تەراكت بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتتى
اقش بيلىگى ءوز ازاماتتارىنا بيىلعى جازدا ەۋروپادا تەررورلىق ارەكەتتەر بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ەسكەرتتى جانە شابۋىلدار نىساناسى فرانتسيادا فۋتبولدان ەۋروپا بىرىنشىلىگى وتەتىن كەزدە ادامدار كوپ جينالاتىن ورىندار بولۋى ىقتيمال ەكەنىن مالىمدەدى.
پاريجدە وتەتىن جانە ءبىر ايعا سوزىلاتىن ەۋروپا بىرىنشىلىگى 10 ماۋسىمدا باستالادى. وعان ەكى ميلليونعا جۋىق ادام بارادى دەگەن بولجام جاسالىپ وتىر. اقش-تىڭ مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى «ءبىز ازاماتتارعا ەۋروپادا تەراكت بولۋى قاۋپى بار ەكەنىن ەسكەرتەمىز. تەررورلىق شابۋىلدار كوپشىلىك شارالار وتەتىن ورىنداردا, مەيرامحانالار مەن بيزنەس ورتالىقتارىندا, قوعامدىق كولىكتەردە جاسالۋى مۇمكىن», – دەپ مالىمدەدى. ايتا كەتەيىك, اقش-تىڭ مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى وسى تەكتەس ەسكەرتۋلەردى ءجيى جاساپ تۇرادى.
حابرە ءومىر بويى تۇرمەدە وتىرادى
سەنەگالدا ارنايى تريبۋنال چادتىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى حيسسەن حابرەنى ادامزاتقا قارسى قىلمىس جاسادى دەپ ايىپتاپ, ءومىر بويى تۇرمەدە وتىرۋ جازاسىنا كەستى.
تريبۋنال حابرەنى 1982-1990 جىلدارى بيلىكتە بولعانىندا ءوزىنىڭ ساياسي باسەكەلەستەرىن ازاپتاپ ولتىرۋگە جاۋاپتى دەپ تانىدى. ەلدىڭ قۇقىق قورعاۋشىلارىنىڭ كەلتىرگەن مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, بۇرىنعى پرەزيدەنت 40 مىڭنان استام ادامنىڭ ولىمىنە كىنالى كورىنەدى. ح.حابرەنىڭ بيلىك ەتكەن كەزەڭىن سىنايتىندار جاساعان قىلمىسى ءۇشىن ونى پينوچەتپەن تەڭەيدى. ول سوتتا وزىنە تاعىلعان ايىپتاردى مويىندامادى. ونىڭ ەندى 15 كۇن ىشىندە شىعارىلعان ۇكىمگە شاعىمدانۋعا مۇمكىندىگى بار. حابرەنىڭ قۇربانى بولعانداردىڭ تۋىستارى مەن چادتىڭ قۇقىق قورعاۋشىلارى ونى سەنەگالدىڭ سوتىنا بەرۋگە 15 جىل بويى كۇرەسىپ كەلدى. ال ول 1990 جىلى مەملەكەتتىك توڭكەرىستەن كەيىن سەنەگالعا قاشىپ كەتكەن ەدى.
«التىن پويىزدى» ىزدەۋ باستالادى
پولشادا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ءىز-ءتۇزسىز جوعالعان «التىن پويىزدى» ىزدەۋ جۇمىستارى وسى ماۋسىم ايىندا باستالۋى مۇمكىن. بۇل جونىندە «Polska Times» گازەتى جازدى.
باسىلىمنىڭ جازۋىنشا, قازىنا ىزدەيتىندەر قازبا جۇمىستارىن باستاۋعا كونە ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋمەن اينالىساتىن ۇيىمنان عانا رۇقسات الماعان. ءتيىستى قۇجات الىنعان سوڭ, «التىن پويىزدى» قالعان جەر – ۆروتسلاۆ – ۆالبجيح تەمىر جولىنىڭ 65-شى شاقىرىمىندا ىزدەۋ جۇمىستارى باستالادى. جەرگىلىكتى باق-تاردىڭ اقپاراتتارىنا قاراعاندا, «التىن پويىز» دەپ باعالى مەتالدار, التىن-كۇمىس, قارۋ-جاراق, سونداي-اق, مۇراعاتتار مەن ءتۇرلى ونەر تۋىندىلارىن تاسىمالداعان ۇزىندىعى 150 مەتردەي بولاتىن بروندى گيتلەرلىك پويىزدى اتايدى. بۇرىنعى برەسلاۋ قورعانىنان ۆالبجيحقا قاراي شىققان پويىز ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتكەن ەدى.
قىسقا قايىرىپ ايتقاندا:
ءۇندىستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى ماحاراشترا شتاتىنداعى وق-ءدارى قويماسىندا بولعان ءورت سالدارىنان 20-عا جۋىق سارباز قازا تاپتى. ادام ولىمىنە سوقتىرعان ءورتتىڭ شىعۋ سەبەپتەرى تەكسەرىلىپ جاتىر.
ءورتتىڭ سوڭى وق-دارىلەردىڭ جارىلىسىنا ۇلاسقان. قويماعا جاقىنداۋ جەرلەردەگى ەلدى مەكەندەردىڭ ءبىر مىڭنان استام تۇرعىنى قاۋىپسىز جەرگە كوشىرىلدى. سوڭعى جىلدارى بۇل ەلدە وق-دارىلەر ساقتالاتىن قويمالاردا ءورت شىعۋ وقيعاسى جيىرەك ورىن الاتىن بولدى. مىسالى, 2010 جىلى ءۇندىستاننىڭ شىعىسىنداعى ءىرى قويمالاردىڭ بىرىندە بولعان ءورت وق-دارىلەردىڭ جارىلىسىنا سوقتىرعان. ال 2000 جىلى ەلدىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى بحارتپۋرداعى وق-ءدارى قويماسىندا شىققان ءورت ەكى ادامنىڭ ولىمىنە سەبەپ بولعان ەدى. ودان كەلگەن شىعىن كولەمى 90 ميلليون تەڭگەنى قۇراعان بولاتىن.
قۇلدىقتا قانشا ادام ءومىر سۇرەدى؟
اعر اگەنتتىگىنىڭ كەلتىرگەن مالىمەتتەرى بويىنشا, جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ الەمدە 45 ميلليون ادامنىڭ قۇل رەتىندە ۇستالىپ وتىرعانىن كورسەتكەن. بۇل يسپانيا حالقىنىڭ سانىنا تەڭ كەلەدى ەكەن.
زەرتتەۋدى اۆستراليالىق ميللياردەر ەندريۋ فوررەست وسىدان ءتورت جىل بۇرىن قۇرعان Walk Free Foundation ۇيىمى جۇرگىزىپتى. وندا وسىعان بايلانىستى 167 ەلدەن مالىمەتتەر جينالعان. سوڭعى جينالعان ەسەپ بويىنشا, قازىرگى قوعامدا بۇعان دەيىنگى كورسەتكىشتەن 28 پايىزعا كوپ قۇلدار بار ەكەندىگى انىقتالعان. الەمدە قۇلدار سانى ەڭ كوپ ەل رەتىندە ءۇندىستان اتالعان. بۇل ەلدە 18,35 ميلليون ادام قۇلدىق جاعدايدا ءومىر سۇرەتىن سياقتى. زەرتتەۋ بارىسى كورسەتكەندەي, ەكىنشى ورىندا قىتاي (3,39 ميلليون ادام), ودان كەيىن پاكىستان (2,13 ميلليون ادام), بانگلادەش (1,53 ميلليون ادام) جانە وزبەكستان (1,23 ميلليون ادام) تۇر.
رەسەي وپەك سامميتىنە شاقىرىلمادى
رەسەي وسى اپتادا ۆەنادا وتەتىن مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ ۇيىمى – وپەك-ءتىڭ جيىنىنا قاتىسپايدى جانە بۇدان بىلاي الەمدەگى مۇناي ءوندىرىسىن ازايتۋعا تىرىسپايدى.
ەلدىڭ ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الەكساندر نوۆاكتىڭ رەسەيلىك جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا ول رەسەي بىرنەشە اپتا بۇرىن عانا مۇناي باعاسىنىڭ ودان ءارى ارزانداۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن وپەك-پەن مۇناي ءوندىرۋدى ازايتۋ تۋرالى كەلىسىم جاساۋعا تىرىسقانىن ايتقان. بىراق, مۇناي باعاسى باررەلىنە 30 دوللاردان دا ارزانداعان قاڭتار ايىنان بەرى مۇنايدىڭ باعاسى ونى كوپتەپ ءوندىرۋشى ەلدەردىڭ قاندايدا ءبىر شارا قابىلداماسا دا, ءبىراز كوتەرىلدى. «قازىر مۇناي باعاسى قالپىنا كەلە باستاعانىن كورىپ وتىرمىز, – دەدى الەكساندر نوۆاك سۇحباتىندا. – وسى جىلدىڭ باسىنداعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا, بۇل ماسەلە قازىر وزەكتى ەمەس». ال ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى اناتولي يانوۆسكي رەسەي وپەك سامميتىنە شاقىرىلماعانىن مالىمدەدى.
ينتەرنەت ماتەريالدارى نەگىزىندە ازىرلەندى
اقش بيلىگى ءوز ازاماتتارىنا بيىلعى جازدا ەۋروپادا تەررورلىق ارەكەتتەر بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ەسكەرتتى جانە شابۋىلدار نىساناسى فرانتسيادا فۋتبولدان ەۋروپا بىرىنشىلىگى وتەتىن كەزدە ادامدار كوپ جينالاتىن ورىندار بولۋى ىقتيمال ەكەنىن مالىمدەدى.
پاريجدە وتەتىن جانە ءبىر ايعا سوزىلاتىن ەۋروپا بىرىنشىلىگى 10 ماۋسىمدا باستالادى. وعان ەكى ميلليونعا جۋىق ادام بارادى دەگەن بولجام جاسالىپ وتىر. اقش-تىڭ مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى «ءبىز ازاماتتارعا ەۋروپادا تەراكت بولۋى قاۋپى بار ەكەنىن ەسكەرتەمىز. تەررورلىق شابۋىلدار كوپشىلىك شارالار وتەتىن ورىنداردا, مەيرامحانالار مەن بيزنەس ورتالىقتارىندا, قوعامدىق كولىكتەردە جاسالۋى مۇمكىن», – دەپ مالىمدەدى. ايتا كەتەيىك, اقش-تىڭ مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى وسى تەكتەس ەسكەرتۋلەردى ءجيى جاساپ تۇرادى.
حابرە ءومىر بويى تۇرمەدە وتىرادى
سەنەگالدا ارنايى تريبۋنال چادتىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى حيسسەن حابرەنى ادامزاتقا قارسى قىلمىس جاسادى دەپ ايىپتاپ, ءومىر بويى تۇرمەدە وتىرۋ جازاسىنا كەستى.
تريبۋنال حابرەنى 1982-1990 جىلدارى بيلىكتە بولعانىندا ءوزىنىڭ ساياسي باسەكەلەستەرىن ازاپتاپ ولتىرۋگە جاۋاپتى دەپ تانىدى. ەلدىڭ قۇقىق قورعاۋشىلارىنىڭ كەلتىرگەن مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, بۇرىنعى پرەزيدەنت 40 مىڭنان استام ادامنىڭ ولىمىنە كىنالى كورىنەدى. ح.حابرەنىڭ بيلىك ەتكەن كەزەڭىن سىنايتىندار جاساعان قىلمىسى ءۇشىن ونى پينوچەتپەن تەڭەيدى. ول سوتتا وزىنە تاعىلعان ايىپتاردى مويىندامادى. ونىڭ ەندى 15 كۇن ىشىندە شىعارىلعان ۇكىمگە شاعىمدانۋعا مۇمكىندىگى بار. حابرەنىڭ قۇربانى بولعانداردىڭ تۋىستارى مەن چادتىڭ قۇقىق قورعاۋشىلارى ونى سەنەگالدىڭ سوتىنا بەرۋگە 15 جىل بويى كۇرەسىپ كەلدى. ال ول 1990 جىلى مەملەكەتتىك توڭكەرىستەن كەيىن سەنەگالعا قاشىپ كەتكەن ەدى.
