باسشىلاردىڭ سالعىرتتىعىنان شارۋالار شىعىنعا ۇرىندى

ماروككو شەگىرتكەسىنىڭ جانىندا كرىلوۆتىڭ شىرىل­داۋىق شەگىرتكەسى ناعىز اي­نالايىننىڭ ءوزى ەكەن. كوگالدى قۋىپ گولايتتاپ شىبىق باسىن سىندىرمايتىن, قىس كەلەتىنىن بىلمەي بۇرسەڭدەپ شارۋاقور قۇمىرسقانىڭ ەسىگىن قاعاتىن شىرىلداۋىق شە­گىرتكە جاتىپىشەر جالقاۋ بولىپ مىسالعا ىلىكسە, ماروك­كو تۇقىمداس شەگىرتكەلەر توپ­تاسىپ ۇشىپ جايىلىمعا قونعاندا, ءبىر ساباق قالدىر­ماستان جەپ كەتەدى. بيىل شاردارا, ارىس جانە ورداباسى اۋداندارىنىڭ ءبىرتالاي ديقاندارىنىڭ باقشالىعىنا ءتۇسىپ, شارۋالاردى ويبايلاتىپ كەتتى. شاراسى تاۋسىلعان شارۋالار باق­شالىقتى باسىپ قالعان شەگىرتكەلەردى ۇركىتىپ قۋ ءۇشىن بالالارىمەن جەلپۋىش الىپ, جۇمىلىپ قاز-قاتار جۇيەك-جۇيەككە تۇسسە, ەندى ءبىرى تۇتىندەتىپ وت جاعۋدا. ءپىسىپ ۇلگەرمەگەن قاۋىن-قاربىزدى ءپا­لەگىنەن ءۇزىپ, جاپىراعىن جەپ قويعان جالماۋىزدار ەشتەڭەدەن تايىنبايدى. ميلليونداعان شىعىن شەككەن شارۋالار ەگىس القاپتارىن تاستاپ كەتۋگە شاق ءجۇر. وسىعان بايلانىستى وبلىس اكىمدىگىندە ءتيىستى مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن ءتۇرلى جيىندار ءوتتى. ءبىزدىڭ انىقتاعانىمىز, اۋىل شا­رۋا­شىلىعى مينيسترلىگىنە قاراستى «رەسپۋبليكالىق فيتوسانيتارلىق دياگ­نوستيكا جانە بولجامدار ادىستەمەلىك ورتالىعى» وقو فيليالىنىڭ ماروككو شەگىرتكەسىنىڭ وشاعىن انىقتاۋداعى سالعىرتتىعى بولسا, ەكىنشىدەن, مينيستر­لىك مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى كەش وتكىز­گەندىكتەن شەگىرتكەلەر بەل الىپ كەتكەن. وسى جاعدايعا بايلانىستى اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىمەن بريفينگ ءوت­كىزگەن وقو اۋىل شارۋاشىلىعى باس­قار­ماسىنىڭ باسشىسى سەرىك تۇربەكوۆ جان-جاقتى تۇسىنىك بەردى. سەرىك وردابەك ۇلىنىڭ ايتقانىنداي, شەگىرتكەنىڭ 122 ءتۇرى بولادى ەكەن. وسىنىڭ 118-ءى قاۋىپسىز, كەيبىرى «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن. ولتىرسەڭىز, جاۋاپقا تار­تىلاسىز. ال ماروككو, يتاليالىق پرۋس سياقتى شەگىرتكەلەر قاۋىمى – ەگىس­تىكتىڭ جاۋى. بۇلاردى انىقتاپ جويۋ – اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندەگى ارناۋلى بولىمدەردىڭ جۇمىسى. ال ماروككو شەگىرتكەلەرىندەي توپتانىپ ەمەس, ساياق جۇرەتىن شەگىرتكەلەردەن كەلەتىن قاۋىپتى وبلىس ءوز مىندەتىنە الادى. اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى اعىمداعى جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن 48 ملن. تەڭگە قارجى ءبولى­نىپ, ساياق شەگىرتكەگە قارسى كۇرەس جۇمىس­تارى ءۇشىن 26,7 مىڭ گەكتارعا جۇمىس ءجۇر­گىزىلگەنىن ايتادى. ياعني, وبلىس ءوز ءمىن­دە­تىن ورىنداعان. ال ماروككو شەگىرتكەسىنىڭ جىرت­قىشتىعى سول, جەيتىن كوك تابىلماسا, كيىز ءۇيدىڭ تۇتە-تۇتەسىن شىعارادى ەكەن. اشىقسا, قويعا جابىلىپ ءجۇنىن جەپ كەتەدى. سوندىقتان, 1911 جىلى ءىى نيكولاي پاتشا زامانىندا تۇركىستان ايماعىندا وسى شەگىرتكەگە بايلانىستى زاڭ قابىلدانىپ, جويۋ جۇمىستارىنا ۇكىمەتتەن قارجى ءبو­لىنگەن. – مۇنىڭ تۇقىمىن تۇزداي قۇرتۋ مۇمكىن ەمەس, – دەيدى سەرىك تۇربەكوۆ. ماروككو شەگىرتكەسى جۇمىرتقاسىن كۇن كوزى مولىراق تۇسەتىن, شەگە قاقساڭ زورعا كىرەتىن كەرىش جەرگە سالادى ەكەن. تۇقىم سالاردا كەرىشكە دەنەسىنەن سۇيىقتىق ءبولىپ, ءجىبىتىپ الادى. ءبىر انالىعى 150-گە دەيىن جۇمىرتقا سالادى. شەگىرتكەلەردىڭ ءبىر شارشى مەتردەگى سانى 5-تەن اسقان جاعدايدا قاۋىپتى بولىپ ەسەپتەلەدى. ولاردىڭ تۇقىم سالعان جەرىن GPS ارقىلى ءدال انىقتاپ, جورگەگىندە جويۋ­دى ۇيىمداستىرۋ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاتىستى «رەسپۋبليكالىق فيتوسانيتارلىق دياگ­نوستيكا جانە بولجامدار ادىستەمەلىك ورتالىعى» ەكەندىگىن ايت­تىق. ال ولار نەگە يە بولا الماي قالدى؟! ماروككو شەگىرتكەسىنىڭ الدى 31 ناۋ­رىزدا ويانىپ, تىرشىلىك بەلگىسىن بەرگەن. 5-6 ساۋىردە جويۋ جۇمىستارى باس­تالىپ كەتۋى كەرەك بولسا, تەندەر كەش وتكى­زىلىپ, قولدارىندا قاجەتتى قارجى بولماعان. بۇل شەگىرتكەلەرىڭىز ەرتەگىدەگىدەي كۇن ساناپ وسەدى. ماسەلەن, 31 ءساۋىر مەن 1 مامىر ارالىعىنداعى شەگىرتكە 4 جاسقا جەتەدى. مينيسترلىك اۋى مەن باۋىنا شۋالىپ جۇرگەندە بەس, التى, جەتى جاسقا وتكەن شەگىرتكەلەر كۇشەيىپ, وزدەرى بۇرىن اياعى جەتىپ ۇلگەرمەگەن سىردىڭ ارعى بەتىنە ۇش­قان. بۇعان دەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراستى وقو اۋماقتىق ينس­پەكتسياسى انىقتالعان 91,37 مىڭ گەكتار جەرگە حيميالىق وڭدەۋ جۇرگىزىپ, شەگىرت­كەنىڭ تۇقىمىن تۇزداي قۇرتتىق دەپ راپورت بەرىپ جاتقاندا ماروككو شەگىرتكەسى شاردارا اۋدانىنىڭ قازاق­ستان, سۇتكەنت, دوستىق, كوكسۋ, ۇزىن اتا اۋىلدارىنداعى شارۋالاردى ۇلارداي شۋلاتىپ جاتقان. ارينە, شارۋالار اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە باعىنىستاعى سالالار­دىڭ جاۋاپسىزدىعىنان وسىنداي شىعىنعا ۇرىندى دەپ كەسىپ-ءپىشىپ ايتۋعا بولمايدى. شەگىرتكەلەردىڭ وڭدەۋ جۇمىستارىنان امان قالۋىنىڭ ءبىر سەبەبى كوكتەم جاڭ­بىرلى بولىپ, كودەدەي ۇيىسقان ءشوپ استىندا قالعان. حيميالىق وڭدەۋگە قا­تىسقان ماماندار كۇن-ءتۇن القاپ باسىندا ءجۇرىپ, الدى ۋلانىپ اۋرۋحانادا جاتىر. وبلىس اكىمى اۋماقتىق ينسپەكتسيا­دان قايران بولماعاننان كەيىن سەرىك تۇربەكوۆكە تاپسىرما بەرگەن. كونكۋرس جەڭىمپازى «وسىمدىك قورعاۋ» جشس حيميالىق وڭدەۋ جۇمىستارىنا ۇشاق, دەل­تاپلان پايدالانعانىمەن قارا­عاندىدان الدىرىلعان ياك-12 ۇشاعى 25 گرادۋس ىستىق بولعاندا ۇشا الماعان. سون­دىقتان, ونى قايتارىپ, تارازدان ان-2 ۇشاعىن الدىرعان. وڭدەۋ ءتيىمدى بولىپ, زيانكەستەردىڭ 90-92 پايىزى ولگەنىمەن قالىڭ ءشوپ استىندا قالعان  5-10 شەگىرتكەنىڭ ءوزى قاۋىپ ەكەن. بولار ءىس بولدى. وسىعان بايلانىستى دەمبىل-دەمبىل جيىن وتكىزىپ, شەگىرتكەلەردى جويۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ جاتقان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن وبلىس اكىمدىگىنىڭ اڭگىمە بارىسىندا كىنانى ءبىر-بىرىنە اۋدارۋعا تىرىساتىندىعى باي­قالىپ قالادى. بۇدان شارۋاعا كەلىپ-كەتەرى جوق, ەشقايسىسى دا ۇتىسقا شىقپايدى. ماسەلە, كىنالىنى تابۋ ەمەس, ەكونوميكالىق شى­عىن­­نىڭ ورنىن تولتىرۋدىڭ جولىن ءىز­دەۋ. تاعدىر تالقىسىنا سالىپ قويساق, شا­رۋا­لاردى القاپتاردان بەزدىرىپ الامىز. ما­مان­دار ازىرگە مىناداي جولدار ۇسىنىپ وتىر. بىرىنشىدەن, اۋماقتاردى ساپالى تازارتىپ, شەگىرتكەلەردىڭ بىرىگىپ, توپتاسۋىنا مۇمكىندىك بەرمەۋ. وسى ماقساتقا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنەن 10 مىڭ گەكتاردىڭ ۋلى حيميكاتتارى ءبولى­نىپ, وبلىسقا جەتكىزىلدى. قوسىمشا تاعى 6,5 مىڭ گەكتارعا حيميكات ءبولىنىپ جاتىر. ەكىنشىدەن, بولجام ورتالىعى جانە اۋماقتىق ينسپەكتسيالار ماماندارى مەن اۋىل وكرۋگتەرىنىڭ اكىمدەرى قالىپتاسقان جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, تۇقىم سالىنعان الاڭداردى انىقتاۋ بويىنشا شارالاردى تەز ارادا قابىلداۋى قاجەت. 2016 جىلى زالالدانعان الاڭداردىڭ كولەمدەرى ۇلعايۋىنا بايلانىستى 2017 جىلى ءۇيىرلى شەگىرتكەلەرمەن كۇرەسۋ بو­يىن­شا شارالاردى قابىلداۋ بۇگىننەن باس­تالۋى كەرەك. كرىلوۆ مىسالىنداعىداي, «قىس كە­لەرىن بىلمەي جاز بويى كوگالدى قۋىپ گولايت­تاعاننىڭ» زيانىن ەكى تاراپ تا ۇعىنىپ, بىرلەسىپ جۇمىس جاساۋى كەرەك. باقتيار تايجان, «ەگەمەن قازاقستان» وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى