ماسەلەگە اۋىلدار الاڭداۋلى

بۇگىندە جەر ماسەلەسى ەلدىڭ قاي تۇكپىرىندە دە وزەكتى تاقىرىپقا اينالعانى انىق. تورعاي وڭىرىنە ساپارىمىزدا دا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ بۇل ماسەلەنى ءجىتى نازاردا ۇستاپ وتىرعانىن بايقادىق. نەگىزگى ماقسات ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ 100 جىلعىنا وراي ۇيىم­داستىرىلعان بىرقاتار ءىس-شاراعا قاتىسۋ بولسا دا, ساپارىمىزدا جەرگىلىكتى حالىقپەن كەزدەسىپ, جەر ماسەلەسىنە قاتىستى اۋىل جۇرتىنىڭ ۇسىنىس-پىكىرىن تىڭداپ قايتتىق. بۇل جيىندارعا جەر رەفورماسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى بەرىك ابدىعالي ۇيىتقى بولدى. «كوميسسيانىڭ جۇمىسى بي­لىكتەگىلەردىڭ ەسەبىن تىڭداۋ ەمەس, جەر رەفورماسىنا قاتىستى بار­لىق تاراپتىڭ پىكىرىن تىڭداپ, سونى تالداپ, پارلامەنتكە ۇسى­نىس وتكىزۋ. ەڭ باستىسى – حالىق پى­كىرىن جيناقتايىق», دەگەن ەدى كوميسسيا توراعاسى باقىتجان ساعىنتاەۆ ءۇشىنشى وتىرىستا. اسىرەسە, جەر-جەردى ارالاپ, اۋىل-ايماقتارداعى حالىقتىڭ پىكىرىن تىڭداۋ وزەكتى ەكەنىن ايتقان بولاتىن. وسى ۇستانىمدى بەتكە ۇستانعان بەرىك ابدىعالي قوس­تاناي وبلىسىنىڭ جانگەلدين, امان­­گەلدى اۋداندارىنىڭ حالقى­مەن جۇزدەستى. جيىن بارىسىندا جەر كوميس­سيا­نىڭ مۇشەسى الدىمەن قازىرگى جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ, جەر كودەكسى اياسىنداعى ماسەلەگە, ەلباسى موراتوري جاريالاعان ءتورت باپقا توقتالدى. قازىرگى كۇنى پرە­زي­دەنت­تىڭ تاپسىرماسىمەن ۇكىمەت جانىنان قۇرىلعان كوميسسيا قىزۋ جۇمىس جۇرگىزىپ جات­قانىن, ناتيجەسىندە حالىققا, ەلگە ءتيىمدى شەشىم قابىلدانارىنا سەنىم مول ەكەنىدىگىن اتاپ ءوتتى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار جەر رەفورماسى بويىنشا رەس­پۋب­ليكالىق كوميسسيانىڭ جۇ­مى­سىن بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارى ارقىلى ءجىتى قاداعالاپ وتىرعاندارىن جەتكىزدى. ءاربىر وتىرىستى مۇقيات تىڭداپ, باسىلىمداردان وقىپ, سارالاپ, سالماقتاپ, وي تۇيگەندەرىن ايتتى. وسى رەتتە وزدەرىنىڭ دە ايتارى بارىن العا تارتتى. ماسەلەن, امانگەلدى اۋدانى ار­داگەرلەر كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ساي­لاۋ سەيدىلدين جەر رەفورماسىنا قاتىستى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ پىكىرىن ەسكەرۋ اسا ماڭىزدى دەيدى. «جەر رەفورماسى جونىندەگى كو­ميس­سيانىڭ ءاربىر وتىرىسىن كورىپ ءجۇرمىن. كوميسسيا جاقسى جۇمىس ىستەپ جاتىر. الماتىدا زيالى قاۋىم وكىلدەرى جينالىپ, ولار دا اقىلداستى. بۇل ۇلكەن كۇردەلى ماسەلە بولىپ تۇر. قازاقتا «شول­مەك مىڭ كۇندە ەمەس, ءبىر كۇندە سىنادى» دەگەن ءسوز بار. جەر ما­سە­لەسى قايدان تۋىنداپ قالدى؟ جەر كودەكسىن ءبىزدىڭ سايلاعان دەپۋتاتتارىمىز حالىقتىڭ تالقىلاۋىنسىز قابىلداپ جىبەردى. باسقا ەمەس, ءدال جەر تۋرالى شەشىم قابىلداردا حالىقپەن ساناسۋ كەرەك ەدى», دەدى ارداگەر. سونداي-اق, ول جەر ساتۋ الەم ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىندە بولعانىن, بىراق ونىڭ سوڭى قايدا سوقتىرعانىن ءبىزدىڭ حالىق ءبىلىپ وتىرعاندىعىن ايتتى. «ارينە, جاقسى ناتيجە كورگەندەرى دە بار, بىراق ءبىزدىڭ قازاقستان وعان دايىن ەمەس. جالپى, جەر ماسەلەسىندە بىزدە زاڭدار سولقىلداق. وزگەرىس­تەر مەن تولىقتىرۋلار كوپ ەن­گىزىلەدى. تاعى ءبىر ايتارىم, جەر بوس جاتسا ازىپ-توزىپ, قۇريدى ەكەن دە­گەن جاي ءسوز. مىنە, ءبىزدىڭ كو­كەيدە وسىنداي ماسەلەلەر بار. ارينە, جەر ماسەلەسىنىڭ دۇرىس شەشىلەتىنىنە سەنىمدىمىز. ويتكەنى, جوعارىداعىلار, ەلباسىنىڭ ءوزى بۇل ماسەلەگە قاتتى ءمان بەرىپ جاتىر. ەل امان بولسا, ەلباسىمىز امان بولسا, بۇل تىعىرىقتان دا شىعارمىز. بۇدان دا زورىنان شىققانبىز», دەدى س.سەيدىلدين. ال رامازان اقساقال بۇل ما­سەلەدە قىزبالىققا سالىنباۋ كەرەك دەپ ەسكەرتتى. ء«بىز تالايدى كورگەن ادامدارمىز. ەل باسىنان وتكەن تالاي وقيعانىڭ كۋاسى بولعانبىز. بىراق ءبىر عانا نارسە ماڭىزدى, ول – ەلدىڭ تىنىشتىعى. مۇنداي ماسەلەدە قىزبالىققا سالىنۋدىڭ قاجەتى جوق. قازىرگى كوميسسيا قۇرامىندا دا ەلدىڭ جايىن بىلەتىن اقىلدى ازاماتتار وتىر. جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. ماسەلە وڭ شەشىمىن تابارىنا سەنىمدىمىز. تىنىشىتىعى بۇزىلعان ەلدەردى كورىپ وتىرمىز. سولاردىڭ جاعدايى نە بولىپ جاتىر؟! بىرلىك بولماسا, تىنىشتىق بولماسا, تىرلىك بولمايدى. تورعاي ەلى قاسيەتتى جەر. ءبىز كيەلى ەلدىڭ ۇرپاقتارىمىز. پرەزيدەنتتىڭ جاساپ جاتقان جۇمىسىن قولدايىق. ەلدىڭ تىنىشتىعىن بۇزۋعا اسىق­قاندارعا سابىرعا كەلسىن دەگەن تىلەگىمدى ايتقىم كەلەدى» دەدى ول. فەرمەرلەر وداعىنىڭ تور­اعاسى جولامان تاپاەۆ وڭىردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ جاعدايىن باياندادى. «مەن 20 جىلدان بەرى جەرمەن جۇمىس ىستەپ كەلەمىن. امانگەلدى اۋدانىندا بوسقا جاتقان جەر جوق. قولىنان ءىس كەلەر ازاماتتار جال­­­­عا الىپ جۇمىس ىستەپ جاتىر. جەردىڭ قۇنارلىلىعى توزىپ جاتقان جوق. جايىلىمدىق, شابىندىق جەرلەردىڭ ءوزىن شارۋالار جالعا الىپ جاتىر. ونىڭ بارلىعى قۇپتارلىق. ازاماتتار ەڭبەكتەرىمەن كورىنۋدە. قازىرگى كۇنى جەرمەن ناپاقا تابۋعا بولاتىنىن بارلىعى ءتۇسىندى. مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم, ءبىزدىڭ اۋماقتاعى فەرمەرلەردىڭ جەردى ساتىپ الۋعا ازىرگە جاعدايى جوق. سوندىق­تان حالىقتىڭ قازىرگى جاعدايدا ءوزىن-ءوزى اسىراپ وتىرعاندىعىن قۇپ دەۋ كەرەك. ەشكىمگە قول جايماي, ءوز بەتىمەن كۇن كورىپ, سالىعىن تولەپ وتىرعانىنىڭ ءوزى ابىروي. مەنىڭ ايتارىم, شەكارادان 100 شاقىرىمعا دەيىنگى جەر ساتىلماۋى كەرەك. كورشىلەس ەلدەرگە اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن مۇلدە بەرۋگە بولمايدى. جەردى قازاقستاندىقتارعا جالعا بەرۋ كەرەك. سەبەبى, ءبىزدىڭ كوپۇلتتى مەملەكەت ەكەنىمىزدى ەسكەرگەنىمىز ءجون. جەر ساتىپ الاتىنداردىڭ ءبارى قازاق ەمەس, وزگە ۇلت وكىلدەرى ەرتەڭ ساتىپ العان جەرلەرىنە كىمدى اك­ەلىپ, قانداي بيلىك جۇرگىزەتىنىنە ەشكىمنىڭ كەپىلى جوق, – دەدى. «كىمدە قانشا جەر بار, قان­­شا جەر شەتەلگە جالعا بەرىلدى, كىمدەرگە؟ اۋىل شارۋا­شى­لى­عىنان وزگە ماقساتتا بولسا دا, ول جەرگە قاتىستى ماسەلە بولعان سوڭ ءبارىن انىقتاۋ كەرەك, بۇل قۇپيا اقپارات ەمەس», دەدى تۇرعىندار. سونداي-اق, ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىندا قاندايدا ءبىر كەلىسىمشارت قابىلدانسا, وندا بەلگىلى ءبىر تالاپتارى بولادى, سونى ءبىلىپ, تالاپتى ورىنداۋدى تالاپ ەتۋىمىز كەرەك» دەيدى. جەر ماسەلەسىنە قاتىستى جان­­­­­­­­گەلدين اۋدانىنداعى كول­قامىس اۋىلىنىڭ اقساقالى, وتىز ءۇيلى اۋىلدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان فەرمەر كاكىمجان كار­بو­زوۆتىڭ دا پىكىرىن بىلگەن ەدىك. ول «جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەر­سە, بىرىنشىدەن, العان ادام ول جەرگە جول سالىپ بەر­سىن. ەكىن­شىدەن, ءۇي سالسىن. ۇشىن­شىدەن, قا­زاق­ستاننىڭ ادامىن جۇمىسقا السىن. جالپى, ەلگە ينۆەستيتسيا قۇيۋ كەرەك», دەگەن ۇسىنىس-پىكىرىن ايتتى. قويناۋى تاريحقا تۇڭعان قارت تورعايعا ساپارىمىز, ارينە, جەر ماسەلەسىمەن عانا شەكتەلگەن جوق. ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان ساپا­رى­مىزدىڭ جازباسىن كەلەسى ما­قالامىزدان وقيسىزدار. قوستاناي وبلىسى, امانگەلدى, جانگەلدين اۋداندارى دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان»