«تاريحتان تاعىلىم – وتكەنگە تاعزىم» حالىقارالىق فورۋمى بيىل جەزقازعان- ۇلىتاۋ وڭىرىندە ءوتتى
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە ارنالعان ءداستۇرلى «تاريحتان تاعىلىم – وتكەنگە تاعزىم» حالىقارالىق فورۋمى بيىل جەزقازعان قالاسىندا ءوتتى. قولدان جاسالعان ناۋبەتتەر – ەل تاريحىنداعى ەڭ ازالى بەتتەردىڭ ءبىرى. الاپات اشتىقتان ەلىمىزدە 2 ميلليونعا جۋىق ادام قازاعا ۇشىرادى. ميلليونداعان قانداسىمىز شەتەلدەرگە بوسىپ كەتتى. ەلدىڭ باس كوتەرەر ازاماتتارى وققا بايلاندى. بۇل تەك قازاققا كەلگەن قاسىرەت ەمەس, ودان كەڭەس وداعىنداعى كوپتەگەن حالىقتار زارداپ شەكتى. تۇتاس ۇلتتار اتاقونىستارىنان كۇشتەپ كوشىرىلدى. زۇلمات جىلدارى 1,5 ميلليوننان استام ادام قازاق دالاسىنا جەر اۋدارىلدى. تاعدىر تاۋقىمەتىن ارقالاعان سان ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى قازاق جەرى مەن ەلىنەن پانا تاپتى.
فورۋمنىڭ العاشقى كۇنىندە جەزقازعانداعى بيزنەس جانە كولىك كوللەدجىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قوعامدىق كەلىسىم كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى ءوتتى. وتىرىس جۇمىسىنا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, قحا قوعامدىق كەلىسىم كەڭەسىنىڭ توراعاسى مەن مۇشەلەرى, قحا وڭىرلىك حاتشىلىقتارىنىڭ مەڭگەرۋشىلەرى, ەتنومادەني ءبىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى, تاريحشى عالىمدار, باق وكىلدەرى قاتىستى.
القالى جيىننىڭ جۇمىسى يگىلىكتى شارامەن باستالدى. اتالعان وقۋ ورنىندا قوعامدىق كەلىسىم كەڭەسىنىڭ زالى سالتاناتتى جاعدايدا اشىلدى. بۇل شارۋانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن جەزقازعان قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى بەكزات التىنبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, قوعامدىق كەلىسىم كەڭەسىنىڭ زالى ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت اشىلىپ وتىر ەكەن. «ءبىزدىڭ نەگىزى ماقساتىمىز – وسى جەردە ەلمەن, قوعامدىق ۇيىم وكىلدەرىمەن ەمىن-ەركىن وتىرىپ, بۇگىنگى كۇننىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى توڭىرىندە پىكىر الماسۋ, حالىقپەن بايلانىستى نىعايتا ءتۇسۋ. سول تۇرعىدان كەلگەندە, ءبارىمىزدى باسىمىزدى قوسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن, ىشىنە 80 ادامعا دەيىن سىياتىن بۇل ورىننىڭ ماڭىزى وتە زور دەپ ويلايمىن», – دەدى ب.التىنبەكوۆ.
قوعامدىق كەلىسىم زالىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا لەنتا قيۋ ءراسىمىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ پەن كوللەدج ديرەكتورى, قالالىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى سۆەتلانا جۇمكينا اتقاردى.
فورۋم جۇمىسىنا قاتىسقان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى حاتشىلىعى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى لەونيد پروكوپەنكو ارنايى ءسوز سويلەپ, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شارالار وسى فورۋمنىڭ ماقسات-مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەتىندىگىن ايتىپ ءوتتى.
بۇدان سوڭ ءسوز العان جەزقازعان قالاسىنىڭ اكىمى باتىرلان احمەتوۆ رەسپۋبليكانىڭ ءار وڭىرىنەن جانە شەت مەملەكەتتەردەن كەلگەن مەيماندارعا العىسىن ءبىلدىرىپ, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ قوعامدىق كەلىسىم كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ءوز بايانداماسىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دەپۋتاتتىق توبىنىڭ قوعامدىق كەلىسىم كەڭەستەرىمەن ءوزارا بايلانىسى تاقىرىبىنا ارنادى.
«قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ بەدەلى مەن سالماعى جىل وتكەن سايىن كوتەرىلىپ كەلەدى. مۇنى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى اتىنان ماجىلىسكە دەپۋتات بولىپ سايلانعان ۆلاديمير بوجكونىڭ پارلامەنت ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلانعانىنان دا بايقاۋعا بولادى. قحا قوعامدىق كەلىسىم كەڭەسىنىڭ جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر جانىنداعى ساباعاتتىق-كەڭەسشى ورگان ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ قۇرامىنا قوعامدىق بىرلەستىكتەر, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى ەنەدى. سىزدەر مەن بىزدەردىڭ مىندەتىمىز ورتاق – ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن بىرىكتىرىپ, قوعامدىق كەلىسىم مەن ۇلتتىق ءبىرلىكتى نىعايتۋ», – دەدى ول ءوز سوزىندە.
قوعامدىق كەلىسىم كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىنان كەيىن فورۋم دەلەگاتتارى جەزقازعان تاريحي-ارحەولوگيالىق مۇراجايىندا بولىپ, ودان كەيىن س.قوجامقۇلوۆ اتىنداعى مۋزىكالى-دراما تەاترىندا «ساكەننىڭ سوڭعى ءساتى» قويىلىمىن تاماشالادى.
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە ارنالعان حالىقارالىق فورۋم كەلەسى كۇنى ۇلىتاۋ ءوڭىرىندە جالعاسىپ, اۋدان اكىمى حاميت وماروۆ باستاعان قوناقجاي ۇلىتاۋلىقتار مەيماندارىن «بىرلىك» مونۋمەنتىنىڭ الدىندا ءدام-تۇزىمەن قۇشاق جايا كۇتىپ الدى.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ وسى جەردە زامانىندا ۇلت كىندىگى ۇلىتاۋدا وتكەن حاندار جيىنى, كورەگەندىكپەن داۋ شەشكەن بيلەر كەڭەسى جايلى اڭگىمە ءوربىتتى:
«ءسوزىمدى ءبىر فاكتىدەن باستاعىم كەلىپ وتىر, – دەدى س.ابدراحمانوۆ. – سىزدەردىڭ داڭقتى جەرلەستەرىڭىز اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆ الدىڭعى جىلى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىندا وتكەن كەزدەسۋدە ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ جەر اۋماعى تۇتاس ءبىر وبلىستان, ناقتى ايتقاندا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان ۇلكەن دەگەن وي ايتىپتى. ونى جۋرناليست «ون مىڭنان استام عانا ادام تۇراتىن ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ جەر كولەمى ەكى جارىم ميلليوننان استام حالىق تۇراتىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان ۇلكەن» دەپ ايتتى دەپ كەلتىرىپتى. ءدال سولاي ەمەس شىعار, ءبىر اۋداننىڭ جەرى, قانشا ۇلكەن بولعاندا دا, ءبىر شەتى مىنا جاقتاعى ماقتاارالدان باستالىپ, ءبىر شەتى سوناۋ سوزاققا جالعاساتىن وبلىستان ۇلكەن بولا قويماس, توكەڭ ءبىر جەردەن ەستىگەنى بويىنشا تارتىپ جىبەرگەن بولار نەمەسە كەزدەسۋدەن ەسەپ جازعان ءجۋرناليسىمىز جاڭىلىس ەستىگەن شىعار دەگەن وي كەلىپ, كۇماندى تۇستى قاعىپ تاستايتىن رەداكتورلىق ادەتپەن سول سويلەمدى قىسقارتا قويايىن دەپ تۇردىم دا, ينتەرنەتتەن تەكسەرۋدى ارتىق كورمەدىم. سويتسەم, تورەگەلدى اعام دۇرىس ايتىپتى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جەر كولەمى 117 مىڭ شارشى شاقىرىم ەكەن. ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ جەر كولەمى 121 مىڭ شارشى شاقىرىم ەكەن. ءبىز ۇلى دالا ەلى دەگەن اتاۋدى وسىنداي ۇلى جەردىڭ ارقاسىندا الىپ وتىرمىز. بۇل جەر ۇلىتاۋ دەپ اتالادى. ۇلى تاۋ. ۇلى دالامىزداعى ءبىزدىڭ ۇيىسۋىمىزدىڭ تاريحىمەن تەرەڭ بايلانىسقان جەر بۇل. قازاقتىڭ تابىسقان توبەسى بۇل. قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارى ورداسىن تىككەن جەر بۇل. ومىردە ءبىر-بىرىمەن الىسىپ-ج ۇلىسىپ وتكەن ەدىگە مەن توقتامىستىڭ دامىل تاۋىپ, ءبىر شوقىنىڭ باسىندا تابىسقان جەرى بۇل. ازيانىڭ ارىستانى اتانعان ءامىر تەمىر ات شالدىرىپ, تاۋ باسىنا كوتەرىلگەن, قولدان عالامات شوقى ءۇيدىرىپ, سول وقيعانى تاسقا قاشاپ جازدىرعان جەر بۇل. حالقىمىزدىڭ دانىشپان ويشىلى ءابىش كەكىلباەۆقا: «قازىرگى ۇلىتاۋ – ەجەلگى رۋحاني سامعاۋلار مەن ساياسي شوعىرلانۋعا كۋا بولعان قاشانعى قارا ورىن», دەگىزگەن قاسيەتتى مەكەن بۇل. ۇلىتاۋدىڭ تاريحى ۇلى دالاداعى قازاق ەتنوسىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىمەن مەيلىنشە تەرەڭ بايلانىسقان. ءدال وسى ۇلىتاۋ جەرىندە 1730 جىلى ءۇش ءجۇزدىڭ 40 مىڭ قازاق قولى جينالىپ, ماڭگى بىرگە بولماققا انت بەرىستى. ولاي بولسا, ءبىزدىڭ قاسيەتتى بورىشىمىز – بابالاردان قالعان امانات پەن وسيەتكە ادال بولۋ!».
بۇدان سوڭ قوناقتار «تاڭبالى تاس» الاڭىندا بولدى. ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن كەلگەن مەيماندار وسى جەرگە كوشەت وتىرعىزىپ, قايىرلى ءىس جاسادى.
ۇلىتاۋدىڭ ماقتان تۇتار نىساندارىنىڭ ءبىرى – «بەس ارىس» مەموريالدىق كەشەنى. بۇل جەردە احمەت بايتۇرسىنوۆ, مۇستافا شوقاي, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, ءاليحان بوكەيحانوۆ, سەيىلبەك جانايداروۆ سىندى الاش زيالىلارىنا ەسكەرتكىشتەر قويىلعان. ۇلت بولاشاعى ءۇشىن ازاتتىق جولىندا قۇربان بولعان ارىستار ءبىر ساتتىك ۇنسىزدىكپەن ەسكە الىنىپ, رۋحتارىنا دۇعا باعىشتالدى.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى اياسىندا اۋداندى كوگالداندىرۋ مەن اباتتاندىرۋعا قاتىستى 25 يگى ءىس اتقارۋ جوسپارلانعان. جوسپار اياسىندا جانە بالالاردى قورعاۋ كۇنىنە وراي, وسى كۇنى «وركەن» بالاباقشاسىنىڭ جانىنان بالالار ويىن الاڭى اشىلدى. جۇزدەرى بالبۇل جايناعان بۇلدىرشىندەردى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ناتاليا جۇمادىلداەۆا ارنايى قۇتتىقتاپ, يگى لەبىزىن ءبىلدىردى.
« ۇلىتاۋ» ۇلتتىق تاريحي-مادەني جانە تابيعات قورىق-مۇراجايىنداعى حاندار الاڭىن دا مەيماندار ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن تاماشالادى. وسى جەردەگى حان ورداسىندا قازاقتىڭ ءبىرنەشە بيلەۋشىسى تاققا وتىرعان. 1993 جىلى تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا دا وسى حان ورداسىندا قۇرمەت كورسەتىلگەن. تاريحي جەردىڭ شەجىرەسىمەن قوناقتاردى مۇراجاي-قورىقتىڭ ديرەكتورى باقتيار قوجاحمەتوۆ تانىستىردى.
ۇلىتاۋ جەرى تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە تولى. ءاربىر تاسى مەن سامال جەلى تاريح تۇڭعيىعىنان سىر شەرتىپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى. جىل سايىن مۇندا ءوز ەلىمىزدەن دە, شەت مەملەكەتتەردەن دە تۋريستەر اعىلىپ كەلىپ جاتادى.
فورۋمعا قاتىسۋشىلار شارا اياسىندا قىزىقتى ساياحات ۇيىمداستىرعان ۇلىتاۋلىقتارعا ريزا بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى حاتشىلىعى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى لەونيد پروكوپەنكو جەرگىلىكتى جۇرتشىلىققا قوناقتار اتىنان العىسىن ءبىلدىردى.
جەزقازعاندا وتكەن «ماڭگىلىك ەل: تاريحي زەردەدەگى جاسامپازدىق قۋاتى» اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا دا تاقىرىپ ماڭىزدىلىعىمەن ەرەكشەلەندى. كونفەرەنتسيانىڭ پلەنارلىق وتىرىسىنا قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى, قاراعاندى وبلىستىق قحا فيليالىنىڭ توراعاسى نۇرمۇحامبەت ابدىبەكوۆ جەتەكشىلىك ەتتى. وتىرىسقا كىرىسپە سوزىندە ءوڭىر باسشىسى ماڭىزدى فورۋمنىڭ قاراعاندى وبلىسىنىڭ اۋماعىندا, وندا دا زامانىندا ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان قاسيەتتى ۇلىتاۋ توپىراعىندا ءوتىپ وتىرعانىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, وسىناۋ تاريحي جەردىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. قاراعاندى جەرىندە بولعان ازاپ لاگەرلەرىنىڭ تاريحىنا توقتالدى.
بۇدان سوڭ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى ەرالى توعجانوۆ «تاريحتان تاعىلىم – وتكەنگە تاعزىم» جوباسى – تاريحي جادىنىڭ قۇندىلىق نەگىزى» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, قحا دەپۋتاتتىق توبىنىڭ جەتەكشىسى س.ابدراحمانوۆ, جاپونيا مەملەكەتىنەن كەلگەن ت.يۆەنە, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ مۇراعاتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ق.الىمعازينوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ن.دۋلاتبەكوۆ, رۋمىندىق زەرتتەۋشى ل.ديونيسي سىندى تۇلعالار دا ءتۇرلى تاقىرىپتا ءسوز ءسويلەپ, ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.
جارىسسوزدەر بارىسىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ا.مۋرادوۆ: – «ءجۇز وتىزدان استام ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرى ءبىر مەملەكەتتە شيرەك عاسىر بويى تاتۋ-ءتاتتى, بەيبىت تۇرىپ جاتۋىمىز قازاق حالقىنىڭ ادامگەرشىلىگى مەن كىشىپەيىلدىلىگىنىڭ, قوناقجايلىلىعىنىڭ ارقاسى», – دەپ اتاپ ءوتتى.
پلەنارلىق وتىرىستىڭ قورىتىندىسى بويىنشا فورۋمعا قاتىسۋشىلار ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆقا ۇندەۋ جولدادى.
فورۋمعا قاتىسۋشىلار جەزقازعانداعى «يۋتاريا Ltd» وندىرىستىك يننوۆاتسيالىق كومپانياسىنا بارىپ, سونداعى «انالار كەڭەسى» ءبولىمشەسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىستى. اتالعان كومپانيا – قالادا 500-دەي ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان, وندىرگەن تاۋارلارى سۇرانىسقا يە تىگىن فابريكاسى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, «انالار كەڭەسىنىڭ» جەزقازعاندىق قىز-كەلىنشەكتەر ەڭبەك ەتەتىن جەردە وتاۋ تىككەنى وتە ورىندى شارۋانىڭ ءبىرى بولدى.
سونىمەن قاتار, فورۋم مەيماندارى قحا-نىڭ جالپىۇلتتىق «مەيىرىمدىلىك كەرۋەنى» جوباسىنىڭ اياسىندا جەزقازعانداعى م.ق ۇلىشەۆا اتىنداعى بالالار ءۇيى مەن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارعا ارنالعان «ايالى الاقان» ورتالىعىندا بولىپ, بالالارعا سىي-سياپات جاسادى. سونىمەن قاتار, «انالار كەڭەسىنىڭ» جۇمىسىنا قاتىستى.
ايتا كەتۋ كەرەك, بيىلعى فورۋم جۇمىسىن ۇيىمداستىرىپ, وتكىزۋگە جەزقازعان ءوڭىرىنىڭ جەكەلەگەن ازاماتتارى كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. مىسالى, قوناقتاردى كۇتىپ الۋ, شىعارىپ سالۋ شارۋالارىنىڭ جۋان ورتاسىندا كەزىندە مەتسەناتتىعىمەن اتى شىققان كاسىپكەر, بۇگىنگى دەپۋتات, قحا جەزقازعان قالالىق قوعامدىق كەلىسىم كەڭەسىنىڭ توراعاسى بەكزات التىنبەكوۆ ءجۇردى. باسقا دا تىندىرعان شارۋالارى ءوز الدىنا, بۇل كىسى ءوز قاراجاتىنا اقتوعايدان ارنايى شاقىرتقان ايگىلى «توقىراۋىن تولقىندارى» ءانسامبلىنىڭ ونەرى فورۋم قوناقتارىنا ەستەن كەتپەس اسەرلى ساتتەر سىيلاعان ەدى.
حالىقارالىق فورۋم جۇمىسىن قورىتىندىلاعان قحا ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ بارلىق قاتىسۋشىلارعا, مەيماندارعا ءۇش كۇن بويى تىك تۇرىپ قۇرمەت كورسەتكەن قاراعاندى وبلىسىنىڭ, ونىڭ ىشىندە جەزقازعان قالاسى مەن ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ جۇرتشىلىعىنا العىسىن ءبىلدىردى.
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە ارنالعان «تاريحتان تاعىلىم – وتكەنگە تاعزىم» حالىقارالىق فورۋمى جەتىنشى رەت وتكىزىلدى. ونىڭ ماقساتى – ورتاق تاريح جانە «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق يدەياسى نەگىزىندە جالپىۇلتتىق تاريحي سانا قالىپتاستىرۋ, قازاقستاندىق بىرەگەيلىك پەن بىرلىكتى نىعايتۋ جانە دامىتۋ. ايتۋلى شارا جىل سايىن سول ماقسات بيىگىنەن كورىنىپ كەلەدى. ۋاقىت وزعان سايىن ەل بىرلىگىن بەكىتە ءتۇسۋ باعىتىندا جاڭاشا يدەيالار مەن باستامالار بوي كوتەرىپ, تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىگىمىزگە دانەكەر بولىپ كەلەدى. دۇنيە مىڭ قۇبىلعان زاماندا ەڭ الدىمەن كەرەگى دە سول تاتۋلىق پەن تىنىشتىق قوي.
قاراعاندى وبلىسى
