جەتىمىن جىلاتپاعان جۇرت

قازاقتىڭ ۇرپاق وسىرۋدە وزىندىك ۇلگى-ونەگەسى, سالت-ءداستۇرى, تىيىمى بولعان. سونى ۇلكەندەردىڭ اقىل-پاراساتىمەن تياناقتى ورىن­داپ, ۇل-قىزدىڭ جىبەكتەي ەسىلىپ تۇرۋىنا جول اشقان. كەيىن وسى ءبىر قاسيەت زامانعا قاراي سيرەك­سىپ, ەركىندىكتى ەركەلىك دەپ ۇعىپ, بالا تاربيەسىن بوساڭسىتىپ العانى­مىز اقيقات. كەيدە ونىڭ زالالىن دا تارتىپ قالامىز. سونىڭ ءبىرى جەتىمدەر ماسەلەسى دەر ەدىك. بۇل تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دارىنداعى الاساپىراندا ەتەك الىپ, ەستەن تاندىرا جازدادى. وعان 1998 جىلى قابىلدانىپ, 1999 جىلدىڭ باسىنان كۇشىنە ەنگەن «نەكە جانە وتباسى تۋرالى» زاڭ­داعى ولقىلىقتار دا سەبەپكەر بولعانىن نەسىن جاسىرامىز. كەيىن بۇل تۇزەلدى. بىراق جەتىمدەر ماسەلەسى تولىق شەشىلدى دەي المايمىز. وسىنى دۇرىس جولعا قويۋ ماق­ساتىن ەل ازاماتتارى دا سوڭعى ۋاقىت­تا قولعا الا باستادى. ونىڭ ايقىن دالەلى, 2013 جىلى قۇرىل­عان «انا ءۇيى» قورى دەر ەدىك. جاقىندا وسى قوردىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ەلوردادا «بالا اسىراپ الۋدى قولداۋ ورتالىعى» جوباسى بو­يىنشا باسقوسۋ ءوتتى. ول ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن بولدى. جيىندا, اتالمىش قوردىڭ العاشقى يدەيا­سىن ۇسىنعان, كەيىن ونىڭ ورنى­عۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوسقان ايدىن راقىمباەۆ جۇرگىزىپ وتىردى. جالپى, «انا ءۇيى» قورى مەن مينيستر­لىك اراسىندا  بەكىتىلگەن مەموراندۋمدا كورسەتىلگەندەي, ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك جەتىمدىكتىڭ الدىن الۋ, جەتىمدەرگە ارنالعان مەكەمەلەردە تاربيەلەنىپ جاتقان بالالار سانىن ازايتۋ, سونداي-اق, ءار ۇل مەن قىزدىڭ مۇددەسىن قورعايتىن مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ, سوعان بارىنشا ۇلەس قوسۋ. وتىرىستىڭ باستى ماقساتى وسىنداي يگىلىكتى ءىستى جۇرتقا جەت­كىزۋ ەكەن. اسىرەسە, مەملەكەت پەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم اراسىن­داعى ىنتىماقتاستىقتى ورىستەتۋ, قۇقىقتىق جاعىنان كەشەندى ءىس-شارالاردى قولعا الۋ, بۇل ىزگىلىكتى ءىستى تۇڭعىش رەت جەكەمەنشىك-مەملەكەتتىك ارىپتەستىك دەڭگەيىندە ىسكە اسىرىپ, بولاشاقتا بالالار ءۇيىن جابۋ قولعا الىنباق كورىنەدى. ءبىر قۇپتارلىعى, «انا ءۇيى» جۇيەسى اياسىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىنەن بولىمشەلەر اشىلىپتى. قوردىڭ مەڭگەرۋشىسى بيبىگۇل ماحمەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, جاڭاشىل قوعامدىق پىكىر قالىپ­تاس­تىرۋ, سونىمەن قاتار, جۇرت­شى­لىققا بالالاردى اسىراپ الۋ­دىڭ ۇلگى-پراكتيكالارى تۋرالى كەڭىنەن حاباردار ەتۋ, بۇعان ەل ازا­مات­تارىن جۇمىلدىرۋ ەكەن. ولار­دىڭ ەڭ باستىلارى: بالالار ءۇيىن­دە تاربيەلەنىپ جاتقانداردى اسى­راپ الۋعا نيەتتى وتباسىلارعا كومەك كورسەتۋ, بالانى اسىراپ الۋعا دايىندىقتىڭ باستاپقى كەزە­ڭىن­دە جانە بالانىڭ وتباسىنا بەيىم­دەلۋى سوعان پسيحولوگيالىق جاعىنان ازىرلەۋ, قوعامدا اسىراپ العان بالالار جانە اسىراپ الۋشى اتا-انالار ۇعىمدارىن دۇرىس قابىلداۋ جاعىنا ۇيىتقى بولۋ, بىرتە-بىرتە «تاستاندى بالا», «بالالار ءۇيى» دەگەن ۇعىمدى بولدىرماۋ, الەمدىك تاجىريبەگە وراي وتباسى قۇندىلىعىن ورنىقتىرۋ, ءار بالاعا قامقورلىق پەن ادام­گەرشى­لىك ۇلگىسىن كورسەتۋدى قالىپ­تاستىرۋ. ول, سونىمەن قاتار, ەلىمىزدەگى جەتىم بالالاردىڭ 17,7 پايىزى شىن جەتىم بولسا, 82,3 پايىزى الەۋمەتتىك جەتىمدەر ەكەنىن ايتىپ, ناقتى دالەل-دايەكتەر كەلتىردى. ءاربىر قالا مەن وبلىستارداعى بالالار سانىنا, سابيلەر, بالالار ۇيىندەگى, ينتەرناتتاعى بالالارعا دەيىن تالداي كەلىپ, بالا اسىراۋعا نيەت ءبىلدىرىپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ دا تىزبەسىن العا تارتتى. جيىندا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەرلان ساعاديەۆ ۇرپاق ءما­سەلەسىنە جان-جاقتى توق­تالا كەلىپ, قوردىڭ اتقارىپ وتىر­عان جۇمىسىنا ريزالىعىن ءبىل­دىر­دى. بەلگىلى كاسىپكەرلەر ن.سما­­­عۇلوۆ, ي.سالجانوۆ, ە.كيم, ت.ب. ءوز­دەرى جاقسى ىسكە جانا­­شىر بولا بەرەتىندەرىنە توق­تال­­سا, «قازاقستان» رترك» اق باس­­قار­­ما ءتورايىمى نۇرجان مۇحامەد­جانوۆا تەلەارنا جەتىم بالا­لار تۋرالى ءجيى حابارلار تاراتىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى. «باس رەداكتورلار كلۋبىنىڭ» پرەزيدەنتى بيبىگۇل جەكسەنباي بۇل يگىلىكتى ءىستى جۋرناليستەر قاۋىمى الداعى ۋاقىتتا ناسيحاتتايتىنىن جەتكىزسە, «ەگەمەن قازاق­ستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ باس­قار­ما توراعاسى ەركىن قىدىر ەل­دىڭ بولاشاعى, ۇلتتىڭ كەلەشەگى سانالاتىن ۇرپاق تاعدىرىنا قاتىس­تى مۇنداي جۇمىستى كوپ بولىپ اتقارۋ قاجەتتىگىن ەسكە سالىپ, قاجەت بولسا, بىرىگىپ مەموراندۋمعا قول قويۋ ماسەلەسىن قوزعادى. وسى ارادا مىنا ءبىر نارسەنى ايتا كەتسەك دەيمىز. جەتىمدەر ءما­سەلەسىن «ەگەمەن قازاقستان» گا­زەتى وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدار­ىنىڭ سوڭىنا قاراي كوتەرىپ, شەتەلگە كەتكەن بالالار تاعدىرىن ءجيى جازعان ەدى. ءتىپتى, 2001 جىلى اقش-قا بەرىلگەن بالالاردى ىزدەپ بارىپ, ولاردىڭ جاي-كۇيىمەن تانىسقان دا تۇستارىمىز بولعان. ءبىر قىزىعى, قۇجاتتارىندا اۋرۋ دەگەنمەن, شىن مانىنە كەلگەندە ءبارى ساۋ. ءبىر عانا قويانجىرىق بالا  كەزدەسكەن ەدى. جەتىمىن جى­لات­پاعان حالقىمىزدىڭ ادەمى ۇلگى­سىن ەلىمىزدىڭ جانى جايساڭ ازا­مات­تارى جاڭا قىرىنان قولعا الىپ, مەتسەناتتار قولداپ, ءار ءوڭىر­دەگى بالالار ۇيىنە كوڭىل ءبولىپ, قارجىلاي كومەكتەسىپ جاتىر ەكەن. ويعا ۇلت ۇستازى احمەت باي­تۇر­سىن ۇلىنىڭ «بالام دەگەن جۇرت بولماسا, جۇرتىم دەيتىن بالا قايدان شىقسىن!» دەگەن ءسوزى ورا­لادى. ەندىگى جەردە بالام دەگەن جۇرت تابىلعاندا, جۇرتىم دەگەن ۇرپاق اقاۋسىز وسەرى ايداي انىق. سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان»