سوڭعى جىلدارى شىڭعىسحان قازاق بولعان ەكەن دەگەن جورامالدار ءجيى ايتىلا باستادى. وعان نەگىز دە جوق ەمەس. قازىرگى الەۋمەتتىك جەلى دامىعان زاماندا داڭقتى قولباسشىنىڭ شىققان جەرىنە قاتىستى كوپتەگەن دايەكتەر كەلتىرىلىپ ءجۇر. ءتىپتى ءار ەل ءوز اتىن شىعارۋ ماقساتىمەن ونىڭ ەسىمىن ءوز ورتاسىمەن بايلانىستىرۋعا تىرىسىپ-اق كەلەدى. بۇل رەتتە تاريحتىڭ وسى قالتارىس كەزەڭىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن تاريحشى ەرحان ماجىك بىرقاتار ويلارىن ينتەرنەتكە دە شىعارىپ ءجۇر. فەيسبۋك پاراقشاسىنداعى وقىرماندار سانى ميلليوننان اسقان وعان تاتارستان, باشقۇرتستان, ياكۋت, چۋۆاش پرەزيدەنتتەرىنەن جانە وزگە دە تانىمال ازاماتتاردان حاتتار كەلىپ تۇسكەن. ەندى ءبىز وقىرمانعا وي سالار دەگەن ماقساتپەن ە.ماجىكتىڭ شاعىن ماقالاسىن ۇسىنعاندى ءجون كوردىك.
قازىر شىڭعىسحاندى موڭعول دەپ قىتاي مەن مونعوليادان باسقا ەش ەل ايتپايدى. سەبەبى, تاريح شىڭعىسحان دا جانە ول قۇرعان مەملەكەت تە قازاق-تاتار مەملەكەتى بولعاندىعىن كورسەتەدى. قازىرگى تاڭدا ەۋروپا ەلدەرىنىڭ, رەسەي مەن تۇركيانىڭ, جاپونيا مەن قازاقستاننىڭ كەيبىر عالىمدارى اشىق تۇردە شىڭعىسحاندى قازاق دەپ مويىنداۋدا. سوڭعى جىلدارى عالىمداردىڭ وزىق تەحنولوگيالاردى قولدانىپ جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرى وسىنى انىق كورسەتىپ بەردى.
جۋىردا عانا رەسەيدە بەلگىلى تاريحشى مۇرات ادجي مەن اناتولي ولوۆينتسوۆتىڭ, ۋكراينادا ۆلاد بەلينسكيدىڭ, انگليادا اتاقتى ءبىر اعىلشىن تاريحشىسىنىڭ, سونىمەن قاتار ءوز ەلىمىزدە بەلگىلى تۇلعا مۇحتار ماعاۋيننىڭ شىڭعىسحاننىڭ قازاق ۇلتىنان شىققاندىعىن راستايتىن دۇنيەلەرى جارىق كورگەن-ءدى. مىنە سول كىتاپتاردى اقتارا وتىرىپ قولىما قالام الۋىما تۋرا كەلدى. قاتەلەسپەسەم, وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن ەلىمىزدىڭ تانىمال ءىرى عالىمدارى «قازاقستان» تەلەارناسىنان شىڭعىسحاننىڭ تازا قازاق بولعاندىعىن جانە ونىڭ مەركىت رۋىنان شىققاندىعىن دالەلدەيتىن بىرقاتار دايەكتەر كەلتىرگەن. سونىڭ ىشىندە مەركىتتەر قازىر قاي رۋ قۇرامىندا ەكەندىگىن دە اشىق مالىمدەلدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ءوزىنىڭ ءادىس-تاسىلدەرىنىڭ ەرەكشەلىگى ارقاسىندا جارتى الەمدى جاۋلاپ العان داڭقتى بابامىزدىڭ قازاق ەكەندىگىن ەرتەڭ-اق بۇكىل الەم, ايتەۋىر, ءبىر مويىندايتىنى باسى اشىق اڭگىمە.
شىڭعىسحاننىڭ كەزىندە قازىرگى موڭعوليا جەرىندە تاتار دالاسى اتالىپ كەتكەن اۋماقتا قازاقتىڭ تاتار تايپا-رۋلارى مەكەن ەتكەن. قازىرگى قازاق دالاسىنا قونىس اۋىستىرعان ولار كەيىننەن كەرەي, نايمان, مەركىت, جالايىر, قوڭىرات, تاتار جانە دۋلات رۋلارىنا تاراپ كەتكەن. بۇل جەردە موڭعول دەگەن ۇلتتىڭ ءوزى شىڭعىسحان زامانىندا ءتىپتى دە بولماعاندىعىن ايتا كەتكەن ءجون. ولار قىتايدىڭ مانچجۋرياداعى شىعىس لياو دەگەن مەملەكەتىنەن شىڭعىسحان ولگەننەن كەيىن عانا كوشىپ كەلگەن قيدان دەگەن حالىقتىڭ ۇرپاقتارى. شىنتۋايتىنا كەلسەك, «موڭعول» دەگەن اتاۋ شىڭعىسحان نەمەرەسى موڭكە حاننىڭ اتىمەن تىكەلەي بايلانىستى. موڭكە حان وڭتۇستىك قىتايعا شابۋىلداۋمەن بولعاندىقتان, ونى قىتايلىقتار «مونگۋ» دەپ اتاپ, ودان قازىرگى موڭعولداردىڭ اتاۋى شىققاندىعىن تاريحتىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر.
ەندى شىڭعىسحاننىڭ وزىنە كەلەر بولساق, ونىڭ اسىراپ العان اكەسى قازاقتىڭ قيات رۋىنان بولسا, ال ءوزىنىڭ تۋعان اكەسى مەركىت. بۇل جونىندە جاپون ءبىر تەلەارناسىندا 2014 جىلى جانە سول جىلدىڭ 29-شى مامىرىندا رەسەيدىڭ «مير» تەلە ارناسىندا كورسەتىلگەن شىڭعىسحان فيلمىندە وتە جاقسى بەرىلگەن. رەتى كەلگەندە جاپوندىقتار شىڭدىقتى كورسەتە ءارى مويىنداي بىلەتىن حالىق ەكەندىگىن ايتا كەتۋ كەرەك. مىنە, سول جاپون تەلە ارناسىنان كورسەتىلگەن فيلمدە شىڭعىسحان ءوزىن التى رەت قازاق مەركىتپىن دەپ اتاسا, ونىڭ وسى رۋدان شىققاندىعىن قوڭىرات شەشەسى دە ايتتى. مەركىتتىڭ قازاق رۋى جانە قازىرگى نايماننىڭ قۇرامىندا ەكەندىگىن ءبىز ونسىز دا بىلەمىز. مەركىت الدىمەن كەرەيلەرمەن بىرىگىپ, شىڭعىسحان كەرەيلەردى جەڭگەندە مەركىت حانى كەتەبەك ەرتىستىڭ بويىنا كوشىپ كەتكەن نايمان حانى كۇشىلىككە بارىپ قوسىلادى. ونى قىتايلىق فيلم ارقىلى وزدەرىڭىز دە جاقسى بىلەسىزدەر.
شىڭعىسحاننىڭ كەزىندەگى تاتارلار, ياعني قازىرگى قازاقتار باتىسقا سوعىس جورىعى باستالعان كەزدە ونىڭ اسكەرى رەتىندە قازىرگى قازاقستان جەرىنە كوشتى. ولاردى شىڭعىسحاننىڭ ءۇش ۇلى: جوشى, شاعاتاي جانە تولە باستاپ كەلدى دە وسىنداعى قانى ءبىر قىپشاق-قازاقتارمەن بىرىكتى. ال قازاق دالاسىندا قۇرىلعان التىن وردا مەملەكەتىندە بىردە ءبىر موڭعول تۇرىپ كورگەن ەمەس. اتالعان مەملەكەتتىڭ ءبىرىنشى حانى بولىپ جوشى تانىلدى جانە تۇڭعىش استاناسى – ۇلىتاۋ بولدى. مىنە, سول كيەلى مەكەندە التىن وردانىڭ حاندارى ەدىگە مەن توقتامىس جەرلەنگەن. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, جوشىنىڭ جانىنداعى الاشاحاننىڭ زيراتىندا شىڭعىسحاننىڭ ءوزى جاتىر دەلىنەدى. ال «الاش» ءسوزى شىڭعىسحان يمپەرياسىنىڭ تاعى ءبىر اتاۋى. سونداي-اق, «قازاق» دەگەن ءسوز شىڭعىسحان زامانىندا شىعارىلعان مونەتالاردا كورىنىس تاپقاندىقتان كەيبىر تاريحشىلار يمپەريا اتاۋىن قازاق حالقىمەن دە بايلانىستىرۋدا. ءبىر ەسكەرە كەتەرلىك ءجايت, شىڭعىسحاننىڭ ءتورت ايەلى دە قازاق بولعاندىعى. ءدىني نانىم-سەنىمىنە قاتىستى ايتساق, ولار كونە قازاق ءدىنىن, ياعني تاڭىرگە تابىنۋشىلىقتى ۇستاندى. شىڭعىسحاننىڭ ەڭ ءىرى قولباسشىلارىنىڭ ءبىرى – مۇقىلاي قازاق – جالايىر رۋىنان, ەكىنشىسى سۇبەدەي تاتار-تۋۆا, ال ەندى جەبەنى ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق شىعار.
شىڭعىسحان دەگەن اتتىڭ ءوزى قازاقتىڭ «تاۋدىڭ قارلى بيىك شىڭى» دەگەندى بىلدىرەدى. سول سياقتى «قاراقورىم» ءسوزى دە ءار قازاققا تانىس ءارى تۇسىنىكتى دەپ بىلەمىن. شىڭعىسحاننىڭ تاتار يمپەرياسىنان دا, شىڭعىسحاننىڭ وزىنەن دە, ءتىپتى التىن وردادان قازىرگى كۇنگە جەتكەن تاريحي قۇجاتتار مەن حاتتار, اقشا مونەتالاردا موڭعول تىلىندە جازىلعان دەرەك تاپپايسىز. تەك قانا تاتار تىلىندە, ال التىن وردا كەزىندە قىپشاق, ياعني قازاق تىلىندە جازىلعاندىعى كورىنىپ تۇر. ويتكەنى شىڭعىسحاننىڭ تاتار يمپەرياسى كەزىندە قولدانىس ءتىلى تاتار ءتىلى بولسا, التىن وردا كەزىندە ول قىپشاق, ياعني قازاق تىلىنە ويىستى. رەتى كەلگەندە ايتا كەتۋ كەرەك, تاتار يمپەرياسىنىڭ مەملەكەتتىك ءالفاۆيتى قازاقتىڭ كونە ورحون-نايمان ءالفاۆيتى. وتە كوپتەگەن تاتار-قازاقتار مۇقىلايمەن, قۇبىلايمەن قىتايعا كوشكەندىگىن دە قاپەرگە سالا كەتكەن ءجون. سونىمەن قاتار قازاق-تاتارلاردىڭ نەگىزگى بولىگى قازىرگى قازاقستان اۋماعىنا شىڭعىسحاننىڭ اسكەرى رەتىندە قونىس اۋداردى.
سوندىقتان دا قازاق حالقىن تاريحى تەرەڭدە جاتقان ەڭ ۇلى حالىقتاردىڭ ءبىرى دەپ اتاۋعا بولادى. ويتكەنى, الەمدى مويىنداتقان ەڭ ۇلى دەگەن ءتورت يمپەريانىڭ تىكەلەي مۇراگەر ۇرپاعى بولىپ تابىلاتىن قازاقتار قاھارمان حالىق. تارقاتىپ ايتقاندا, ۇلى گۋن يمپەرياسىنىڭ پاتشاسى اتتيلانىڭ جاۋگەرشىلىك زامانى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. ەكىنشىسى, كونە قازاق يمپەرياسى تۇرىك قاعاناتى بولىپ تابىلادى. ال ءۇشىنشىسى شىڭعىسحاننىڭ قۇرعان ۇلى تاتار-قازاق يمپەرياسى. ءتورتىنشىسى, قازاقتىڭ ۇلى يمپەرياسى – التىن وردا. سوندىقتان دا وسىنداي ءتورت ۇلى يمپەريانىڭ مۇراگەرى بولىپ تابىلاتىن قازاق حالقىن ۇلى حالىق دەپ ايتۋعا بارلىق نەگىز بار. مىسالى, ايگىلى گۋن يمپەرياسى قىتايدىڭ اسكەرىن بىرنەشە رەت تالقانداپ, اسپان استى ەلىڭ ۇرەي مەن قورقىنىشتا ۇستاعانى ءمالىم. رەتى كەلگەندە ايتارىمىز, گۋنداردىڭ ۇلى پاتشاسى اتتيلا ريم يمپەرياسىن تاس تالقان ەتىپ جەڭگەنى بەلگىلى. بۇل تۇرعىدان العاندا قازاقتىڭ ۇلى حاندارى شىڭعىسحان مەن باتۋ حان الەمنىڭ ءبىراز ەلىن جاۋلادى. باتۋحان باستاعان قازاقتىڭ التىن وردا اسكەرى ليگنەتس تۇبىندەگى ەۋروپانىڭ بىرىككەن كۇشتەرىن تاس-تالقان ەتىپ جەڭدى. شىڭدىقتى بۇكپەسىز ايتار بولساق, شىمكەنت, تاراز, قىزىلوردا جانە ماڭعىستاۋ جەرلەرىن بىزگە جاۋلاپ الىپ بەرگەن شىڭعىسحاننىڭ ءوزى. وتىرار قازاقتىڭ ەمەس, پارسىلاردىڭ قالاسى بولعانى راس. ورايى كەلگەندە التىن وردانىڭ قۇرىلۋىمەن ءبىرتۇتاس قازاق ۇلتى, جەرى مەن ءتىلى ومىرگە كەلگەندىگىن ايتا كەتۋ كەرەك.
قورىتا ايتقاندا, بولاشاقتا قازاق دالاسىندا يمپەريا قۇرۋعا ات سالىسقان, مەملەكەتتىكتىڭ نەگىزىن قالاعان ۇلى بابالارىمىزعا بىرقاتار ەلدى مەكەندەردىڭ اتىن بەرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرگەن ورىندى دەپ بىلەمىن. ەلىمىزدىڭ بەلدى قالالارىندا اتيللا, كۇلتەگىن, شىڭعىسحان مەن باتۋحاننىڭ ەرلىكتەرىن پاش ەتەتىن ۇلى شايقاستارى بەينەلەنسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
ەرحان ماجىك,
تاريحشى,
وسكەمەن قالاسى
سوڭعى جىلدارى شىڭعىسحان قازاق بولعان ەكەن دەگەن جورامالدار ءجيى ايتىلا باستادى. وعان نەگىز دە جوق ەمەس. قازىرگى الەۋمەتتىك جەلى دامىعان زاماندا داڭقتى قولباسشىنىڭ شىققان جەرىنە قاتىستى كوپتەگەن دايەكتەر كەلتىرىلىپ ءجۇر. ءتىپتى ءار ەل ءوز اتىن شىعارۋ ماقساتىمەن ونىڭ ەسىمىن ءوز ورتاسىمەن بايلانىستىرۋعا تىرىسىپ-اق كەلەدى. بۇل رەتتە تاريحتىڭ وسى قالتارىس كەزەڭىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن تاريحشى ەرحان ماجىك بىرقاتار ويلارىن ينتەرنەتكە دە شىعارىپ ءجۇر. فەيسبۋك پاراقشاسىنداعى وقىرماندار سانى ميلليوننان اسقان وعان تاتارستان, باشقۇرتستان, ياكۋت, چۋۆاش پرەزيدەنتتەرىنەن جانە وزگە دە تانىمال ازاماتتاردان حاتتار كەلىپ تۇسكەن. ەندى ءبىز وقىرمانعا وي سالار دەگەن ماقساتپەن ە.ماجىكتىڭ شاعىن ماقالاسىن ۇسىنعاندى ءجون كوردىك.
قازىر شىڭعىسحاندى موڭعول دەپ قىتاي مەن مونعوليادان باسقا ەش ەل ايتپايدى. سەبەبى, تاريح شىڭعىسحان دا جانە ول قۇرعان مەملەكەت تە قازاق-تاتار مەملەكەتى بولعاندىعىن كورسەتەدى. قازىرگى تاڭدا ەۋروپا ەلدەرىنىڭ, رەسەي مەن تۇركيانىڭ, جاپونيا مەن قازاقستاننىڭ كەيبىر عالىمدارى اشىق تۇردە شىڭعىسحاندى قازاق دەپ مويىنداۋدا. سوڭعى جىلدارى عالىمداردىڭ وزىق تەحنولوگيالاردى قولدانىپ جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرى وسىنى انىق كورسەتىپ بەردى.
جۋىردا عانا رەسەيدە بەلگىلى تاريحشى مۇرات ادجي مەن اناتولي ولوۆينتسوۆتىڭ, ۋكراينادا ۆلاد بەلينسكيدىڭ, انگليادا اتاقتى ءبىر اعىلشىن تاريحشىسىنىڭ, سونىمەن قاتار ءوز ەلىمىزدە بەلگىلى تۇلعا مۇحتار ماعاۋيننىڭ شىڭعىسحاننىڭ قازاق ۇلتىنان شىققاندىعىن راستايتىن دۇنيەلەرى جارىق كورگەن-ءدى. مىنە سول كىتاپتاردى اقتارا وتىرىپ قولىما قالام الۋىما تۋرا كەلدى. قاتەلەسپەسەم, وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن ەلىمىزدىڭ تانىمال ءىرى عالىمدارى «قازاقستان» تەلەارناسىنان شىڭعىسحاننىڭ تازا قازاق بولعاندىعىن جانە ونىڭ مەركىت رۋىنان شىققاندىعىن دالەلدەيتىن بىرقاتار دايەكتەر كەلتىرگەن. سونىڭ ىشىندە مەركىتتەر قازىر قاي رۋ قۇرامىندا ەكەندىگىن دە اشىق مالىمدەلدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ءوزىنىڭ ءادىس-تاسىلدەرىنىڭ ەرەكشەلىگى ارقاسىندا جارتى الەمدى جاۋلاپ العان داڭقتى بابامىزدىڭ قازاق ەكەندىگىن ەرتەڭ-اق بۇكىل الەم, ايتەۋىر, ءبىر مويىندايتىنى باسى اشىق اڭگىمە.
شىڭعىسحاننىڭ كەزىندە قازىرگى موڭعوليا جەرىندە تاتار دالاسى اتالىپ كەتكەن اۋماقتا قازاقتىڭ تاتار تايپا-رۋلارى مەكەن ەتكەن. قازىرگى قازاق دالاسىنا قونىس اۋىستىرعان ولار كەيىننەن كەرەي, نايمان, مەركىت, جالايىر, قوڭىرات, تاتار جانە دۋلات رۋلارىنا تاراپ كەتكەن. بۇل جەردە موڭعول دەگەن ۇلتتىڭ ءوزى شىڭعىسحان زامانىندا ءتىپتى دە بولماعاندىعىن ايتا كەتكەن ءجون. ولار قىتايدىڭ مانچجۋرياداعى شىعىس لياو دەگەن مەملەكەتىنەن شىڭعىسحان ولگەننەن كەيىن عانا كوشىپ كەلگەن قيدان دەگەن حالىقتىڭ ۇرپاقتارى. شىنتۋايتىنا كەلسەك, «موڭعول» دەگەن اتاۋ شىڭعىسحان نەمەرەسى موڭكە حاننىڭ اتىمەن تىكەلەي بايلانىستى. موڭكە حان وڭتۇستىك قىتايعا شابۋىلداۋمەن بولعاندىقتان, ونى قىتايلىقتار «مونگۋ» دەپ اتاپ, ودان قازىرگى موڭعولداردىڭ اتاۋى شىققاندىعىن تاريحتىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر.
ەندى شىڭعىسحاننىڭ وزىنە كەلەر بولساق, ونىڭ اسىراپ العان اكەسى قازاقتىڭ قيات رۋىنان بولسا, ال ءوزىنىڭ تۋعان اكەسى مەركىت. بۇل جونىندە جاپون ءبىر تەلەارناسىندا 2014 جىلى جانە سول جىلدىڭ 29-شى مامىرىندا رەسەيدىڭ «مير» تەلە ارناسىندا كورسەتىلگەن شىڭعىسحان فيلمىندە وتە جاقسى بەرىلگەن. رەتى كەلگەندە جاپوندىقتار شىڭدىقتى كورسەتە ءارى مويىنداي بىلەتىن حالىق ەكەندىگىن ايتا كەتۋ كەرەك. مىنە, سول جاپون تەلە ارناسىنان كورسەتىلگەن فيلمدە شىڭعىسحان ءوزىن التى رەت قازاق مەركىتپىن دەپ اتاسا, ونىڭ وسى رۋدان شىققاندىعىن قوڭىرات شەشەسى دە ايتتى. مەركىتتىڭ قازاق رۋى جانە قازىرگى نايماننىڭ قۇرامىندا ەكەندىگىن ءبىز ونسىز دا بىلەمىز. مەركىت الدىمەن كەرەيلەرمەن بىرىگىپ, شىڭعىسحان كەرەيلەردى جەڭگەندە مەركىت حانى كەتەبەك ەرتىستىڭ بويىنا كوشىپ كەتكەن نايمان حانى كۇشىلىككە بارىپ قوسىلادى. ونى قىتايلىق فيلم ارقىلى وزدەرىڭىز دە جاقسى بىلەسىزدەر.
شىڭعىسحاننىڭ كەزىندەگى تاتارلار, ياعني قازىرگى قازاقتار باتىسقا سوعىس جورىعى باستالعان كەزدە ونىڭ اسكەرى رەتىندە قازىرگى قازاقستان جەرىنە كوشتى. ولاردى شىڭعىسحاننىڭ ءۇش ۇلى: جوشى, شاعاتاي جانە تولە باستاپ كەلدى دە وسىنداعى قانى ءبىر قىپشاق-قازاقتارمەن بىرىكتى. ال قازاق دالاسىندا قۇرىلعان التىن وردا مەملەكەتىندە بىردە ءبىر موڭعول تۇرىپ كورگەن ەمەس. اتالعان مەملەكەتتىڭ ءبىرىنشى حانى بولىپ جوشى تانىلدى جانە تۇڭعىش استاناسى – ۇلىتاۋ بولدى. مىنە, سول كيەلى مەكەندە التىن وردانىڭ حاندارى ەدىگە مەن توقتامىس جەرلەنگەن. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, جوشىنىڭ جانىنداعى الاشاحاننىڭ زيراتىندا شىڭعىسحاننىڭ ءوزى جاتىر دەلىنەدى. ال «الاش» ءسوزى شىڭعىسحان يمپەرياسىنىڭ تاعى ءبىر اتاۋى. سونداي-اق, «قازاق» دەگەن ءسوز شىڭعىسحان زامانىندا شىعارىلعان مونەتالاردا كورىنىس تاپقاندىقتان كەيبىر تاريحشىلار يمپەريا اتاۋىن قازاق حالقىمەن دە بايلانىستىرۋدا. ءبىر ەسكەرە كەتەرلىك ءجايت, شىڭعىسحاننىڭ ءتورت ايەلى دە قازاق بولعاندىعى. ءدىني نانىم-سەنىمىنە قاتىستى ايتساق, ولار كونە قازاق ءدىنىن, ياعني تاڭىرگە تابىنۋشىلىقتى ۇستاندى. شىڭعىسحاننىڭ ەڭ ءىرى قولباسشىلارىنىڭ ءبىرى – مۇقىلاي قازاق – جالايىر رۋىنان, ەكىنشىسى سۇبەدەي تاتار-تۋۆا, ال ەندى جەبەنى ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق شىعار.
شىڭعىسحان دەگەن اتتىڭ ءوزى قازاقتىڭ «تاۋدىڭ قارلى بيىك شىڭى» دەگەندى بىلدىرەدى. سول سياقتى «قاراقورىم» ءسوزى دە ءار قازاققا تانىس ءارى تۇسىنىكتى دەپ بىلەمىن. شىڭعىسحاننىڭ تاتار يمپەرياسىنان دا, شىڭعىسحاننىڭ وزىنەن دە, ءتىپتى التىن وردادان قازىرگى كۇنگە جەتكەن تاريحي قۇجاتتار مەن حاتتار, اقشا مونەتالاردا موڭعول تىلىندە جازىلعان دەرەك تاپپايسىز. تەك قانا تاتار تىلىندە, ال التىن وردا كەزىندە قىپشاق, ياعني قازاق تىلىندە جازىلعاندىعى كورىنىپ تۇر. ويتكەنى شىڭعىسحاننىڭ تاتار يمپەرياسى كەزىندە قولدانىس ءتىلى تاتار ءتىلى بولسا, التىن وردا كەزىندە ول قىپشاق, ياعني قازاق تىلىنە ويىستى. رەتى كەلگەندە ايتا كەتۋ كەرەك, تاتار يمپەرياسىنىڭ مەملەكەتتىك ءالفاۆيتى قازاقتىڭ كونە ورحون-نايمان ءالفاۆيتى. وتە كوپتەگەن تاتار-قازاقتار مۇقىلايمەن, قۇبىلايمەن قىتايعا كوشكەندىگىن دە قاپەرگە سالا كەتكەن ءجون. سونىمەن قاتار قازاق-تاتارلاردىڭ نەگىزگى بولىگى قازىرگى قازاقستان اۋماعىنا شىڭعىسحاننىڭ اسكەرى رەتىندە قونىس اۋداردى.
سوندىقتان دا قازاق حالقىن تاريحى تەرەڭدە جاتقان ەڭ ۇلى حالىقتاردىڭ ءبىرى دەپ اتاۋعا بولادى. ويتكەنى, الەمدى مويىنداتقان ەڭ ۇلى دەگەن ءتورت يمپەريانىڭ تىكەلەي مۇراگەر ۇرپاعى بولىپ تابىلاتىن قازاقتار قاھارمان حالىق. تارقاتىپ ايتقاندا, ۇلى گۋن يمپەرياسىنىڭ پاتشاسى اتتيلانىڭ جاۋگەرشىلىك زامانى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. ەكىنشىسى, كونە قازاق يمپەرياسى تۇرىك قاعاناتى بولىپ تابىلادى. ال ءۇشىنشىسى شىڭعىسحاننىڭ قۇرعان ۇلى تاتار-قازاق يمپەرياسى. ءتورتىنشىسى, قازاقتىڭ ۇلى يمپەرياسى – التىن وردا. سوندىقتان دا وسىنداي ءتورت ۇلى يمپەريانىڭ مۇراگەرى بولىپ تابىلاتىن قازاق حالقىن ۇلى حالىق دەپ ايتۋعا بارلىق نەگىز بار. مىسالى, ايگىلى گۋن يمپەرياسى قىتايدىڭ اسكەرىن بىرنەشە رەت تالقانداپ, اسپان استى ەلىڭ ۇرەي مەن قورقىنىشتا ۇستاعانى ءمالىم. رەتى كەلگەندە ايتارىمىز, گۋنداردىڭ ۇلى پاتشاسى اتتيلا ريم يمپەرياسىن تاس تالقان ەتىپ جەڭگەنى بەلگىلى. بۇل تۇرعىدان العاندا قازاقتىڭ ۇلى حاندارى شىڭعىسحان مەن باتۋ حان الەمنىڭ ءبىراز ەلىن جاۋلادى. باتۋحان باستاعان قازاقتىڭ التىن وردا اسكەرى ليگنەتس تۇبىندەگى ەۋروپانىڭ بىرىككەن كۇشتەرىن تاس-تالقان ەتىپ جەڭدى. شىڭدىقتى بۇكپەسىز ايتار بولساق, شىمكەنت, تاراز, قىزىلوردا جانە ماڭعىستاۋ جەرلەرىن بىزگە جاۋلاپ الىپ بەرگەن شىڭعىسحاننىڭ ءوزى. وتىرار قازاقتىڭ ەمەس, پارسىلاردىڭ قالاسى بولعانى راس. ورايى كەلگەندە التىن وردانىڭ قۇرىلۋىمەن ءبىرتۇتاس قازاق ۇلتى, جەرى مەن ءتىلى ومىرگە كەلگەندىگىن ايتا كەتۋ كەرەك.
قورىتا ايتقاندا, بولاشاقتا قازاق دالاسىندا يمپەريا قۇرۋعا ات سالىسقان, مەملەكەتتىكتىڭ نەگىزىن قالاعان ۇلى بابالارىمىزعا بىرقاتار ەلدى مەكەندەردىڭ اتىن بەرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرگەن ورىندى دەپ بىلەمىن. ەلىمىزدىڭ بەلدى قالالارىندا اتيللا, كۇلتەگىن, شىڭعىسحان مەن باتۋحاننىڭ ەرلىكتەرىن پاش ەتەتىن ۇلى شايقاستارى بەينەلەنسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
ەرحان ماجىك,
تاريحشى,
وسكەمەن قالاسى
سوڭعى جاڭالىقتار
استانادا وليمپيادا چەمپيونى ميحايل شايدوروۆتى سالتاناتتى تۇردە قارسى الدى
ەلوردا • بۇگىن, 02:45
قوعام • كەشە
«اتىراۋ» فۋتبول كلۋبى ساتىلىمعا شىعارىلدى
فۋتبول • كەشە
مويىنقۇم اۋدانىندا ءورت ءسوندىرۋ ءبولىمى اشىلدى
ايماقتار • كەشە
25 اقپانعا دەيىن سالىقتاردى تولەپ ۇلگەرىڭىز
سالىق • كەشە
«رەال» باس باپكەرگە بايلانىستى شەشىم قابىلدادى
فۋتبول • كەشە
