تاۋەلسىز سوت تورەلىگى

– ەكىنشى رەفورمانىڭ كۇرەتامىرى بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتىمىزدى ودان ءارى دامىتۋدىڭ باستى كەپىلى مەن تۇتقاسى بارشا قازاقستاندىقتارعا ورتاق جاڭا قۇقىقتىق ورتا قالىپتاستىرۋ بولىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى الەمدەگى دامىعان 30 ەلدىڭ ءبىرى بولۋعا نەگىز قالاي الادى. وعان جەتكىزۋدىڭ باستى جولدارى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەلگىلەپ بەرگەن ۇلت جوسپارىندا تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىن كورسەتىلگەن. اتالعان جوسپار بەس ينستيتۋتتىق رەفورمادان تۇراتىنى بەلگىلى. وسىنداعى ەكىنشى رەفورمانىڭ ج ۇلىنى مەن جۇيكەسى, ءمانى مەن ماڭىزى ءبىرىنشى كەزەكتە ەلىمىزدە تاۋەلسىز سوت تورەلىگىن ورنىقتىرۋ مەن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان.  باتىس قازاقستان وبلىستىق سوتى قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى اپەللياتسيالىق سوت القاسىنىڭ توراعاسى م.ناعاشىباەۆپەن اڭگىمەمىز وسىنداي باعىتتا ءوربىدى. – ميرامبەك يبراگيم ۇلى, بيىلعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ مەملەكەتىمىزدە ۇلت جوس­پارىن ورىنداۋدىڭ پراك­تي­كالىق كەزەڭى ءجۇرىپ جاتىر. اتال­عان كەزەڭ ەلىمىزدىڭ سوت جۇيە­سىنە جانە ايماقتاعى سۋديا­لار كورپۋسىنا مەرەيلى مىندەتتەر جۇكتەيدى. وسىعان وراي نە ايتار ەدىڭىز؟ – ۇلت جوسپارىنىڭ ارعى استارى مەن قۇندىلىعىن ازاماتتاردىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ, جۇرەكتەرىنە جەتكىزۋ جانە ونىڭ ەلدىڭ ودان ءارى دامۋىنا تيگىزەتىن باعا جەتپەس پايداسىن جان-جاقتى ءارى تەرەڭ تۇردە ءتۇسىندىرۋ – ورتاق پارىز. قازىر بۇل ءىستىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرمىز دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولا قويماس. سونىڭ ىشىندە ايتايىن دەگەنىم, ەلىمىزدىڭ جوعارعى سوتى ۇلت جوسپارىندا سوت جۇيەسىنە قاتىستى قويىلعان مىندەتتەرگە ساي ارنايى ءىس-شارالار كەشەنىن بەكىتكەن بولاتىن. ءبىزدىڭ بۇگىنگى ءىس-قيمىلىمىز وسى ارنادان تامىر تارتادى. بۇل باعىتتا ەڭ الدىمەن اقپاراتتىق-انىقتامالىق ماتەريالدار جاساقتالدى. وسى ارقىلى بەكىتىلگەن ءىس-شارالاردى كەزەڭ-كەزەڭمەن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىكتەر تۋىپ وتىر. اسىرەسە, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ سترا­تەگيالىق باعىتتارىن ايقىنداپ العانىمىز ءبىزدى تۇپكى ناتيجەگە جەتۋگە ءبىرشاما جاقىنداتا تۇسەدى دەپ سانايمىز. قىسقاسى, مەملەكەت باسشىسى جاريالاعان رەفورمالار ءبىرىنشى كەزەكتە جالپىۇلتتىق يدەياعا, سودان سوڭ جالپىۇلتتىق ىسكە اينالۋى ءتيىس. باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ سۋديالارىمەن, مىنە, وسىنداي باعىتتا جۇمىس جۇرگىزۋ جونىندە بىرقاتار ىستەر قولعا الىندى. – ۇلت جوسپارىندا رەتتىك سانى بويىنشا ەكىنشى دەپ بەلگىلەنگەن سوت رەفورماسىنىڭ ماڭىزدى ءبىر قىرى – سوت تورەلىگىنىڭ ءبى­رىن­شى, اپەللياتسيالىق, كاسسا­تسيا­لىق, قاداعالاۋ جانە قايتا قاداعالاۋ سەكىلدى بەس ساتىلىق جۇيەسىنەن ونىڭ ءۇش بۋىندى جۇيەسىنە ءوتۋ بولىپ وتىر. بۇدان ازاماتتاردىڭ سوت ينستانتسيا­لارىنا شاعىمدانۋ قۇقىعى شەكتەلىپ قالىپ جۇرمەي مە؟ – جوق, شەكتەلمەيدى. بۇلايشا قاۋىپتەنۋگە ەشقانداي نەگىز جوق. مۇنداي جاعدايدا اپەللياتسيالىق ساتى ىستەردى ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتاردىڭ قاراۋىنا قايتادان جولدامايدى. راس, سوتتىڭ قاي ساتىسىندا دا ونىڭ شەشىمى بۇزىلاتىن جاعداي كەزدەسىپ تۇرادى. بۇل كەزدە وزگە ەمەس, سول سۋديانىڭ ءوزى جاڭادان شەشىم قابىلداي الادى. ماسەلەنىڭ وسىلاي قويىلۋىنىڭ ەكى جاققا دا پايداسى بار دەۋگە بولادى. بىرىنشىدەن, سوتقا قاتىسۋشىلار تاعى دا ۇزاققا سوزىلعان اۋرە-سارساڭعا تۇسپەيدى. ەكىنشىدەن, وسى ارقىلى مەملەكەتتىڭ ۋاقىتى مەن قاراجاتىن ۇنەمدەۋگە دە جول اشىلادى. ياعني, سوت ساتىلارىن وڭتايلاندىرۋدىڭ باستى ماقساتى سوت تورەلىگىنىڭ ساتىلارىن قىسقارتۋ, ونىڭ ورىندالۋىن تەزدەتۋ ارقىلى ازاماتتاردىڭ سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىگىن بارىنشا جەڭىلدەتۋ بولىپ تابىلادى. وقىرمانعا تۇسىنىكتىرەك بولۋ ءۇشىن ايتا كەتسەك, ەندىگى جەردە ءبىرىنشى ساتى – اۋداندىق سوتتار, اپەللياتسيالىق ساتى – وبلىستىق سوت, كاسساتسيالىق ساتى – جوعارعى سوت. جاڭا ءۇش دەڭگەيلى سوت جۇيەسى 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ءوز جۇمىسىن باستادى. وسى قادامدى ىسكە اسىرۋ جاڭادان قابىلدانعان ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكسكە, قىلمىستىق پروتسەستىك كودەكسكە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ارقىلى زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكىتىلدى. قازىرگى تاڭدا ۇلت جوسپا­رىن­داعى ەكىنشى رەفورمانى ءجۇز­ە­گە اسىرۋعا سايكەس وبلىستىق سوتتاردىڭ اپەللياتسيالىق ساتىلارى نىعايتىلدى. – سوت جۇيەسىن رەفورما­لاۋ­داعى تەمىرقازىق ماسەلەنىڭ ءبى­رەۋى جاڭا سۋديالار كورپۋسىن جاساقتاۋ بولىپ وتىر. بۇعان نە دەيسىز؟ – سۋديا لاۋازىمىنا كانديداتتار ىرىكتەۋ تەتىكتەرى مەن بىلىكتىلىك تالاپتارىن تەرەڭدەتۋ جونىندە بىرقاتار شارالار الىندى, ياعني قويىلاتىن بىلىكتىلىك تالاپتارى مەن ىرىكتەۋ تەتىكتەرى قاتاڭداتىلدى. اۋداندىق سوتتىڭ سۋدياسى بولىپ, سوت پروتسەستەرىنە قاتىسقان, سوت وتىرىسىنىڭ حاتشىسى, سوتتىڭ, پروكۋروردىڭ, ادۆوكاتتىڭ كومەكشىسى رەتىندە بەس جىلدان كەم ەمەس ەڭبەك ءوتىلى بار نەمەسە زاڭگەرلىك ماماندىق بو­يىنشا كەمىندە ون جىل جۇمىس ءوتىلى بار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى تاعايىندالادى. سۋ­ديا­لىقتان ۇمىتكەرلەردى نەگىزگى جۇمىس ورنىنان بوساتا وتىرىپ, تۇراقتى تۇردە سوت­تا اقى تولەنەتىن ءبىر جىلدىق تاعى­لىمدامادان وتكىزۋ قولعا الى­نىپ جاتىر, ياعني وسىعان ساي تاعىلىمدامادان ءوتۋ ەرەجەسى بەكىتىلدى. ولارعا سىناق مەرزىمى بەلگىلەنبەك جانە ۇمىتكەرلەر پولي­گرافولوگيالىق زەرتتەۋ­دەن وتەتىن بولادى. بۇعان قوسا, جاس سۋديالاردىڭ كاسىبي داع­دى­لارى مەن ىسكەرلىگىنە دە ارنايى تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلەدى. بۇل تۇرعىدا بىلىكتىلىك ەمتيحانى پسي­حولوگيالىق جانە احۋالدىق تەستىلەۋمەن تولىقتىرىلىپ وتىر. – ال قازىرگى قىزمەت ەتىپ جۇرگەن سۋديالارعا قاتىستى تالاپتار قانداي بولماق؟ – بۇل ءۇشىن بۇگىندە ەلىمىزدە سۋديانىڭ ادەپ كودەكسىنىڭ جاڭا جوباسى ازىرلەنۋ ۇستىندە. بۇل كودەكس سۋديالاردىڭ بيىلعى جىلى كەزەكتەن تىس وتكىزىلەتىن VII سەزىندە قابىلدانادى دەپ كۇتىلۋدە. جاڭا رەداكتسيادا سوت ءجيۋريى تۋرالى ەرەجە بەكىتىلىپ, جاڭا قۇرامى تاڭدالدى. سونىمەن قاتار, ازاماتتاردىڭ سۋديالاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە قاتىستى سوت جيۋريىنە شاعىمدانۋ تەتىكتەرى مەن مۇمكىندىكتەرى ءبىرشاما ۇلعايماق. جوعارىدا ايتىلعانداي, قىزمەتتەگى سۋديالار رەفورما تالاپتارىنا سايكەس بەس جىل سا­يىن قورىتىندى بويىنشا سۋديا قىزمەتىن كاسىبي باعالاۋدى جۇرگىزۋ ءتارتىبى انىقتالدى, بۇل – سوت تورەلىگىن كاسىبي ساۋاتتى زاڭگەرلەر جۇزەگە اسىرادى دەگەن ءسوز. – ۇلت جوسپارى جاريا ەتىل­گەن سوڭ حالىقتىڭ قىزۋ تال­قىسىنا تۇسكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى – سوتتارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل ءجو­نىندەگى كەڭەستەر جۇيەسى. ءويت­كەنى, ەتيكالىق نورمالاردى بۇزۋ­عا جول بەرەتىن سۋديالاردىڭ دا كەز­دەسىپ قالاتىنى جاسىرىن ەمەس. جاڭارتىلعان كەڭەس سولاردىڭ تەرىس ءىس-ارەكەتىنە شاعىمدانعان ازاماتتاردىڭ ارىزىن اياقسىز قالدىرماۋ ماقساتىن كوزدەسە كەرەك. بۇل جۇيەنى قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى دا وسىندا دەسەك, قاتەلەسپەيتىن شىعارمىز؟ – ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار. سوت­تارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندەگى كەڭەستەر جوعارى بيلىك تارماقتارى مەن قاراپايىم حالىق اراسىنداعى بايلانىستاردى جاقسارتۋعا سەپ­تى­گىن تيگىزە الاتىن بالاماسى جوق قوعامدىق ينستيتۋت قىزمەتىن ات­قارا الادى. ولار – قانداي ىسكە دە جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ سەزىنەتىن كادرلاردىڭ كەلۋىنە ىقپال جاسايتىن تاپتىرماس تەتىك. كەڭەس مۇشەلەرى وي-پىكىرلەرىنىڭ اياقسىز قالماۋى ايرىقشا ماڭىزدى. مۇنداي كەڭەستەردىڭ ەلىمىزدەگى سوت جۇيەسىنىڭ جانىنان قۇرىلۋى دا تەك وڭدى وزگەرىستەرگە باستايدى دەگەن ويدامىز. وسى ارقىلى سوت قىزمەتىنىڭ اشىقتىعى مەن مولدىرلىگىن, جاريالىلىعى مەن جالپىعا بىردەي قولجەتىمدىلىگىن جولعا قويۋعا بولاتىنى انىق. وسىعان وراي باتىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ جانىندا دا سوتتارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل ءجو­نىن­دەگى كەڭەس قۇرىلىپ, وتىرىس­تارىن وتكىزە باستادى. كەڭەستىڭ ءتو­رايىمى بولىپ, وتستاۆكاداعى, ياعني دوعارىستاعى سۋديا ۆەرا پەتروۆنا لوگۆينوۆا, حاتشىسى بولىپ باتىس قازاقستان وبلىسى بو­يىنشا كاسىپوداقتار ورتالىعىنىڭ زاڭگەرى ماۋسىمجان ەرجانقىزى جۇسىباليەۆا ءبىراۋىزدان سايلاندى. ايتا كەتەيىك, سوتتارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندەگى كەڭەس قۇرا­مىنا دوعارىستاعى سۋديالار, وب­لىستاعى كاسىپوداقتار ورتالى­عىنىڭ, كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەلەرى جانە وبلىستىڭ بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى ەنگىزىلدى. سونىمەن بىرگە, وبلىستىق سوتتىڭ جالپى وتىرىستارى مەن ماجىلىستەرىن بۇگىنگى اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن ەل-جۇرتقا تىكەلەي كورسەتۋ شارالارى قاراستىرىلۋدا. – تەك سوتتىڭ جالپى وتىرىسىن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, بۇگىنگى كۇنى بارلىق سوت پروتسەستەرىن بەينەتاسپاعا جازىپ الۋ شارالارى بەلگىلەنىپ وتىر ەمەس پە؟ وسى ورايدا سۋديانىڭ بەينەجازبانى توقتاتۋعا نەمەسە ونى رەداكتسيالاۋعا مۇمكىندىگى بولماۋى كەرەكتىگى دە ايتىلۋدا. بۇعان نە دەيسىز؟ – وتە ورىندى ساۋال قو­يىپ وتىرسىز. بارلىق سوت ۇدەرىس­تەرىنىڭ اۋديو جانە بەينەجازبا قۇرىلعىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكىزىلۋى – ەكىنشى رەفورما تالاپ­تارىنىڭ ءبىرى. بۇعان كوشۋ ءبىزدىڭ وبلىستىڭ سوت جۇيەسىندە دە تو­لىق جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سوت زالدارى اۋديوبەينەجازبا قۇرىل­عىلارىمەن جابدىقتالدى. بۇل رەتتە بۇگىنگى كۇنى ورناتىلعان اۋديو­بەينەتىركەۋ (ابت) جۇيەسىن­دە مالىمەتتەردى ساقتاۋدىڭ ور­تالىقتاندىرىلعان جۇيەسى بار, ياعني سۋديالار نەمەسە سوت جۇيە­سىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان جازبانى توقتاتۋعا نەمەسە اۋديو­بەينەتىركەۋ ماتەريالدارىن رەداكتسيالاۋعا جول بەرىلمەيدى. سونداي-اق, بۇگىندە سوت كابي­نەتى سەرۆيسى دەگەن ۇعىم پايدا بول­عانىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇل نە نارسە؟ ياعني, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار وسى اتالعان سەرۆيستىك جۇيەنى پايدالانۋ ارقىلى ۇيىندە نەمەسە كەڭسەسىندە وتىرىپ, ينتەرنەت جەلىسىنىڭ كومەگىمەن سوتقا ارىزدارىن بەرە الادى. ءارى سوت پروتسەسىنە قاتىسۋشىلار شالعايدا ءجۇرىپ, ءىستىڭ قوزعالىسىن باقىلاي الادى. يگىلىكتىڭ ەرتە, كەشى جوق دەگەندەي, كوپ كەشىكپەي بۇل يگى شارانىڭ 100 پايىزعا ىسكە اسۋىنا قول جەتكىزەمىز. اڭگىمەلەسكەن تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان» باتىس قازاقستان وبلىسى