«التىن پويىزدى» ىزدەۋ باستالادى
پولشادا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ءىز-ءتۇزسىز جوعالعان «التىن پويىزدى» ىزدەۋ جۇمىستارى وسى ماۋسىم ايىندا باستالۋى مۇمكىن. بۇل جونىندە «Polska Times» گازەتى جازدى.
باسىلىمنىڭ جازۋىنشا, قازىنا ىزدەيتىندەر قازبا جۇمىستارىن باستاۋعا كونە ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋمەن اينالىساتىن ۇيىمنان عانا رۇقسات الماعان. ءتيىستى قۇجات الىنعان سوڭ, «التىن پويىزدى» قالعان جەر – ۆروتسلاۆ – ۆالبجيح تەمىر جولىنىڭ 65-شى شاقىرىمىندا ىزدەۋ جۇمىستارى باستالادى. جەرگىلىكتى باق-تاردىڭ اقپاراتتارىنا قاراعاندا, «التىن پويىز» دەپ باعالى مەتالدار, التىن-كۇمىس, قارۋ-جاراق, سونداي-اق, مۇراعاتتار مەن ءتۇرلى ونەر تۋىندىلارىن تاسىمالداعان ۇزىندىعى 150 مەتردەي بولاتىن بروندى گيتلەرلىك پويىزدى اتايدى. بۇرىنعى برەسلاۋ قورعانىنان ۆالبجيحقا قاراي شىققان پويىز ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتكەن ەدى.
قىسقا قايىرىپ ايتقاندا:
- پاريج بيلىگى 1997 جىلعا دەيىنگى شىعارىلعان اۆتوكولىكتەردىڭ جۇمىس كۇندەرى قالا ورتالىعىندا جۇرۋىنە تىيىم سالدى. سونداي-اق, قالانىڭ ورتالىق بولىگىنە 2000 جىلعا دەيىنگى موتوتسيكلدەردىڭ دە كىرۋىنە بولمايدى. بۇل قالانىڭ ەكولوگياسىن ەداۋىر جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.
- تەگى سيۋي اتالاتىن قىتايلىق ءجاسوسپىرىم قايىرشىلىق ومىردەن «باقىت ىزدەپ» ۇشاقتىڭ جۇك ساقتالاتىن بولىگىنە جاسىرىنىپ, شانحايدان دۋبايعا ۇشىپ كەلگەن. مۇندا ول 9,5 ساعات وتىرعان.
- وتكەن جىلى ءتۇرلى قارجىلىق الاياقتىق جاساۋ سالدارىنان ەۋرووداق بيۋدجەتىنە 888 ميلليون ەۋرو شىعىن كەلىپتى. شىعىننىڭ كوپ بولىگىن شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندە تىركەلگەن كومپانيالار كەلتىرگەن سياقتى.
- يتاليانىڭ پوليتسياسى ميگرانتتاردى زاڭسىز تاسىمالدادى دەگەن كۇدىكپەن 16 ادامدى تۇتقىندادى. وپەراتسيا 28 مامىردا 884 ميگرانتتى ارالدا تۇسىرگەن دەرەك بويىنشا جۇزەگە اسىرىلعان.
ءۇندىستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى ماحاراشترا شتاتىنداعى وق-ءدارى قويماسىندا بولعان ءورت سالدارىنان 20-عا جۋىق سارباز قازا تاپتى. ادام ولىمىنە سوقتىرعان ءورتتىڭ شىعۋ سەبەپتەرى تەكسەرىلىپ جاتىر.
ءورتتىڭ سوڭى وق-دارىلەردىڭ جارىلىسىنا ۇلاسقان. قويماعا جاقىنداۋ جەرلەردەگى ەلدى مەكەندەردىڭ ءبىر مىڭنان استام تۇرعىنى قاۋىپسىز جەرگە كوشىرىلدى. سوڭعى جىلدارى بۇل ەلدە وق-دارىلەر ساقتالاتىن قويمالاردا ءورت شىعۋ وقيعاسى جيىرەك ورىن الاتىن بولدى. مىسالى, 2010 جىلى ءۇندىستاننىڭ شىعىسىنداعى ءىرى قويمالاردىڭ بىرىندە بولعان ءورت وق-دارىلەردىڭ جارىلىسىنا سوقتىرعان. ال 2000 جىلى ەلدىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى بحارتپۋرداعى وق-ءدارى قويماسىندا شىققان ءورت ەكى ادامنىڭ ولىمىنە سەبەپ بولعان ەدى. ودان كەلگەن شىعىن كولەمى 90 ميلليون تەڭگەنى قۇراعان بولاتىن.
قۇلدىقتا قانشا ادام ءومىر سۇرەدى؟
اعر اگەنتتىگىنىڭ كەلتىرگەن مالىمەتتەرى بويىنشا, جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ الەمدە 45 ميلليون ادامنىڭ قۇل رەتىندە ۇستالىپ وتىرعانىن كورسەتكەن. بۇل يسپانيا حالقىنىڭ سانىنا تەڭ كەلەدى ەكەن.
زەرتتەۋدى اۆستراليالىق ميللياردەر ەندريۋ فوررەست وسىدان ءتورت جىل بۇرىن قۇرعان Walk Free Foundation ۇيىمى جۇرگىزىپتى. وندا وسىعان بايلانىستى 167 ەلدەن مالىمەتتەر جينالعان. سوڭعى جينالعان ەسەپ بويىنشا, قازىرگى قوعامدا بۇعان دەيىنگى كورسەتكىشتەن 28 پايىزعا كوپ قۇلدار بار ەكەندىگى انىقتالعان. الەمدە قۇلدار سانى ەڭ كوپ ەل رەتىندە ءۇندىستان اتالعان. بۇل ەلدە 18,35 ميلليون ادام قۇلدىق جاعدايدا ءومىر سۇرەتىن سياقتى. زەرتتەۋ بارىسى كورسەتكەندەي, ەكىنشى ورىندا قىتاي (3,39 ميلليون ادام), ودان كەيىن پاكىستان (2,13 ميلليون ادام), بانگلادەش (1,53 ميلليون ادام) جانە وزبەكستان (1,23 ميلليون ادام) تۇر.
رەسەي وپەك سامميتىنە شاقىرىلمادى
رەسەي وسى اپتادا ۆەنادا وتەتىن مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ ۇيىمى – وپەك-ءتىڭ جيىنىنا قاتىسپايدى جانە بۇدان بىلاي الەمدەگى مۇناي ءوندىرىسىن ازايتۋعا تىرىسپايدى.
ەلدىڭ ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الەكساندر نوۆاكتىڭ رەسەيلىك جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا ول رەسەي بىرنەشە اپتا بۇرىن عانا مۇناي باعاسىنىڭ ودان ءارى ارزانداۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن وپەك-پەن مۇناي ءوندىرۋدى ازايتۋ تۋرالى كەلىسىم جاساۋعا تىرىسقانىن ايتقان. بىراق, مۇناي باعاسى باررەلىنە 30 دوللاردان دا ارزانداعان قاڭتار ايىنان بەرى مۇنايدىڭ باعاسى ونى كوپتەپ ءوندىرۋشى ەلدەردىڭ قاندايدا ءبىر شارا قابىلداماسا دا, ءبىراز كوتەرىلدى. «قازىر مۇناي باعاسى قالپىنا كەلە باستاعانىن كورىپ وتىرمىز, – دەدى الەكساندر نوۆاك سۇحباتىندا. – وسى جىلدىڭ باسىنداعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا, بۇل ماسەلە قازىر وزەكتى ەمەس». ال ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى اناتولي يانوۆسكي رەسەي وپەك سامميتىنە شاقىرىلماعانىن مالىمدەدى.
ينتەرنەت ماتەريالدارى نەگىزىندە ازىرلەندى
