اۋرۋىمەن اۋىرعان مالداردى ولاردىڭ قوجايىندارىنىڭ كەلىسپەي جوعارى ورىندارعا شاعىمدانۋى سالدارىنان ول مالداردى برۋتسەللەزگە قايتا تەكسەرۋگە, ءسويتىپ برۋتسەللەز جوق, نەمەسە ماردىمسىز كۇدىكتى عانا جاعداي بار دەپ, باردى جوققا شىعارىپ جالعان ناتيجە الۋ بار. نەمەسە مالى بۇرىن برۋتسەللەز ۆاكتسيناسىنا وتىرعىزىلعان ەكەن, سول سەبەپتى برۋتسەللەزگە وڭ ناتيجە بەرىپتى دەگەن قورىتىندى الادى. تايتالاسقان تەكسەرۋگە كەيدە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى ارالاسادى.
ءبىز بىلەتىن, جۇزدەگەن جىلدان كەلە جاتقان عىلىمي نەگىز بەن تياناقتى تاجىريبە بويىنشا برۋتسەللەزگە ءبىر رەت بولسا دا وڭ ناتيجە بەرگەن مال ەكىنشى قايتا تەكسەرىلمەۋى كەرەك. ويتكەنى, ەكىنشى رەت تەكسەرگەندە قان سىناماسىندا وڭ رەاكتسيا جۇرمەي قالۋى ابدەن مۇمكىن, ول – تاڭدانارلىق جاي ەمەس. وعان اۋا رايى, مال بويىنداعى يممۋندىق جاعداي, ت.ب. كوپتەگەن فاكتورلار اسەر ەتەدى. ونىمەن قابات قازىر مالدى كەيبىر انتيبيوتيكتەرمەن ەگىپ تاستاسا, اۋرۋ جويىلۋى نەمەسە السىرەۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا باياعىدان بەرى بۇل جولى وڭ ناتيجە بەرمەسە, كەلەسى جولى بەرەدى دەپ, برۋتسەللەزگە وتە ءجيى تەكسەرۋ جولعا قويىلعان. ول مەرزىم ءمۇيىزدى ۇساق مال ءۇشىن 15-20 كۇن, ءىرى قارا ءۇشىن 20-30 كۇن بولىپ بەلگىلەنگەن. سوندىقتان دا مال دارىگەرلىك زەرتحانا شىعارعان ناتيجەلەرگە ەشقانداي كۇمان تۋدىرماۋ كەرەك. مەنىڭ قىرىق جىلدىق تاجىريبەمدە زەرتحانا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءوز ىستەرىنە نەمقۇرايلى قاراپ, ونىڭ ناتيجەسىن بىرەۋدىڭ مۇددەسىنە قاراي بۇرۋ دەگەن ويلارىنا كەلمەيتىنى, ونداي نيەتتەرىنىڭ جوق ەكەندىگىنە ابدەن كوزىم جەتكەن. ولار ءوز ىستەرىنىڭ ادال دا, ناق بولۋىنا تىرىسادى, باسقالاردىڭ ارالاسۋىنان قىزعىشتاي قورعايدى. جالپى, مال دارىگەرلىك ماماندىقتى تاڭدايتىن, ءومىر جولىن سوعان ارنايتىن جاندار قوعامدا وتە سيرەك. ولاردىڭ كوپشىلىگى ءوز ءىسىنىڭ ناعىز فاناتتارى. سوندىقتان بيىلعى جىلى قولايسىز پۋنكتتەردەن, ساۋ دەگەن جەرلەردەن وڭ ناتيجە بەرگەن قان سىنامالارىنىڭ ناقتىلىعىنا كوز جەتكىزەمىز دەپ ولاردى دا وبلىستىق جانە وڭىرلىك لابوراتوريالارعا قايتا تەكسەرۋگە جىبەرىپ جاتقاندارى مۇلدە دۇرىس ەمەس. ول شارالار تەك ۋاقىتتى الادى جانە قوسىمشا شىعىن شىعارۋدى قاجەت ەتەدى. ماسەلەن, سەمەيدىڭ وڭىرلىك زەرتحاناسىنا ماقانشىنىڭ قولايسىز پۋنكتتەرىنەن قان جەتكىزۋ 700-750 شاقىرىم جول ءجۇرۋدى قاجەت ەتەدى. قازىر مەملەكەت بويىنشا ۇنەمگە كوشىپ جاتقاندا ءبىز نەگە ءجونسىز ىسىراپقا بارامىز؟! قاننىڭ ناتيجەسى بەكىپ كەلگەنشە اۋرۋ مالدىڭ كوزى ۋاقىتىندا جويىلماي اۋرۋدى ودان ءارى تاراتۋعا سەبەپشى بولادى.
اۋىل شارۋاشىلىعىنا, ءاسىرەسە, ۆەتەرينارياداعى جاڭا رەفورمالاردى, كوپ قۇجات-قاعازداردى كىرگىزىپ, ارتىق جۇمىس ىستەتىپ وتىرعان ادامداردىڭ دەنى ارنايى ۆەتەريناريالىق بىلىمدەرى جوق, مال دارىگەرى بولىپ جۇمىس ىستەپ جان قيناماعاندار. ولاردىڭ ەنگىزگەن جاڭالىقتارىن, رەفورمالارىن تومەندە جۇرگەن ماماندار ق ۇلىقسىز مويىنداپ, كەيىستىكپەن اتقارادى. سول سەبەپتى ولاردىڭ كەيبىر شىن مانىندەگى باعالى باستامالارى دا قولداۋ تاپپاي وبال بولۋى مۇمكىن. ولاي بولماۋى ءۇشىن جوعارعى باسشىلىقتا ارنايى مال دارىگەرلىك ءبىلىمى, جۇمىس تاجىريبەسى بار ماماندار ءجۇرۋى قاجەت.
ال قازىر وسى ءىستىڭ كوش باسىندا تۇرعاندار ۆيتسە-مينيستر گۋلميرا يساەۆا, رەسپۋبليكالىق زەرتحانانىڭ باس ديرەكتورى ايگۇل احمەتجانوۆا ەت پەن ءسۇتتىڭ, ماي مەن قۇرتتىڭ, تەرى-تەرسەكتىڭ, ءجۇن-قىلشىقتىڭ, قىل-قىبىردىڭ تەحنولوگياسىن وقىعان ماماندار. بۇل باسشىلار ەلىمىزدىڭ ءار جەرىندە سالىنىپ بىتپەي جاتقان نىساندار قۇرىلىسىن نەگە قاداعالامايدى؟! ءبىزدىڭ ماقانشى اۋىلىندا قۇرىلىسى باستالعانىنا 3-4 جىلداي بولعان جاڭا مال دارىگەرلىك زەرتحانانىڭ سىرتقى قابىرعاسى تۇرعىزىلىپ, توبەسى جابىلدى. قالعان شارۋالارى ىستەلمەي تۇر. ماقانشىعا زەرتحانا قاجەت ەمەس ەدى. مۇنداعى مالدارىگەرلىك زەرتحانا ۇجىمى 1988 جىلى سيليكات كىرپىشتەن سالىنعان ەكى قاباتتى مىقتى عيماراتتا جۇمىس ىستەپ تۇر. سوعان قاراماي, تاعى دا جاڭا زەرتحانا سالۋعا رۇقسات العان. ايتپەسە, باسقا جەرلەردە توزىعى جەتكەن جەر ۇيلەردە تۇرعان زەرتحانالار بار. وسىنى كورىپ جانىڭ اۋىرادى. رەسپۋبليكالىق زەرتحانانىڭ باسشىسى وسىعان نەگە شارا قولدانبايدى؟
تۇپتەپ كەلگەندە, جوعارىداعى ماسەلەلەردى قاپەرگە الىپ ۆەتەريناريا سالاسىنداعى وزگەرىستەردىڭ قاجەت جەرلەرىن اياقاستى, تۇيدەك-تۇيدەگىمەن ەمەس, اسىقپاي كەزەڭ-كەزەڭمەن ساتىلاپ ەنگىزۋ كەرەك.
بازارباي ساتاي,
ۆەتەريناريا سالاسىنىڭ ارداگەرى
شىعىس قازاقستان وبلىسى
سوڭعى جاڭالىقتار
حالىق جازۋشىسى مۇحتار شاحانوۆ دۇنيەدەن ءوتتى
قوعام • كەشە
ەلەنا رىباكينا شتۋتگارتتاعى تۋرنيردە توپ جاردى
سپورت • كەشە
كوشپەندىلەر قالاشىعىندا 500 ءتۇپ اعاش ەگىلدى
«تازا قازاقستان» • كەشە
قازاقستان الەمدەگى ەڭ باقىتتى ەلدەر رەيتينگىندە 33-ورىنعا كوتەرىلدى
قازاقستان • كەشە
استانادا قاي كوشەلەر جابىق تۇر؟
ەلوردا • كەشە
سولنەچنىي كەنتىندە جاڭا ءورت ءسوندىرۋ بەكەتى اشىلدى
ايماقتار • كەشە
«تازا قازاقستان»: الماتىدا 550-دەن استام ادام سەنبىلىككە شىقتى
«تازا قازاقستان» • كەشە
