كەشە پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسى ءوتىپ, وندا ەل ومىرىنە قاتىستى ەكى ماڭىزدى ماسەلە قارالدى
كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلگەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» جولداۋى, ەكىنشىسى – قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2015 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرى.
بىرلەسكەن وتىرىستى اشقان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ ءبىرىنشى ماسەلە بويىنشا ءسوزدى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسى يگور روگوۆقا بەردى. ول بيىل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنە 25 جىل تولاتىنىن, سوندىقتان, بۇل جولداۋدا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ەل كونستيتۋتسياسىندا بەكىتىلگەن قۇندىلىقتارعا سايكەس, مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ جاڭا تاريحى بويىنشا كوزقاراسى ءبىلدىرىلىپ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس اكتىلەرىنىڭ وسى ۇدەرىستەگى ماڭىزى كورسەتىلگەنىن ايتتى.
1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى سالتاناتتى تۇردە جاريا ەتىلدى.
ەلىمىز ازاماتتارى ءۇشىن قازاقستان تاۋەلسىزدىگى نەگىزگى كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىق رەتىندە قابىلدانادى. ەل ازاماتتارى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن باستى كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىق جانە ۇلتتى ساقتاپ قالۋدىڭ ءتۇپ قازىعى دەپ قابىلدايدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدى قالىپتاستىرۋ مەن نىعايتۋدا, جاڭا قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتى ءساتتىلىكپەن قۇرۋدا تۇبەگەيلى ءرول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا تيەسىلى. 1991 جىلعى 1 جەلتوقساندا تىكەلەي سايلاۋ بارىسىندا حالىقتىڭ تولىق سەنىمىنە يە بولىپ, ەلباسى كونستيتۋتسيالىق نەگىزدە جاڭا داۋىرگە سەرپىلۋدى قامتاماسىز ەتتى جانە قازاقستاندى بەيبىتشىلىك پەن وركەندەۋ جولىمەن العا باستاپ كەلدى», دەدى ي.روگوۆ ءوز سوزىندە.
تاۋەلسىزدىك – نەگىزگى كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىق
سونىمەن قاتار, ول ەلىمىزدىڭ جولى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ايقىن كورسەتىلگەنىن ايتا كەلە, بۇگىندە مەملەكەتتىڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ جولىنداعى ماقسات-مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋعا كۇش سالىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. ەگەمەن ەلىمىز حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ تولىققاندى مۇشەسىنە اينالدى. قازاقستان ءتۇرلى سىرتقى قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ, بەيبىتشىلىكتى, كەلىسىمدى, تولەرانتتىلىقتى ساقتاۋ جانە نىعايتۋ, ەكونوميكالىق وسىمگە قول جەتكىزۋ سەكىلدى ۇستانىمداردى قۋاتتايدى. بۇل ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇۇ-نىڭ رەسمي قۇجاتىنا اينالعان «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسىندە ايقىن كورىنىس تاپقان, دەدى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسى.
ي.روگوۆتىڭ اتاپ وتكەنىندەي, تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەن ساتتەن باستاپ, قازاقستاننىڭ الدىندا مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتىڭ قۇرامداس ءبولىگى رەتىندە ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق ەگەمەندىگىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى تۇردى. وسىعان سايكەس, 25 جىلدىڭ ءىشىندە جوعارى حالىقارالىق ستاندارتتارعا, قازاقستاندىق داستۇرلەرگە, مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن قوعامدىق قۇرىلىستىڭ بارلىق سالالارىن قارقىندى جاڭعىرتۋ مۇددەسىنە ساي كەلەتىن جاڭا قۇقىقتىق جۇيە جاساۋ بويىنشا, قۇقىق سالاسىندا جوعارى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلگەن.
ۇكىمەت پەن ەسەپ كوميتەتىنىڭ باياندامالارى
كۇن تارتىبىندەگى ەكىنشى ماسەلە – 2015 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ۇكىمەت پەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ ءجونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ باياندامالارى تىڭدالدى. الدىمەن ءسوز العان قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگى 105,7 پايىزعا ورىندالعانىن ايتتى. مينيستر بۇل ۇلتتىق بانكتىڭ تەڭگەنىڭ ەركىن باعامىنا كوشۋ شارالارىن جاساعاندىعى وڭ اسەرىن تيگىزگەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە, وتكەن جىلدان 264,0 ملرد. تەڭگە قالدىق (بوس قالدىق) قالعان ەكەن, ول قارجىلىق مىندەتتەمەلەرگە الدىن الا كەپىل بولعانىن جەتكىزدى. ەكىنشى جاعىنان شىعىستاردى بارىنشا وڭتايلاندىرۋ بيۋدجەتتى بارىنشا رەكوردتىق كورسەتكىشتەرمەن اتقارۋعا مۇمكىنشىلىك بەرگەن. شىعىستار تەك 0,2 پايىزعا عانا يگەرىلمەگەن. بارلىق الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەر ورىندالعان. ءسويتىپ, بۇل باعىتتىڭ شىعىستارى ءىجو-ءنىڭ 7 پايىزىنا دەيىن وسە وتىرىپ, بارلىق شىعىستاردىڭ 39%-ىن قامتىعان.
«نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ شىعىستارىنا بيۋدجەتتەن 492 ملرد. جانە «بايتەرەك» حولدينگى ارقىلى 215 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپ, يگەرىلگەن. ول 80 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋعا, 456 شاقىرىم اۆتوجول جانە 11 مىڭعا جۋىق پاتەر سالۋعا جۇمسالعان. سونداي-اق, شوب-تىڭ 342 جوباسىنا نەسيە بەرىلگەن. «اگرو-بيزنەس» سالاسى 220 ملرد. تەڭگەگە قارجىلاندىرىلعان. كوكتەمگى دالا جانە كۇزگى جيىن-تەرىن جۇمىستارىنا 2249 اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ سۋبەكتىلەرى قارجىلاندىرىلعان. مەملەكەتتىك يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ءىس-شارالارىن جۇرگىزۋگە 127 ملرد. تەڭگە بولىنگەن. «جول كارتاسى» جوبالارىنا 43 ملرد. تەڭگە جۇمسالىپ, سونىڭ ارقاسىندا 10 مىڭنان استام ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. داعدارىسقا قارسى شارالار جاساۋعا بولىنگەن قوماقتى قاراجات قاتاڭ باقىلانىپ, سوماسى 388 ملرد. تەڭگە بۇزۋشىلىقتار انىقتالعان. كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ ەسەپشوتتارىنداعى قالدىقتاردى ازايتۋ شارالارى جاسالعان.
ەسەپ كوميتەتىنىڭ بايانداماسىن تىڭداۋ ءۇشىن ءسوز وسى قىزمەتتىڭ ءتوراعاسى قوزىكورپەش جاڭبىرشينگە بەرىلدى. ول بيۋدجەتتى اتقارۋدىڭ نەگىزگى پروبلەمالارى جانە ەسەپ كوميتەتىنىڭ نەگىزگى تۇجىرىمدارى مەن ۇسىنىمدارىنا توقتالىپ ءوتتى. ۇكىمەت رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى اتقارۋ بويىنشا موينىنا العان مىندەتتەرىنىڭ جالپى پارامەترلەرىن ورىندادى. سونىمەن قاتار, بىرقاتار جۇيەلى كەمشىلىكتەر مەن پروبلەمالار ورىن الدى. بىرىنشىدەن, بيۋدجەتكە تۇسەتىن قوسىمشا تۇسىمدەر الەۋەتى تولىعىمەن پايدالانىلمادى. ماسەلەن, جالعان كاسىپكەرلەر بويىنشا كىنالىلەر انىقتالمادى جانە ولار ىزدەستىرىلمەدى. وسى باعىتتا قوزعالعان ىستەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى توقتاتىلعان. وسىعان بايلانىستى ءبىز ۋاقىتىندا تولەنبەگەن سالىقتار بويىنشا تالاپ قويۋ مەرزىمدەرىنىڭ ەسكىرۋ ۋاقىتىن ۇلعايتۋدى ۇسىنامىز, دەدى ق.جاڭبىرشين.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, ەسەپتى كەزەڭدە ءتيىمسىز پايدالانىلعان بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ سوماسى 459,2 ملرد. تەڭگە بولىپ وتىر ەكەن. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ 7,8 ملرد. تەڭگە قاراجاتى يگەرىلمەپتى. ەسەپتىك قارجى جىلىنىڭ سوڭىندا بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرىنە جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنە بيۋدجەت قاراجاتىن بولۋگە تىيىم سالۋ ماسەلەلەرى قارالۋى كەرەك. ەكونوميكانىڭ باسىم ساپالارىن دامىتۋدا مەملەكەتتىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋشى بولىپ تابىلاتىن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور ونى جاڭعىرتۋدى جانە ءباسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. وسى ماقسات ءۇشىن سوڭعى جىلداردا بيۋدجەتتەن 300-دەن 500 ملرد. تەڭگەگە دەيىن قاراجات ءبولىنىپ كەلەدى. 2015 جىلدىڭ باسىندا كۆازيسەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ ەسەپشوتتارىندا 344,5 ملرد. تەڭگە قالدىق بولعان. ال جىل سوڭىندا 137,3 ملرد. تەڭگە قالدىق قالىپتاسىپتى.
2014 جىلى ءبىز وسى سەكتورعا بيۋدجەت قاراجاتىن بولىنگەن قارجىلاردىڭ يگەرىلۋىنە قاراي كەزەڭ-كەزەڭمەن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعان ەدىك, الايدا, بۇل ۇسىنىستى ەشكىم قۇلاعىنا ىلمەدى. كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ بيۋدجەتىن قالىپتاستىرۋ مەن قاراۋ ءتارتىبىنىڭ ادىستەمەسىن ازىرلەۋگە جانە بەكىتۋگە كىرىسۋ كەرەك. ول وڭاي شارۋا ەمەس, بىراق بۇگىننەن باستاماسا بولمايدى, دەدى ق.جاڭبىرشين. ودان ءارى توراعا نىسانالى ترانسفەرتتەردى يگەرۋدە زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرىلەتىنىنە نازار اۋداردى. ەسەپتى كەزەڭدە ونىڭ سوماسى 410,5 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا ول 67,6%-عا ۇلعايدى. بۇلاردىڭ اكىمشىلەرى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار, ولار ءتيىستى سالانى دامىتۋ ساياساتىن ايقىندايدى. الايدا, ترانسفەرتتەردى يگەرگەنى جونىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى بيۋدجەت زاڭناماسىندا قاراستىرىلماعان. ەسەپتى كەزەڭدە 64 ينۆەستيتسيالىق جوبا اياقتالمادى. ولاردى ىسكە اسىرۋ كەزىندە ورىن العان زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ جالپى سوماسى 502 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. ەسەپتەۋلەردىڭ نەگىزسىزدىگى جانە تەحنيكالىق قۇجاتتامانىڭ كەمشىلىكتەرى جوبالار قۇنىنىڭ 222,8 ملرد. تەڭگەگە قىمباتتاتۋعا سوقتىرعان. قورىتا ايتقاندا, ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2015 جىلعى بيۋدجەتتى اتقارۋ بارىسىندا انىقتاعان زاڭ بۇزۋشىلىقتارىنىڭ جالپى سوماسى 1,6 ترلن. تەڭگەنى قۇراپ وتىر. سونىڭ 1,2 ترلن. تەڭگەسى قارجىلىق بۇزۋشىلىقتار, دەدى بايانداماشى ءسوزىنىڭ سوڭىندا.
قارجى نە سەبەپتى يگەرىلمەي قالادى؟
وسىدان ءارى دەپۋتاتتاردىڭ بايانداماشىلارعا سۇراق بەرۋ ءراسىمى باستالدى. ءبىرىنشى بولىپ دەپۋتات شافحات وتەمىسوۆ ۇكىمەت باسشىسى كارىم ماسىموۆتەن بىلتىرعى جىلدىڭ اياعىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس جاسالعان «داعدارىسقا قارسى جوسپاردىڭ» جارتى جىلداعى ورىندالۋ بارىسى قانداي دەپ سۇرادى. ءبىز بىلتىرعى جىلدىڭ اياعىندا ەكسپورتتىق شيكىزاتتاردىڭ باعاسىنىڭ قۇلدىراۋىنان سەكەم الدىق, دەپ باستادى ءوزىنىڭ جاۋابىن پرەمەر-مينيستر. اسىرەسە, مۇنايدىڭ برەنت ماركاسىنىڭ ءبىر باررەلى 26 دوللارعا دەيىن ءتۇسىپ كەتكەندە قاتتى قاۋىپتەندىك. بۇل باعا ۇزاق تۇراتىن شىعار دەگەن بولجامدار دا بولدى. بۇگىنگى كۇنى مۇنداي قاتەرلى فازانىڭ ءوتىپ بارا جاتقاندىعىنىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. مۇنايدىڭ باعاسى قازىر 50 دوللاردىڭ توڭىرەگىندە تۇر. باسقا شيكىزاتتاردىڭ باعالارى دا تۇراقتانىپ كەلەدى جانە وسى ۇدەرىس ۇزاققا سوزىلاتىن ءتۇرى بار. دەگەنمەن, «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا كەيبىر تۇزەتۋلەر جاسالاتىن بولادى. ءبىز جۋىردا بارلىق ايماقتاردى ارالاپ شىعىپ, تۇزەتۋلەردىڭ قاي باعىتتاردا جاسالۋى كەرەكتىگىن انىقتايمىز, دەدى ك.ءماسىموۆ.
سەناتور ۆلاديمير بوبروۆ پرەمەر-مينيستر ك.ماسىموۆتەن يگەرىلمەگەن 7,5 ملرد. تەڭگەنىڭ سەبەبىن سۇرادى. سونداي-اق, ەسەپ كوميتەتى وعان جاۋاپتى بولعان 400-دەن ارتىق لاۋازىمدى تۇلعا جازالاندى دەگەنىن ەسكە سالا كەلىپ, مۇنداي جازالار جىلدا قولدانىلسا دا ءىس تۇزەتىلمەي تۇرعانىن ايتتى جانە, بالكىم, جازانى جاڭا زاڭنامالىق نورمالارمەن قاتايتۋدىڭ جولىن قاراستىرۋ كەرەك شىعار دەگەن پىكىرىن دە ءبىلدىرىپ قالدى. وعان پرەمەر-مينيستر ك.ءماسىموۆ جاڭادان ەنگىزىلەتىن بيۋدجەت كودەكسى جوباسىندا وسى ماسەلەنى ەسكەرىپ, جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ كەرەك بولاتىن شىعار, دەپ جاۋاپ بەردى.
قارىز ك ۇلىپ كەلىپ, قينالىپ قايتادى
ءماجىلىس دەپۋتاتى ومارحان وكسىكباەۆ ۇكىمەت انىقتاعان قارىز 465 ملرد. تەڭگە بولعانىن ايتا كەلىپ, ەسەپتى جىلدا بيۋدجەت تاپشىلىعىن جابۋ ءۇشىن زاەممەن بىرگە العاندا 1,1 ترلن. تەڭگە جۇمسالعانىن كولدەنەڭ تارتتى. بۇل 2013 جىلمەن سالىستىرعاندا 9 ەسە كوپ. ەسەپكە قاراعاندا, ءبىز رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىندارىنىڭ 16 پايىزىن سىرتتان العان قارىزبەن جابامىز. ءسويتىپ, «كورپەگە قاراي كوسىلۋدىڭ» ورنىنا قارىزعا باتا تۇسەمىز. ءۇستىمىزدەگى جىلى عانا بيۋدجەت تاپشىلىعىن جابۋ ءۇشىن 2 ملرد. اقش دوللارىن قارىزعا الدىق. وسى باعىتتا ۇكىمەت ءوز جۇمىسىن وزگەرتە مە, الدە قارىزعا باتا بەرە مە؟ دەدى ول ك.ماسىموۆكە قاراتىپ.
جاۋاپ سوزىندە پرەمەر-مينيستر مۇنىڭ ەلدەگى تۇراقتىلىقتى شايقالتپاۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى ءماسەلە ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ دامۋىمىز جانە سىرتقى قارىز اراسىندا بالانس جاساپ وتىرۋ كەرەكتىگىن تۇسىنەمىز. بىراق الەمدىك قارجىلىق ينستيتۋتتارمەن ىنتىماقتاستىق جاساۋ ءبىزدىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىمىزدى ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى. الايدا, تەڭگەنىڭ ەركىن باعامى جاعدايىندا, قارىزدىڭ ءبارى تەك دوللارمەن بەرىلەتىندىكتەن, سىرتتان الىنعان قارىز ءوسىمى ءبىزدى قاۋىپتى كەزەڭگە جاقىنداتا تۇسەتىنىن دە ەسكەرۋدەمىز. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى جانە بانكتەرگە رەفورمالار جۇرگىزۋ ارقىلى سىرتتان قارىز الۋ ساياساتىن وزگەرتەتىن زاڭ جوبالارىمەن سىزدەردىڭ الدارىڭىزعا كەلەتىن بولامىز, دەدى ول.
بۇدان ءارى دەپۋتاتتار ە.استاەۆ, ە.نيكيتينسكايا, س.بەكتۇرعانوۆ, س.قۇسايىنوۆ, س.ءبىلالوۆ, ت.ب. سۇراقتارىن قويدى.
بۇل كۇنى قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ ءجانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2015 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرى بويىنشا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى قوجاحان جاباعيەۆ قوسىمشا بايانداما جاسادى. ول ءوزىنىڭ ءسوزىن «2015 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ پارامەترلەرى نەگىزىنەن ۇكىمەت تاراپىنان ورىندالدى» دەپ باستادى. ماسەلەن, كىرىستەر بويىنشا ءسوز قوزعاعان دەپۋتات ۇكىمەت بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن 105,7 پايىزعا ورىنداۋدى قامتاماسىز ەتكەنىن, بىراق, بيۋدجەتكە ەكى مارتە جۇرگىزىلگەن ناقتىلاۋدان كەيىن بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگى 938,2 ملرد. تەڭگەگە قىسقارعانىن ەسكەرۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى.
تەڭگەنىڭ دوللارعا شاققانداعى ايىرباس باعامىنىڭ ەركىن اينالىمعا كوشۋى ەسەبىنەن بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگى قوسىمشا 300 ملرد. تەڭگەگە سالىقتىق تۇسىمدەر ەسەبىنەن تولىقتى. سونداي-اق, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كىرىسىنىڭ قۇرىلىمى وزگەرىپ, ۇلتتىق قور مەن تومەن تۇرعان بيۋدجەتتەردەن بەرىلەتىن ترانسفەرتتەر سالىقتىق تۇسىمدەردىڭ ورنىن باستى. بيۋدجەتتى جۇيەلى تۇردە ۇنەمى ناقتىلاپ, تۇزەتۋ ەنگىزۋ, ۇلتتىق قوردان ترانسفەرتتەر الۋ بيۋدجەت كىرىسىنىڭ اسا قيىندىقسىز ورىندالۋىنا جەڭىلدىكتەر بەرىپ وتىر. دەگەنمەن, جوسپارلاۋدىڭ ساپاسى مەن تيىمدىلىگى جانە بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن اكىمشىلەندىرۋ جاقسارماي كەلەدى. قولداعى بار سالىقتىق جانە كەدەندىك تۇسىمدەر الەۋەتىن تولىق پايدالانباۋ جانە جەتكىلىكتى دارەجەدە ءتيىمدى سالىقتىق اكىمشىلىك ەتۋدىڭ بولماۋى سالدارىنان بيۋدجەت كىرىسى زارداپ شەگۋدە, دەدى ق.جاباعيەۆ.
ءماجىلىس دەپۋتاتى, سونىمەن قاتار, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىسى تۋرالى ءسوز قوزعاپ, ونىڭ ورىندالۋى 99,8 پايىزدى قۇراعانىمەن, 16 ملرد. تەڭگەنىڭ يگەرىلمەي قالعانىن اتاپ كورسەتتى. بىرلەسكەن وتىرىس بارىسىندا دەپۋتات جىل بويى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ تىزبەسىن قايتا قاراۋ جالعاسقانىن, مىسالى, باسىم ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ تىزبەسىنەن 13 جوبا الىنىپ تاستالعانىن, قوسىمشا 40 جوبا ەنگىزىلگەنىن, ال 177 جوبانى قارجىلاندىرۋ سوماسى تۇزەتىلگەنىن جەتكىزدى. بۇعان قوسا, 2015 جىلى اياقتالۋى ءتيىس 96 رەسپۋبليكالىق ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ 15-ءى اياقتالماعىنىنا, سونىڭ سالدارىنان الەۋمەتتىك ماڭىزى بار وبەكتىلەر ۋاقتىلى پايدالانۋعا بەرىلمەگەنىنە نازار اۋداردى.
ۋاقىت ۇزاق ويلانۋدى كوتەرمەيدى
ال پارلامەنت سەناتىنىڭ اتىنان قوسىمشا باياندامانى قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, دەپۋتات ولگا پەرەپەچينا جاسادى. 2015 جىلعى بيۋدجەت ساياساتىنىڭ نەگىزگى پارامەترلەرى ەكونوميكانى ءوندىرىستىڭ تومەندەۋىنەن ساقتاۋعا, قارجىلىق تۇراقتاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە نەگىزدەلدى. ول ءۇشىن شۇعىل شارالار قولعا الىندى. ولاردىڭ قاتارىندا ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ الدىن الۋ باعىتىندا ۇلتتىق ۆاليۋتانى تۇراقتاندىرۋ ماسەلەسى دە تۇردى. مۇنداي جاعدايدا ءبىزدىڭ بيۋدجەتىمىز داعدارىسقا قارسى ماڭىزدى ءرولدى ۇستاندى. وكىنىشكە قاراي, ەكسپورت, يمپورت, ىشكى جالپى ءونىم الدىن الا بولجانعانىنان تومەن بولىپ شىقتى. ال ينفلياتسيا دەڭگەيى – جوعارى. بيۋدجەت – ءۇزىلىسسىز ۇدەرىس. ءبىز قازىرگى كەزدە الدىمىزدان شىققان كەز كەلگەن كەدەرگىلەردى جەدەل جويۋعا كۇش سالۋىمىز كەرەك. سەبەبى, ۇزاق ويلانىپ, تولعانۋعا, تالقىلاۋعا ۋاقىت جوق. بىزدە داعدارىسقا قارسى ستراتەگيالىق باعدارلاما بار. ولار – «نۇرلى جول» جانە الەۋمەتتىك شىعىندارعا قاتىستى باعدارلامالار. ولاردىڭ بارلىعى 2015 جىلى باستالعان. الايدا, ولار ءالى دە جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس. ماسەلەن, بيۋدجەت وڭىرلەردى دامىتۋعا جانە ەل تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك احۋالىن جاقسارتۋعا بارىنشا باعىتتالۋى كەرەك, دەدى دەپۋتات.
بىرلەسكەن وتىرىس بارىسىندا ول بىرنەشە ماسەلەگە نازار اۋداردى. ماسەلەن, سەناتور مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردى وتكىزۋ كريتەريلەرىن قايتا قاراۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. از مولشەردەگى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردى تىكەلەي, ياعني مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار پروتسەدۋرالارىنسىز وتكىزۋ قاجەت دەپ سانايمىز. ول ءوز كەزەگىندە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ دامۋىنا قوسىمشا سەرپىن بەرەر ەدى. ماسەلەن, 2015 جىلى قارجىلىق باقىلاۋ جونىندەگى كوميتەت وسى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار بويىنشا شامامەن 80 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى اشكەرەلەدى. ونىڭ ءبىر سەبەبىن, پروتسەدۋرالاردىڭ قيىنداپ كەتكەندىگىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى, دەدى و.پەرەپەچينا. سونداي-اق, دەپۋتات بيۋدجەتتىڭ انىقتالۋ ۋاقىتىن شەكتەۋ تۋرالى دا ۇسىنىس جاسادى.
كىرىستەر مەن شىعىستار بەكىدى
سوڭىنان باياندامانى تالقىلاۋ باستالدى. وعان ب.بەكنازاروۆ, ا.جامالوۆ, ۆ.رەدكوكاشين, ا.پەرۋاشەۆ, ت.ب. قاتىستى. تالقىلاۋ ۇزاپ بارا جاتقان سوڭ, سەناتور ۆ.بوبروۆ رەگلامەنت بويىنشا ۇسىنىس جاساپ, تالقىلاۋدى اياقتاۋ جونىندە ۇسىنىس جاسادى. ءسويتىپ, تالقىلاۋ اياقتالىپ, ءبىرلەسكەن وتىرىس قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2015 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەبىن:
1) كiرiستەر – 6 136 967 569 مىڭ تەڭگە;
2) شىعىندار – 6 789 829 432 مىڭ تەڭگە كولەمىندە بەكىتتى.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2015 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەبى دە قولداۋ تاپتى.
جاقسىباي سامرات,
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
