ورىستىڭ بەلگىلى جازۋشىسى, اقىنى يۆان الەكسەەۆيچ بۋنين (1870 - 1953) ءومىرىنىڭ كوپ بولىگىن مۇعاجىرلىقتا وتكىزگەن ادام. بار بولعانى 4 سىنىپتىق قانا ءبىلىمى بار ول تۋعان اعاسىنىڭ ءوز بەتىنشە ساۋاتتاندىرۋى ارقاسىندا ۇلكەن جازۋشىلىق دەڭگەيگە دەيىن كوتەرىلگەن.
يۆان بۋنين 1870 جىلعى 10 قازاندا ورەل گۋبەرنياسىنداعى ورتا داۋلەتى بار وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. ونىڭ بالالىق شاعى وسىنداعى ەلەتس قالاسىندا ءوتتى.
ۆانيانىڭ ادەبيەتتەگى جولى 1888 جىلى ولەڭ جازۋدان باستالدى. كەلەسى جىلى ورەل قالاسىنا قونىس اۋدارىپ, جەرگىلىكتى گازەتكە كوررەكتور بولىپ ورنالاستى. كوپ ۇزاماي ول اقىن رەتىندە تانىلدى. وسى جىلى العاشقى ولەڭدەر جيناعى جەكە كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىقتى.
جازۋشى 1915 جىلدان سانكت-پەتەربۋرگ عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى بولدى. ال رەۆوليۋتسيا باستالعاننان كەيىن شەتەلگە كەتىپ, بار ءومىرى سىرت جاقتاردا ءوتتى. ورىس جازۋشىلارى اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ نوبەل سىيلىعىن العان ول بۇعان پروزاسى ارقىلى قول جەتكىزدى. ول مۇنى «ارسەنەۆتىڭ ءومىرى» دەگەن رومانى ءۇشىن الدى. قالامگەردى جوعارى ماراپاتقا جەتكىزگەن شىعارمالارى اراسىندا ءبىز تومەندە جاريالاپ وتىرعان «انتون الماسى» اتتى اڭگىمەسى دە بار ەدى.
بۋنين 1953 جىلى 8 قاراشادا ومىردەن ءوتتى. سۇيەگى پاريجدەگى سەنت-جەنەۆەۆ-دە-بۋا مازاراتىنا قويىلدى.
انتون الماسى
... ەرتە كەلگەن جايماشۋاق كۇز ەسىمدە قالىپتى. ادەيى تۇقىم سەبەتىن مەزگىلدى اڭدىپ تۇرعانداي تامىز ايى جىلى جاڭبىرمەن باستالعان - جاڭبىردىڭ ناعىز كەرەك كەزى, اۋليە لاۆرەنتي مەرەكەسىنىڭ قارساڭى ەدى. «لاۆرەنتيدە جاڭبىر جىلى, سۋ مومىن بولسا كۇز بەن قىس ماي توڭعىسىز» دەيتۇعىن. سارشاتامىزدا اڭىزدى ءسىلبى باسىپ كەتتى. بۇل دا جاقسىلىقتىڭ نىشانى: «سارشاتامىزدا سۇتتىگەننىڭ ۇلپاسى ۇشسا - كۇز شۋاقتى»... ەلەڭ-الاڭداعى تازا اۋا, تىمىق تاڭ ەسىمدە... تاعى ءبىر ەسىمنەن كەتپەيتىنى - سارى التىنداي ساعىم شاشىپ, سارعايىپ, سيرەي باستاعان ۇلكەن باق, ۇيەڭكى اللەياسى, جەردەگى تاناۋ جارعان سارى جاپىراقتاردىڭ كورپەسى, كۇزگى اۋادا بالدىڭ حوش ءيىسىن اڭقىتقان انتون الماسىنىڭ اروماتى. اۋانىڭ تازالىعى سونشا, ءتىپتى تىنىسىڭ سەزبەيدى, باق ءىشىن دابىرلاعان داۋىس, اربانىڭ سىقىرى كەرنەپ تۇر. بۇل تارحاندار - باعبان مەششاندار, تۇنىمەن قالاعا جونەلتۋ ءۇشىن جالداما مۇجىقتارعا الما تيەتىپ جاتىر - ءتۇندى دە ادەيى كۇتەدى, اربا ۇستىندە جاتىپ الىپ اسپانداعى جۇلدىزدى ساناساڭ, كاۋسار اۋادا قارا مايدىڭ ءيىسى كەۋجىرىندى ۇرسا, كىرە جولدا شۇبىرعان اربالاردىڭ سىقىرىن ەستىپ جاتۋدىڭ ءوزى عانيبەت ەمەس پە! الما تيەگەن مۇجىق المانىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرىن كۇرسىلدەتىپ سوعىپ ءجۇر, مەششانين وعان قوي دەپ ايتپايدى, ويتكەنى دوعارىپ تاستاۋ ىرىمدا جوق نارسە. كەرىسىنشە:
- جە, جەپ قال, وسىدان باسقا شارۋاڭ جوق, - دەپ قويادى. - بال شايقاعاندا دا اۋىزدان قايتقانشا ىشەتىن.
تاڭعى سالقىن تىنىشتىقتى تەك باق تۇكپىرىندەگى شەتەن اعاشىنىڭ باسىندا شۋلاسقان قۇستار مەن بەزبەنگە, شەلەككە تومپ-تومپ تۇسكەن المالاردىڭ دۇڭكىلى عانا بۇزىپ تۇر. سيرەپ قالعان باقتىڭ ساڭىلاۋىنان يتارقاعا اپاراتىن سابان سۇرلەۋى كورىنەدى, ال يتارقانىڭ ماڭىن مەششاندار جاز بويى تاپتاپ, باسپاناعا اينالدىرىپ العان. قايدا بارسان المانىڭ ءيىسى بۇرقىرايدى, اسىرەسە يتارقادا. توسەك-ورىن دا وسىندا, قوساۋىز مىلتىق تۇر, وڭەز تۇتقان ساماۋىر, بۇرىشتا ىدىس-اياق. يتارقا ىرگەسىندە جوكە, جاشىك سەكىلدى ءار ءتۇرلى ىبىرسىعان زاتتار, جەروشاق. ءتۇس كەزىندە مۇندا ماي قاتقان ءدامدى تاماق پىسىرىلەدى, كەشقۇرىم ساماۋىر قاينايدى دا اعاش اراسىندا كوگىلدىر ءتۇتىن كوسىلىپ جاتىپ الادى. مەرەكە كۇندەرى بۇل جەر قىزعان جارمەڭكە, قىزىلدى-جاسىلدى كيىمدەر باققا تولىپ كەتەدى. سارافانىن تولقىتىپ كورشىلەردىڭ بوياۋ مۇڭكىگەن ەركە قىزدارى, ىشتەرىندە ەكىقابات ستاروستيحا ۇيقىلى-وياۋ كەيىپتە حولموگور سيىرى سياقتى كەرىلىپ تۇراتىنى بار: باسىندا «ءمۇيىز» بۇرىمىن توبەسىنىڭ ەكى قاپتالىنا ءتۇيىپ, ەكى قابات ورامالمەن بۇركەپ تاستاعاندا باس شىركىن قازانداي بولىپ كورىنەدى; اياعىندا ءنالى قاققان قىسقا قونىشتى ەتىك, تۇرىسى نىعىز ءارى دىم سەزبەس بىتەۋلىك بار; جەڭسىز جەلەتكەسىنە جەلبىرشەك تىككەن, الجاپقىشى ۇزىن, قارا-قوڭىر يۋبكاسىندا كىرپىش ءتۇستى قۇراق, ەتەگىنە جاپ-جالپاق التىندى سىزدىق جۇرگىزگەن.
- شارۋاقور قاتىنسىماق! - دەيدى ول تۋرالى مەششانين باسىن شايقاپ. - قازىر وسىندايلار ەلدى جايلاپ كەتكەن جوق پا!
اق شىت كويلەك, كەلتە دامبال كيگەن تاقىرباس بالالار دا قاپتاپ ءجۇر. جالاڭاياق, ەكىدەن, ۇشتەن ۇرلانا باسىپ, الما اعاشىنا بايلانعان اۆچاركالارعا ۇركە قاراسادى. ارينە, الۋشى بىرەۋى, ونىڭ ءوزى دە انشەيىن تيىن-تەبەن, بولماسا جۇمىرتقاعا ايىرباس, بىراق ساۋدا جاساۋشىلار كوپ, الىس-بەرىس قىزۋ, سونسوڭ دا ۇزىن بەشپەنت, قىزىل ەتىكتى كوكساۋ مەششانين كوڭىلدى. ءتىلىن شايناپ سويلەيتىن جارىمەستەۋ قولبالا ىنىسىمەن جارىسىپ ساۋدا جاساپ, جۇرتتى ازىلىمەن دە, موتەلدەپ تە, كەيدە تۋلا سىرنايىن شيقىلداتىپ تا الدارقاتىپ جۇرگەنى. كەشكە دەيىن حالىق ۇزىلمەيدى, يتارقا ماڭىندا ويىن-كۇلكى, اڭگىمە, ارا-تۇرا بي تىپىرى دا ەستىلىپ قالادى.
اسپان اشىق بولسا ءتۇن سۋىق, شىق قالىڭ. قىزىل قىرماندا قارا بيدايدىڭ جاڭا سابانى مەن توپان يىسىنە تويىپ بولىپ, باقتى ساعالاي كەشكى تاماق قايداسىڭ دەپ ۇيگە قاراي جونەلەسىڭ. كەشكى شاپاقتىڭ شىتقىلىندا دەرەۆنيانىڭ ابىر-دابىرى, قاقپانىڭ سىقىرى جاڭعىرىعىپ شىعاتىن ادەتى. ىمىرت. مىنە, تاعى ءبىر ءيىس: باق ىشىندە الاۋ, شيەنىڭ قۋ بۇتاعىنىڭ تۇتىنىندە دە ەرەكشە حوش ءيىس بار. باقتىڭ قاراڭعى تۇكپىرىندە ەرتەگىدەي عاجايىپ كورىنىس: قۇددى توزاقتىڭ وتىنداي كۇركە الدىندا لاپىلداعان قىزىل جالىن, ماڭايى تاس قاراڭعى, قارا اعاشتان جونىپ العانداي الدەكىمنىڭ قاراڭداعان نوبايى قىزىل وتتى شىر اينالىپ, سورايعان كولەڭكەسى الما اعاشتارىن شارلاپ ءجۇر. دەلديگەن قاپ-قارا قول اعاش باسىن سيپالاپ, سىرىقتاي سيديعان ەكى سيراق جەر تەپكىلەيدى. كەنەت وسى الىپ ەلەس جالت بەرىپ يتارقا مەن قاقپا اراسىنداعى ۇزىن سوقپاققا سەرەيىپ جاتىپ الدى.
ءتۇن ىشىندە, دەرەۆنيانىڭ بۇكىل وتتارى ءسونىپ, كوك جۇزىنە جاقۇتتاي جارقىراپ, جەتىقاراقشى كوتەرىلگەن كەزدە تاعى دا باققا جۇگىرەسىڭ. سوقىر ادامداي قۋراعان جاپىراقتاردى اياعىڭمەن ساپىرىپ كۇركەگە جەتىپ باراسىڭ. الاڭقايدا ەپتەگەن ساۋلە بار, توبەڭدە اق كوبىك بوپ شاشىلعان قۇس جولى.
- بارچۋك, سەنبىسىڭ؟ - دەپ قاراڭعىدان بىرەۋدىڭ سىبىرلاعان ءۇنى ەستىلەدى.
- مەن عوي, نيكولاي. ءسىز ءالى ۇيىقتاعان جوقسىز با؟
- بىزگە ۇيىقتاۋعا بولمايدى. ءتۇن ورتاسى بولىپ قالعان شىعار. انەكي, جولاۋشىلار پويىز كەلە جاتقان سياقتى.
تىرس ەتپەي تىڭداپ وتىرامىز, ءبىر كەزدە جەر دۇڭكىلدەيدى. دۇنكىل بىرتە-بىرتە ۇدەپ, شۋعا اينالادى دا تۋرا باقتىڭ ىرگەسىنەن وتكەندەي دوڭعالاقتار بىرقالىپتى تارسىلداپ قويا بەرەدى; سالدىر-كۇلدىر شاق-شاق, سالدىر-كۇلدىر شاق-شاق... پويىز جاقىنداپ قالدى... بارعان سايىن اسىعۋلى, بارعان سايىن اشۋلى... كەنەت سايابىرلاپ, قۇمىعىپ بارىپ ءوشىپ, جەر استىنا ءسىڭىپ كەتكەندەي بولادى.
- نيكولاي, ءسىزدىڭ مىلتىعىڭىز قايدا؟
- انە, جاشىكتىڭ قاسىندا.
لوم سەكىلدى اۋىر مىلتىقتى اسپانعا كوزدەپ تۇرىپ باسىپ قالاسىڭ. كۇرە ەتكەن قىزىل جالىن كوك ءجۇزىن ءتىلىپ ءتۇسىپ, ءبىر ساتكە كوز الدىڭ جارق ەتەدى دە جۇلدىزداردى ءوشىرىپ كەتكەندەي بولادى, ءتورت قۇبىلانى تۇگەل كۇرسىنتكەن جاڭعىرىق تازا اۋانى تولقىتىپ, الىستاپ بارىپ كوكجيەكتە وشەدى.
- وي, كەرەمەت بولدى! — دەيدى مەششانين. —ۇركىت, ۇركىتشى, بارچۋك, ايتپەسە تىنىشتىق بەرمەيدى. قىر باسىنداعى المانى تاعى دا سىلكىپ كەتىپتى.
تۇڭعيىق اسپاندى اققان جۇلدىزدار ايقىش-ۇيقىش شيمايلاپ جاتىر. جۇلدىزى قايناعان ءتۇپسىز قاراكوك كۇبەزگە اياعىڭنىڭ استىنان جەر كوشكەنشە قادالىپ ۇزاق قارايسىڭ. سوندا عانا بويىڭ تىتىرەنىپ, ەكى قولىڭدى جەڭىڭە تىعىپ ۇيگە قاراي زىتاسىڭ... سۋىق ءتۇن, شىق باسقان شالعىن, شىركىن, جارىق دۇنيەنىڭ راقاتىنا نە جەتسىن!
II
«انتونوۆكا ءونىمدى - جىل كوڭىلدى!» انتون الماسى مول بولسا, دەرەۆنيا دا داۋلەتتى: دەمەك, ەگىن دە بىتىك. سول ءبىر استىقتى جىل مەنىڭ دە ەسىمدە.
تاڭعى شىقتا, قورازدار ەندى ايقايلاپ, پەش مۇرجالارىنان قارا ءتۇتىن بۋداقتاي باستاعان كەزدە تەرەزەڭدى اشاسىڭ, سالقىن باقتا كىلكىگەن بوزعىلت تۇماندى ءار تۇستان ساڭىلاۋ-ساڭىلاۋ تەسىپ تۇرعان كۇن ساۋلەسىن كورگەندە شىدامىڭ تاۋسىلادى - تەزىرەك ات ەرتتەڭدەر دەپ بۇيىراسىڭ دا, ءوزىڭ جۋىنۋعا توعانعا جۇگىرەسىڭ. جاعاداعى تال بىتكەننىڭ جاپىراعىن جەل ساۋىپ, سيديعان بۇتاقتارى كوك ءجۇزىن تۇرتكىلەپ تۇرادى. تال تۇبىندەگى سۋ ءموپ-ءمولدىر ءارى مۇزداي, اۋىرلاپ, قويۋلانىپ كەتكەن ءتارىزدى. تۇنگى ۇيقىڭدى شايداي اشادى, جۋىنىپ, جۇمىسشىلارمەن بىرگە كوپشىلىك داستارحانىندا ىستىق كارتوپپەن, كەسەك تۇز سەپكەن قارا نانمەن ورازاڭدى اشقان سوڭ ۆىسەلكانىڭ كوشەسىندە اڭعا شىعىپ بارا جاتىپ استىڭداعى ەردىڭ تايعاناق بىلعارىسىنىڭ راقاتىن سەزەسىڭ. كۇز - ءار ءتۇرلى مەرەكەنىڭ مەزگىلى, حالىق بۇل كەزدە جيىنىپ-تەرىنىپ الادى, توقمەيىل, دەرەۆنيانىن اجارى دا ادەپكىدەن بولەك. ەگەر جىل استىقتى, قىرمانىڭ قىزىل دانگە تىرەلىپ تۇرسا, اق شاعالا قازدار ەرتەڭگىلىك ارىعىڭدا ايقايلاپ جاتسا, دەرەۆنيانىڭ ءحالى جامان بولماعانى. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ ۆىسەلكا ەجەلدەن, اتالارىمىزدىڭ زامانىنان «داۋلەتىمەن» اتاعى شىققان. ۆىسەلكانىڭ شال-كەمپىرلەرى ۇزاق جاسايتىن, بۇل دا اۋقاتتى تۇرمىستىڭ ءبىر بەلگىسى, شەتىنەن دەنەلى, ۇزىن بويلى, اپپاق قۋداي. ەل ىشىندە ەستيتىنىڭ: «ويپىر-اۋ, اگافيا سەكسەننىڭ ءۇشىن تاۋىسىپتى دەسەدى!» نەمەسە مىناداي دا اڭگىمەگە كۋا بولاسىڭ:
- پانكرات, سەن وسى قاشان ولەسىڭ؟ جاسىڭ جۇزدەن اسىپ كەتكەن شىعار-اۋ؟
- نەنى ايت دەپ تۇرسىز, قاراعىم؟
- جاسىڭىز نەشەدە دەپ تۇرمىن.
- ونى بىلمەدىم, قاراعىم.
- پلاتون اپوللونىچ ەسىڭدە مە؟
- ارينە, قاراعىم, بىلگەندە قانداي.
- مىنە, كوردىڭ بە, جاسىڭ جۇزدەن كەم ەمەس.
باي مىرزانىڭ الدىندا تىكەسىنەن تۇرعان شال ءوزىن كىنالى ادامداي قىسقا عانا ەزۋ تارتقان. ەندى نە ىستەيىن, قۇداي الماعان سوڭ ءجۇرىپ جاتىرمىن دەيتىن سياقتى. ءالى دە ولمەيتىن بە ەدى, پەتروۆ كۇندەرىندە پيازدى كوپ جەپ قويىپ, ۇشىنا ءتيىپ مايىپ بوپ كەتتى.
مەن ونىڭ كەمپىرىن دە بىلەتىن ەدىم. كورگەن سايىن باسى قالتىلداپ, ەنتىگىپ, باسپالداق ۇستىندەگى ورىندىقتا ىلعي وي ۇستىندە وتىراتىن. «داۋلەتىن ويلاپ وتىرعان شىعار» دەيتىن قاتىندار, ويتكەنى, راسىندا ونىڭ ساندىعىندا ءبىراز دۇنيەنىڭ جاتقانى شىندىق. كەمپىر جۇرت ءسوزىن قاپەرىنە الىپ جاتپايدى, قالىڭ قاباعىنىڭ استىنان الىسقا ءۇمىتسىز كوز تاستاپ, الدەنەنى ەسىنە تۇسىرە الماي قينالعانداي كورىنەتىن. قارا تورى ەڭگەزەردەي كەمپىر ەدى. سارافانى وتكەن عاسىردىڭ مۇراسى, ش ۇلىعى - ولىككە عانا كيگىزەتىن, مويىنى كەۋىپ قالعان ساپ-سارى, كويلەگى ءوڭىرلى - قاشاندا اپپاق, وسى بويدا تابىتقا سالساڭ دا بولادى. ەسىك الدىندا ۇلكەن تاس جاتۋشى ەدى, كورىنە قاقپاق بولادى دەپ ءوزى ساتىپ العان, كەبىنى دە دايار - جيەك-جيەگىنە پەرىشتەنىڭ, كرەستىڭ سۋرەتى سالىنىپ, دۇعاسى دا جازىلىپ قويعان.
ۆىسەلكاداعى ۇيلەر دە شالداردىڭ وزدەرىنە شاق: اتالارى كىرپىشتەن سالىپ كەتكەن. ساۆەلي, يگنات, درون سەكىلدى داۋلەتتى مۇجىقتاردىڭ اۋلاسى بىرىمەن-ءبىرى جالعاسىپ جاتادى, ويتكەنى ول كەزدە ىرگە ءبولىسۋ ادەتكە كىرمەگەن. مۇنداي وتباسىلار ومارتا ۇستايدى, قاراكوك ايعىرلارىن ماقتانىش ەتەدى, قورا-سايماندارى قاشاندا ۇقىپتى. قىرماندارى قالىڭ ەرمەننىڭ اراسىندا, قويمالارى تاقتاي شاتىرلى, امبارلارىندا تەمىر ەسىك, مۇندا بىلعارى, قايىس, اياقپەن باساتىن ۇرشىق, توننىڭ نەشە ءتۇرى, اتتىڭ ابزەلدەرى, جەزبەن قاقتالعان بەزبەندەر ساقتالادى. قاقپا مەن شاناعا قىزدىرىپ كرەست باسقان. ەسىمدە, وسىلاردى كورگەندە مۇجىق بولسام دەپ ارمانداۋشى ەدىم. ەرتەڭگىلىك, كۇن شىعا دەرەۆنيانى ارالاپ كەلە جاتىپ ءشوپ شاۋىپ, ەگىن ورىپ, استىق سوعىپ, قىرمان مەن قامبادا ۇيىقتاۋ قانداي راقات دەپ ويلايسىڭ, ال مەرەكە كۇندەرى كۇنمەن جارىسا تۇرىپ, سەلونىڭ كوڭىلدى ون-كۇيىنە ەلتىپ, بوشكەنىڭ سالقىن سۋىنا جۋىنىپ, جاڭا كويلەك كيسەڭ, شالبارىڭ دا جىپتەن جاڭا شىققان, اياعىڭداعى تاعالى ەتىگىڭ تاستان دا تايمايتىن مىقتى بولسا ءتىپتى عانيبەت ەمەس پە! ەندى بۇعان قوسا بۇلاداي بۋسانىپ تۇرعان دەنى ساۋ, ءارى كورىكتى جارىڭ بولسا شە, اسەم كيىندىرىپ مەرەكەلىك اسقا الىپ بارساڭ, ودان سوڭ ساقالى قاۋعاداي قايىن اتاڭنىڭ داستارقانىنا كەلسەڭ عوي - الدىڭدا اعاش تاباقتا بۋى بۇرقىراعان قويدىڭ ەتى بىلقىپ تۇرسا, مولدىرەپ بال تۇرسا, ىشكەنىڭ بال سىرا بولسا - بۇدان ارتىق نە ارمانىڭ بار!
دۆوريانداردىڭ ورتاشا تۇرمىسى ءالى دە مەنىڭ ەسىمدە - وسىدان ءبىراز بۇرىن عانا ءۇي-جايى, ەجەلگى ەل داۋلەتىمەن سالىستىرعاندا باي مۇجىقتاردان ونشا ايىرماشىلىعى جوق ەدى. مىسالى, ۆىسەلكادان ون ەكى شاقىرىمدا تۇراتىن اپايىمىز اننا گەراسيموۆنانىڭ ۋسادباسىندا ءجيى بولاتىنمىن. وعان جەتكەنشە اتىڭ دا بولدىرادى. ەگەر سوڭىڭنان ەرتكەن ءبىر ءۇيىر ءيتىڭ بولسا, جولدى اياڭمەن ولتىرەسىڭ, ءوزىڭ دە اسىققىڭ كەلمەيدى, كۇن جارقىراپ تۇر, سالقىن سامال. ميداي جازىق, قىلت ەتكەن كۇنشىلىكتەن كورىنەدى.
اسپان جەپ-جەڭىل, كەڭدىگى مەن تەرەڭىنە كوز جەتپەيدى. ءبۇيىرىڭدى كۇن قىزدىرىپ, جاۋىننان كەيىنگى قاقتانعان جول اربا ىزىمەن توبارسىپ, رەلستەي جارقىرايدى. ماڭايىڭ كوگەرىپ, كوسىلىپ جاتقان كۇزدىك بيدايدىڭ جەلكەگى. كوك اسپانعا الدەقايدان كۇيكەنتاي ۇشىپ شىعادى دا قاناتى دىرىلدەپ ءبىر ورىننان تاپجىلماي تۇرىپ الادى. تەلەگراف باعاندارى وقتاي ءتىزىلىپ كوكجيەكتەن اسىپ بارا جاتادى, اشىق اسپاندا كۇمىس ىشەكتەي سوزىلعان سولاردىڭ شىجىمى. سول شىجىمعا قوناقتاعان قۇستار نوتا قاعازىنداعى قارا نوقات ءتارىزدى.
باسىبايلى شارۋانى كورگەن دە, بىلگەن دە ەمەسپىن, بىراق اننا گەراسيموۆنا اپايدىڭ يمەنيەسىندە سونىڭ ءىزى سەزىلىپ تۇراتىن. اۋلاعا كىرگەننەن-اق ونىڭ ءالى ءتىرى ەكەنىن بىردەن بىلەسىڭ. ۋسادبا ونشا ۇلكەن دە ەمەس, بىراق كونە ءارى مىزعىمايتىن بەرىك, ءجۇز جىلدىق تال, قايىڭمەن قورشالعان. اۋلا ىشىندە قوسالقى ۇيلەر تولىپ جاتىر, ونشا بيىك بولماعانمەن ءبارى دە جۋان بورەنەلەرمەن قيىپ سالىنعان, سابان شاتىرلى. ۇزىنى مەن بيىكتىگىنەن بولەك كورىنەتىن تەك كوپشىلىك ءۇيى, يمەنيە سوسلوۆياسىنىڭ سوڭعى موگيكاندارى دا سول ۇيدەن شىعىپ جاتادى - الدەبىر قاۋساعان شالدار مەن كەمپىرلەر, دون-كيحوتقا ۇقساعان وتستاۆكاداعى ساۋدىراعان اسپازشى. اۋلاعا كىرسەڭ بولدى, ءبارى دە كوگەندەگەن قويداي ءتىزىلىپ ءيىلىپ سالەم بەرىپ جاتقانى. كۇيمە سارايىنان ات الۋعا كەتىپ بارا جاتقان اقباس ارباكەش جالت بۇرىلىپ, شاپكەسىن شەشەدى دە ساعان ەمپەڭدەپ جەتكەنشە قىزىلشاقا باسىن جارقىراتىپ بۇكىل اۋلانى كەسىپ وتەدى. بۇرىن ول اپايىمىزدىڭ اتقوسشىسى ەدى, قازىر ونى شىركەۋگە اپارىپ قايتۋعا عانا جاراپ ءجۇر - قىستا شانامەن, جازدا دوڭعالاعىن تەمىرمەن قىرساۋلاعان, كادىمگى پوپتار مىنەتىن اربامەن. اپايدىڭ باعى كۇتىمسىزدىگىمەن, بۇلب ۇلىمەن, كۇڭكىلدەك كەپتەرىمەن, الماسىمەن اتى شىققان, ال ءۇيى - شاتىرىمەن. باقتىڭ ىرگەسىندە, اۋلاداعى الدىمەن كوزگە تۇسەتىن دە وسى ءۇي - اعاشتاردىڭ استىندا كومىلىپ تۇر, ونشا ۇلكەن دە ەمەس, الاسا عانا, بىراق تالاي عاسىرعا توتەپ بەرەتىندەي اتامزامانعى قارايىپ, قاتىپ قالعان سابان شاتىرى سونادايدان مەنمۇندالاپ شالقايادى. ماعان ونىڭ الدىڭعى فاسادى ىلعيدا ءتىرى نارسە سياقتى كورىنۋشى ەدى: باسىنا داعارداي بورىك كيگەن كارتامىش شال, جاڭبىر مەن كۇن كوزىنەن شارشاعان تەرەزەلەر - جانارى سۋالعان ەكى كوز. سول ەكى كوزدىڭ ەكى جاعىندا ەكى بىردەي كولوننالى باسپالداق. سونىڭ كۇنقاعارىندا قاشان كورسەڭ دە توق كوگەرشىندەر تومپايىپ وتىرادى دا تورعاي دەگەنىڭ شاتىردان شاتىرعا جاڭبىرشا جاۋىپ جاتقانى... بوز اسپاننىڭ استىنداعى وسى ءبىر جىپ-جىلى ۇياعا تۇسكەن قوناق بىتكەن قاشاندا ريزا.
ۇيگە كىرگەن بەتتە الدىمەن اڭعاراتىنىڭ - المانىڭ ءيىسى, ودان سوڭ بارىپ قىزىل اعاشتان جاسالعان كونە جيھاز بەن تەرەزە كوزىندەگى كەپتىرىپ قويعان ۇيەڭكىنىڭ گ ۇلى... بارلىق بولمەلەر - جالشىلار تۇراعى, زال, قوناق بولمەسى قاشاندا سالقىن ءارى كۇڭگىرت: ويتكەنى ءۇيدىڭ اينالاسى اعاش, تەرەزەلەردىڭ ۇستىڭگى شىنىسى كوك نەمەسە بوزبەن بويالىپ تاستالعان. تىم-تىرس, قۇلاققا ۇرعانداي تىنىشتىق, تاپ-تازا, كرەسلولار, اشەكەيلى ۇستەلدەر, التىندى راماداعى اينالار ءومىرى ورنىنان قوزعالمايتىن سياقتى. الدىمەن جوتەلى ەستىلەدى دە سوڭىنان اپايىمىز شىعا كەلەدى. يىعىندا كولدەي پارسى ءشالىسى. ونشا ءىرى دە كىسى ەمەس, بىراق مىناۋ ءوزىنىڭ مۇلكى سەكىلدى مىعىم. شىرەنىپ شىققانىمەن ءجۇزى جىلى, بىردەن ەسكىنىڭ سالتى, مۇرا جايىندا اڭگىمە قوزعايدى دا سول اڭگىمەنىڭ ۇستىندە داستارحاندا انتون تۇقىمىنان باستاپ المانىڭ نەشە ءتۇرى قاپتاپ كەتەدى, مۇنان دا تاماشاسى - ءدام-تۇزى, بۇرشاقپەن بوكتىرگەن سۇر ەت, جانىشتالعان تاۋىق پەن تۇيەتاۋىق, ماريناد پەن قىزىل كۆاس, ونىسى تاڭدايدان كەتپەس كەرەمەت ءتاتتى... باققا شىعاتىن تەرەزە كوتەرىلىپ, كۇزگى بوي سەرگىتەر سالقىن لەپ لاپ قويادى...
III
سوڭعى جىلدارى پومەششيكتەردىڭ ءوشىپ بارا جاتقان رۋحىن ۇستاپ تۇرعان اڭشىلىق ەدى.
كەزىندە اننا گەراسيموۆنانىكى سەكىلدى ۋسادبالار ەكىنىڭ بىرىندە كەزدەسەتىن. توزىپ بارا جاتقاندارى دا بولدى, بىراق جەرى ۇلكەن, جيىرما دەسياتينا باعى بار, استا-توك ءومىر كەشتى. راس, سولاردىڭ كەيبىرەۋى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان, الايدا ولاردا تىرشىلىك جوق... ترويكا دا جوق, سالت «قىرعىز» دا جوق, تازى دا, قۇماي دا جوق, ەڭ باستىسى - مەنىڭ مارقۇم باجام, اڭشى-پومەششيك ارسەني سەمەنىچ سەكىلدى يەسى دە جوق.
قىرقۇيەكتىڭ سوڭىندا باق پەن قويمالارىمىز قاڭىراپ بوس قالادى, اۋا رايى دا كۇرت بۇزىلادى. بەيباستاق جەل كۇنى بويى اعاشتاردى جۇلقىلاپ, تولاسسىز جاڭبىر ەرتەڭنەن كەشكە دەيىن توگەدى دە تۇرادى. ارا-تۇرا تۇنەرگەن بۇلتتىڭ جىرتىعىنان باتىپ بارا جاتقان كۇننىڭ التىن شاپاعى جىلت ەتە قالاتىنى بار: ءاپ-ساتتە اۋا تازارىپ, جەل شايقاعان جاپىراقتار مەن بۇتاقتاردىڭ ءتىرى تورىنىڭ اراسىنان شانشىلعان كۇن ساۋلەسى كوز ۇيالتادى. تەرىسكەيدەگى قورعاسىنداي اۋىر بۇلتتاردىڭ يىعىندا مۇزداي كوك اسپاننىڭ شەتى جالتىرايدى, قورعاسىن بۇلتتاردىڭ باۋىرىن تەسىپ, قارلى بۇلتتاردىڭ اپپاق تاۋلى وركەشتەرى جىلجىپ كەلەدى. تەرەزە الدىندا تۇرىپ, «مۇمكىن كۇن رايى تۇزەلەر» دەپ ۇمىتتەنەسىڭ. بىراق جەل باسىلار ەمەس. باقتى الاي-تۇلەي جۇلقىلاپ, ءۇي مۇرجاسىنان شىققان ءتۇتىندى جىرتىپ الا جونەلەدى دە تاعى دا كۇل سەكىلدى جىرىم-جىرىم بۇلتتى قۋالاپ تىعادى. جەر باۋىرلاپ زۋلاعان سول بۇلت ءتۇتىن سياقتى كۇن كوزىن كىرپىك قاققانشا تۇمشالاپ تاستايدى. بوزعىلت اراي ءسونىپ, كوك اسپاننىڭ تەرەزەسى جابىلادى, ال باق ىشىنەن تىرشىلىك قاشىپ, تاعى دا جاڭبىر باستالادى... العاشىندا سىبىرلاپ, ەپتەپ قانا, بارا-بارا ۇدەپ, داۋىلدى نوسەرگە اينالادى دا قارا تۇنەك باسادى. اقىرى ۇرەيلى دە ۇزاق ءتۇن كەلەدى...
وسىنداي الاي-دۇلەيدەن سوڭ باق جالاڭاشتانىپ, جىلبىراعان سىز جاپىراقتان ەڭسەسى تۇسكەندەي سالبىراپ, ءبىر ءتۇرلى جەتىمسىرەپ قالادى. ەسەسىنە اسپان قايتا اشىلىپ, كۇزدىڭ ەڭ سوڭعى قوشتاسۋ مەرەكەسى - قازان ايىنىڭ باسىندا جايناپ شىعا كەلگەنىن كورسەڭىز! اعاش باسىنداعى سەلدىر جاپىراقتار ەندى العاشقى بوزقىراۋعا دەيىن جەلبىرەپ تۇرعانى. قارايعان باق بوز اسپاننىڭ كۇمبەزىنە تەلمىرىپ, جىلۋى جوق بولسا دا جارقىراعان ساۋلەگە كۇنشۋاقتاپ بوقىراۋدى كۇتەدى. جازىق القاپتىڭ ءبىر تۇسى سۇدىگەردەن قارا بارقىت, ەندى ءبىر تۇسى كۇزدىك بيدايدىڭ تەبىندەپ كەلە جاتقان جەلكەگىنەن كوكپەڭبەك... اڭعا شىعاتىن دا مەزگىل جەتتى-اۋ!
مەن ءوزىمدى ارسەني سەمەنىچتىڭ ۋسادباسىندا, ۇلكەن ۇيدە ءجۇرمىن دەپ سەزىنەمىن, ترۋبكا مەن پاپيروستىڭ تۇتىنىنە مەلدەكتەگەن كەڭ زال. حالىق لىقا, ءبارى دە كۇنگە توتىعىپ, جەلقاقتى بولعان جىگىتتەر, ۇستەرىندە كۇرتە, اياقتارىندا ۇزىن قونىشتى ساپتاما. جاڭا عانا ىڭقيا تويىپ تۇستەنگەن, قىزارا ءبورتىپ, اڭعا شىعار الدىنداعى بوسپە اڭگىمەگە ەلىرىسىپ وتىر, بىراق اراقتىڭ سارقىنىن استان سوڭ دا توڭكەرىپ ءىشۋدى ۇمىتپايدى. ال تىستا كەرنەي بوزداپ, يتتەر بەيبەرەكەت ۇلي باستاعان. ارسەني سەمەنىچتىڭ قارا قۇمايى ۇستەل ۇستىنە قارعىپ شىعىپ, تاباقتاعى تۇزدىقتى, قويان سيراعىنىڭ قالدىعىن اساي باستاعان. كەنەت جانۇشىرا قىڭسىلاپ, تاباق پەن ريۋمكالاردى توڭكەرە ۇستەل ۇستىنەن سەكىرىپ ءتۇستى: قامشىسىن ۇستاپ كابينەتتەن شىعا كەلگەن ارسەني سەمەنىچتىڭ كۇرس ەتكىزگەن رەۆولۆەرىنىڭ داۋسىنان قۇلاق تۇندى. زالداعى ءتۇتىن بۇرىنعىدان دا قويۋلانىپ, ارسەني سەمەنىچ بىلق ەتپەي ك ۇلىپ تۇر.
- قاپ, تيمەي كەتكەنىن قاراشى! - دەپ وكىنگەندەي جورتا كوزىن جىمىڭداتادى.
ۇزىن بويلى, ارىقتاۋ كەلگەن سىپتىقتاي, بىراق يىقتى, بەت-ءجۇزى سىعان سەكىلدى ەركەكتىڭ كوركەمى ەدى. كوزى جايناپ تۇر, وتە شاپشاڭ, ۇستىندە قىزىل جىبەك كويلەك, بارقىت شالبار, اياقتا ساپتاما. ءيتىن دە, قوناقتارىن دا شوشىتىپ, ءازىلى ارالاس قوڭىر داۋىسپەن مانەرلەپ تاقپاقتاي جونەلدى:
تەزىرەك, تەزىرەك ءدون جۇيرىگىن ەرتتەلىك
ءمۇيىز سىرناي اسىنۋدى ۇمىتىپ كەتپەلىك!
- ءجا, التىن ۋاقىتتى ارزانداتىپ المايىق! — دەيدى سودان سوڭ.
كەشقۇرىم. ارسەني سەمەنىچتىڭ نوكەرىنە ەرىپ سالقىن دا سىزدى اۋانى كوكىرەگىن كەرە جۇتقان بوزبالانىڭ جۇرەك ءلۇپىلىن مەن ءالى كۇنگە ۇمىتقان جوقپىن, قىزىل قىرات, ءدۇبىرلى ارال دەيتۇعىن ءبىر عانا اتىنىڭ ءوزى اڭشىنىڭ دەلەبەسىن قوزدىراتىن قالىڭ ورمانعا شۋلاعان يتتەردى قويا بەرسەڭ, استىڭدا الاسا عانا ارىندى بىلمەيتىن اساۋ قىرعىز بولسا, تىزگىندى شىرەي تارتىپ, تاقىمدى تاس قىلىپ قىسىپ قاتىپ قالساڭ, شىركىن! پىسقىرىنىپ, قارا جەردى تۇياعىمەن ويىپ تۇسەتىندەي تارپاڭداپ بىلەگىڭدى تالدىرسا, سارى جاپىراقتىڭ قالىڭ كورپەسىن بۇرقىراتا ەسكەن كۇرس-كۇرس جەلىستەن شىق باسقان يەن ورمان كۇرسىنگەندەي بولۋشى ەدى. الىستا الدەبىر يت شاڭق ەتكەن, وعان ەكىنشى بىرەۋى, ءۇشىنشىسى قوسىلىپ, اربەردەن سوڭ بۇكىل ورمان قۇددى شىنى سەكىلدى يت پەن ادام داۋىسىنان كۇڭگىرلەپ جونەلەدى. كەنەت وسى شۋدى قاق جارىپ مىلتىق گۇرس ەتكەن, جاڭعىرىق ءبارىن تۇنشىقتىرىپ الىستاپ كەتكەندە:
- الدىن توس! - دەپ شارىلداعان الدەبىر داۋىستان ورمان شىمىركەندى.
«الدىنان توسايىن» دەگەن ءبىر وي ەس-اقىلدان ايىرادى. اتىڭدى تەبىنىپ قالىپ, ارقاننان بوساعانداي الدىڭدا نە بارىنا قاراماستان اقاقتاتا شاباسىڭ. كوز الدىڭنان لىپىلداپ قالىپ جاتقان اعاشتار, بەتىڭنەن شىپ-شىپ ۇرعان جاپىراقتار. ورماننان شىعا كەلگەندە كوك شالعىندا سوزىلا شۇبىرعان الا-قۇلا يتتەردى كورەسىڭ دە قىرعىزدىڭ باسىن ەركىن جىبەرىپ تاعىنىڭ الدىن كەسۋگە ۇمتىلاسىڭ, كوك شالعىن القاپ تا, سارعايعان اڭىز دا ارتتا قالىپ, كەلەسى ارالعا جەتكەندە ابالاعان يتتەردىڭ قاراسى كوزدەن عايىپ بولادى. اقىرى القىنعان اتىڭ دا قارا تەرگە ءتۇسىپ, ەت قىزۋىمەن ءوزىڭ دە كوك تەر بولىپ توقتايسىڭ دا ورماندى سايدىڭ مۇزداي سالقىن اۋاسىن قوماعايلانا سىمىرەسىڭ. الىستا اڭشىلار مەن يتتەردىڭ ءۇنى قۇمىعا باستايدى, ال سەنىڭ ماڭايىڭ ءولى تىنىشتىق. ساڭىلاۋ-ساڭىلاۋ سيديعان اعاشتار سەلت ەتپەي مەلشيىپ قالعان, سەن ءوزىڭدى الدەبىر يت تۇمسىعى وتپەيتىن جىنىسقا كەلىپ قامالعانداي سەزىنەسىڭ. جىرا-جىرادان ساڭىراۋقۇلاقتىڭ سىزى, شىرىگەن جاپىراق پەن دىم تارتقان اعاش قابىعىنىڭ ءيىسى القىمدى بىتەپ بارادى. ورمان سىزى بارعان سايىن ۇدەپ, ىزعار قىسىپ, قاسقارايىپ كەلەدى... ەندى قونالقى تابۋ كەرەك. بىراق قۋعىننان سوڭ يتتەردى جيناپ الۋ دا قيىن. قالىڭ بىتقىلدا ءمۇيىز سىرناي دامىلسىز بوزداپ, بىرازعا دەيىن يتتەردىڭ قىڭسىلى مەن بالاعات ءسوز باسىلمايدى... اقىرى ابدەن كوز بايلانعاندا توپىرلاعان اڭشىلار ءتىپتى تانىمايتىن الدەبىر بويداق پومەششيكتىڭ ۋسادباسىنا كيىپ-جارىپ كىرەدى دە قوناقتاردى قارسى الۋعا ۇيدەن الىپ شىققان شام, شىراق پەن شامنىڭ جارىعىندا اۋلانى ابىر-دۇبىر شۋعا تولتىرىپ جىبەرەدى.
كەيدە مۇنداي قوناقجاي كورشىنىڭ ۇيىندە اڭشىلار بىرنەشە كۇن ەرۋ بوپ جاتاتىن كەزدەرى دە بولادى. تاڭ اتار اتپاستان سۋىق جەلدىڭ وتىندە, بوزقىراۋدى شالعىنداپ اتتانىسادى دا ىمىرت تۇسە قايتىپ ورالادى, ءۇستى-باستارى بالشىقتان ساتال-ساتال, اتتىڭ تەرى مەن اتقان اڭنىڭ تەرىسىنەن ك ۇلىمسى ءيىس مۇڭكىپ, سونان ءاي كەلىپ ءىشۋ باستالادى. دالادا كۇنى بويى سۋىق سورعان جۇرتقا قوناقجاي ءۇي قاشاندا جىلى. بەلدەمشەلەرىن اعىتىپ تاستاپ بولمەدەن بولمەنى شارلايدى, ەسەپسىز ءىشىپ-جەپ, ەدەندى قانعا بوياپ, كوزى شاراسىنان شىعا ازۋى اقسيىپ زالدىڭ ورتاسىندا جاتقان ارلان قاسقىردى قالاي اتقاندارى تۋرالى سابىنداي كوپىرتىپ ەل ەستىمەگەن حيكايانى سوعادى كەلىپ. اراق پەن تاماقتان سوڭ تۇلا بويىڭ سالدىراپ, ءتاتتى ءبىر ۇيقىنى اڭسايسىڭ دا اڭگىمەنى اعىندى سۋدىڭ ار جاعىنان ەستىگەندەي اسەردە بولاسىڭ. جەل وپكەن بەتىڭ دۋىلداپ, كوزىڭدى جۇمساڭ-اق اياعىڭنىڭ استىنان جەر كوشىپ جونەلەدى. الدەبىر بۇرىشتاعى قابىرعاسىنا قۇداي سۋرەتىن ءىلىپ شىراق قويعان بولمەدە باسىڭ جاستىققا تيىسىمەن كوز الدىڭا الا-قۇلا يتتەر ەلەستەپ, ات ۇستىندە كەلە جاتقانداي بۇكىل دەنەڭ سىزدايدى, ءسويتىپ جاتىپ وسىنىڭ ءبارىن - سۋرەتتى دە, يتتەردى دە, سەزىمىڭدى دە ۇيقى دۇنيەسىنە وزىڭمەن بىرگە الا كەتكەنىڭدى بىلمەي دە قالاسىڭ, ال جاتقان جەرىڭ ءبىر كەزدە شالدىڭ شوقىناتىن بولمەسى ەكەنى ەسىڭدە دە جوق, ءولىمى اڭىزعا تولى شال مارقۇم, مۇمكىن ءدال وسى توسەكتە جاتىپ كوز جۇمعان دا شىعار-اۋ.
كەيدە اڭشىلارعا ىلەسە الماي ۇيىقتاپ قالاسىڭ. سول كۇندەردىڭ راقاتى ءتىپتى ەرەكشە. ويانىپ, توسەكتەن تۇرماستان ۇزاق جاتاسىڭ. ءۇي تىپ-تىنىش. بولمەلەردى ارالاپ پەشكە وت جاعىپ جۇرگەن باعباننىڭ اياق تىقىرىنان, پەش كومەيىنەن شىققان وتىننىڭ سىتىرىنان باسقا دىبىس جوق. الدا ۋسادبانىڭ ۇزاقتى كۇنگە سوزىلاتىن مىلقاۋ تىنىشتىعى. اسىقپاي كيىنەسىڭ, باقتى ارالاپ, ۇمىت قالعان سۇپ-سۋىق المانى تاۋىپ الاسىڭ, ءبىر قىزىعى, سول الما باسقاسىنان مۇلدەم ەرەكشە, تىم ءتاتتى سياقتى كورىنەدى. بۇدان سوڭ قولىڭا كىتاپ الاسىڭ - اتامىزدان قالعان, قالىڭ بىلعارى تىستى, العاشقى بەتىندە التىن جۇلدىز جاپسىرعان ەسكى كىتاپتار. شىركەۋ داپتەرى سەكىلدى سارعايىپ, قۋراپ كەتكەن پاراقتارىنىڭ ءيىسى دە عاجاپ. قىشقىلتىم, كونە ءيىسمايىنىڭ كوك تاتىعان جاعىمدى وڭەزىن ەسكە سالادى... ءار پاراقتىڭ شەتىنە قۇس قاۋىرسىنىمەن مانەرلەپ تۇرىپ جازىپ كەتكەن ەسكەرتپەلەرى دە ەستە قالادى: «كونە مەن بۇگىنگى فيلوسوفتاردىڭ وي-ساناسىنا لايىق, اقىل مەن سەزىمنىڭ عاجايىپ كورىنىسى» دەگەن جازۋ اشىپ جىبەرگەندە العاشقى بەتتەن كوزگە تۇسەدى. امالسىز كىتاپتى وقۋعا كىرىسەسىڭ. مىناۋ - دۆوريانين-فيلوسوف», اللەگوريا, وسىدان ءجۇز جىل بۇرىن الدەبىر سانسىز وردەننىڭ يەسى «قوعامدىق وي-سانا» دەيتۇعىن باسپاحانادا باستىرىپ شىعارعان ەكەن, اڭگىمە توركىنى - كەزىندە «دۆوريانين فيلوسوف ۋاقىتى مەن اقىل-ويىن قيىپ, ادام ساناسىنىڭ بيىگىنەن اۋلاسىندا وتىرىپ دۇنيەنىڭ بولاشاق جوسپارىن جاساماق بولىپتى». بۇدان سوڭ «ۆولتەر مىرزانىڭ ساتيرالىق, فيلوسوفيالىق شىعارمالارىنا» تاپ بولاسىڭ دا اۋدارمانىڭ تاماشا اسەمدىگىنە قايران قالاسىڭ: «قۇرمەتتى مەنىڭ پاتشالارىم! ەرازم التى وندىق عاسىردا اقىماقتىققا ماداق جازعان ەكەن (مانەرى مەن تىنىس بەلگىلەرى قاز-قالپىندا); سىزدەر ماعان ەندى اقىلدى كوككە كوتەر دەپ بۇيىراسىزدار...». سودان ەكاتەرينا زامانىنىڭ ەسكىسىنەن رومانتيكالىق داۋىرگە, الماناحتارعا, سەنتيمەنتالدى-كوپىرمە, قالىڭ روماندارعا جەتەسىڭ... وسى كەزدە كوكەك ساعات ىشىنەن ىرشىپ شىعىپ, جەلكەڭدە تۇرىپ الىپ مازاقتاپ, يەن ءۇيدى باسىنا كوتەرەدى. ءارى بەرىدەن سوڭ جۇرەگىڭدى بىلدىرمەي ساعىنىشتى ءبىر مۇڭ جايلاي باستايدى...
مىناۋ «الەكسيستىڭ قۇپياسى», ال مىناۋ «ۆيكتور, الدە ورمانداعى ءسابي»: «ءتۇن ورتاسى! اۋليەدەي تىنىشتىق كۇندىزگى ايقاي-شۋ مەن تۇرعىنداردىڭ داراقى اندەرىن ءتۇرىپ شىقتى. ۇيقى ءبىزدىڭ جارتىشىرىمىزدىڭ بەتىنە ءوزىنىڭ قاراقۇرىق قاناتىن جايدى; بۇل ەندى ونىڭ بەتىنەن تاس تۇنەك پەن ارماندى سىپىرىپ تاستايدى... ارمان... سورلىنىڭ قاسىرەتىن قايتا-قايتا قوزعاعانى بولماسا ودان نە داۋا!». كوز الدىڭنان كونەنىڭ ءتاتتى سوزدەرى كولبەڭدەپ وتەدى: جارتاستار مەن قالىڭ ورمان, سۇرعىلت اي, جالعىزدىق, ەلەس پەن الباستى, روزا مەن ليليا, «الاپەس پەن دەلق ۇلىنىڭ بەيباستاقتىعى», ليۋدميلا مەن الەينانىڭ ۇلبىرەگەن قولدارى... ال مىناۋ جۋكوۆسكيدىڭ, باتيۋشكوۆتىڭ, ليتسەيست پۋشكيننىڭ اتتارى جازىلعان جۋرنالدار. ساعىنىشپەن اجەڭ ەسىڭە تۇسەدى, كلاۆيكوردتا ويناعان پولونەزىن, ەگىلىپ وتىرىپ «ەۆگەني ونەگيننەن» ءۇزىندى وقيتىنىن ەسكە الاسىڭ. كونە, ارمانداي ساعىنىشتى ءومىر كوز الدىڭا كەلەدى... ءبىر كەزدە دۆوريان ۋسادبالارىندا كورىكتى قىزدار مەن ايەلدەر ءومىر سۇرگەن ەكەن. سولاردىڭ پورترەتتەرى قابىرعادان ماعان قاراپ تۇر, شاشتارىن باياعىشا تۇيگەن ادەمى اريستوكرات باستار قيىلا قاراپ, ۇزىن كىرپىكتەرىن موليگەن مۇڭدى كوزدەرىنە ءتۇسىرىپ جىبەرگەن...
IV
پومەششيكتەردىڭ ۋسادباسىنان انتون الماسىنىڭ ءيىسى كوشىپ كەتكەن. ءبارى دە كەشە عانا ەدى, ال ماعان تۇتاس ءبىر عاسىر وتكەندەي كورىنەدى. ۆىسەلكانىڭ قارتتارى دا جوق, اننا گەراسيموۆنا دا دۇنيە سالعان, ارسەني سەمەنىچ ءوزىن-ءوزى اتىپ تاستادى... ۇلتاراقتاي جەر يەلەرىنىڭ زامانى تۋدى, بىراق بۇلار دا كەدەيلەنىپ, جوقشىلىققا ۇشىراۋدا. دەگەنمەن سول ۇلتاراقتاي جەرگە تابىنعان جوقشىلىق ءومىردىڭ بارىنا دا شۇكىر.
مىنە, مەن تاعى دا قارا كۇزدە ءوزىمدى دەرەۆنيادان كورەمىن. كۇن ب ۇلىڭعىر, اسپان بۇلتتى. ەرتەڭگىسىن اتقا ءمىنىپ, مىلتىعىمدى اسىنامىن دا جالعىز يت ەرتىپ قىرعا شىعامىن. جەل مىلتىقتىڭ اۋزىن ۇلىتىپ, كەيدە قار قىلاۋلاتىپ بەتتەن وسادى. كۇنى بويى مەن دالانى شارلايمىن... ءارى اش, ءارى ابدەن شارشاپ ىمىرت ۇيىرىلە ۋسادباعا قايتامىن, ۆىسەلكانىڭ شامى كورىنگەننەن-اق ءتۇتىن ءيىسى تاناۋىڭدى قىتىقتاپ, كوڭىلىڭ كوتەرىلىپ, جانىڭ جادىراپ سالا بەرەدى. ەسىمدە, ءبىزدىڭ ءۇي وسى مەزگىلدە «ىمىرتتاپ», شام جاقپاستان قاراكولەڭكەدە اڭگىمە قۇرۋدى ۇناتاتىن ەدى. كىرىپ كەلگەندە ىشكى ەكىنشى تەرەزەلەردى سالىپ قويعانىن كورەمىن دە قىسقى تىپ-تىنىش جايباراقات تىرشىلىكتى ساعىنعانداي بولامىن. جالشىلار لاشىعىندا قىزمەتشى پەشكە وت جاعىپ جاتادى, ال مەن بالا كەزىمدەگىدەي قىستىڭ ىزعارى تەپكەن سابانعا جۇرەلەپ وتىرا كەتەمىن دە بىردە جالىنداعان پەش كومەيىنە, بىردە تەرەزەدەن قاراۋىتىپ, مۇڭ شاقىرىپ ىمىرت باسىپ بارا جاتقان تىسقا قارايمىن. ودان كوپشىلىك بولمەسىنە بارامىن: قىزدار دوكەت پىشاقتارى جارقىلداپ كاپۋستا تۋراپ جاتادى, مەن پىشاقتىڭ تارسىلى مەن مۇڭعا تولى دەرەۆنيانىڭ تاماشا ءانىن تىڭداپ وتىرامىن. كەيدە كورشىمىز, شاعىن جەر يەسى كەلەدى دە مەنى ءبىراز ۋاقىتقا ەرتىپ كەتەدى... شاعىن دا بولسا ونىڭ ءوز راقاتى جەتىپ جاتىر.
شاعىن شارۋانىڭ يەسى ەرتە تۇرادى. كۇشەنە كەرىلىپ توسەكتەن تۇرادى دا ارزان تەمەكىدەن, بولماسا جاي ماحوركادان شىلىم ورايدى. قاراشانىڭ ەرتەڭگىلىك بوزعىلت ساۋلەسىنەن جالاڭاش كابينەت الاكەۋىم تارتىپ, كەرەۋەت باسىنداعى تۇلكىنىڭ قۇلا تەرىسىن, شاروۆار, كەستەلى قيسىق جاعالى كويلەك كيگەن قاپساعاي دەنەلى قوجايىندى ءىلىپ-قاشىپ تۇرادى دا اينادان ونىڭ قىپشاققا جاقىن اجارىن اڭعاراسىڭ. الاكەۋىم, جىپ-جىلى ۇيدە تاس كەرەڭ تىنىشتىق. ەسىك سىرتىنداعى دالىزدەن وسى ءۇيدى قىز كەزىنەن پانالاعان كارى اسپازشىنىڭ قورىلى ەستىلەدى. سونى بىلە تۇرا قوجايىن:
- لۋكەريا! ساماۋىر! - دەپ بولمەنى جاڭعىرتا ايقاي سالادى.
سودان سوڭ ەتىگىن كيىپ, بەلدەمشەسىن يىعىنا ارتا سالادى دا كويلەگىنىڭ ءوڭىرىن تۇيمەلەمەستەن باسپالداققا شىعادى. ەسىگى بەكىتۋلى سەڭكەدەن ءيتتىڭ ءيىسى مۇڭكيدى; ەرىنە كەرىلىپ, قىڭسىلاي ەسىنەپ, ەزۋلەرىن كەرە سوزعان تازىلار يەسىن قورشاي باستايدى.
- جات! - دەپ جاي عانا زەكىگەن بولادى دا قوجايىن باقتى كەسىپ قويماعا قاراي بەتتەيدى.
تاڭعى شىتقىل اۋانى, تۇنىمەن ءبۇرىسىپ, توڭىپ تۇرعان باقتىڭ ىزعارىن كوكىرەگىن كەرە جۇتىپ, جارمىسى وتالىپ قالعان قايىڭدى توعايدىڭ تۇبىندەگى قارايىپ كەتكەن قۋ جاپىراقتاردى بىتىرلاتا كەشىپ بارادى. ب ۇلىڭعىر الاسا اسپاننىڭ استىنان شاتىر جيەگىندە ۇيىقتاپ وتىرعان كەپتەرلەردىڭ ۇرپيگەن نوبايى كورىنەدى... اڭعا شىعۋ ءۇشىن تاپتىرمايتىن كۇن. اللەيانىڭ ورتاسىندا قوجايىن ءبىراز ايالداپ, كۇزگى دالاعا, بۇزاۋلار جايىلىپ جۇرگەن كۇزدىك بيدايدىڭ كوك القابىنا ۇزاق قارايدى. قۇمايدىڭ ەكى قانشىعى قىڭسىلاپ ونىڭ ەتىگىن ايمالاپ ءجۇر, ال زاليۆاي باقتىڭ سىرتىنا شىعىپ كەتكەن: تىكەندى بۇتالاردان سەكىرىپ, اڭشىنى ءتۇز دالاسىنا شاقىراتىن سەكىلدى. بىراق قۇمايمەن قازىر نە بىتىرەسىڭ؟ اڭ قازىر جازىقتا, سۇرلەۋ مەن جىمدا, ورمانعا جولامايدى, ويتكەنى جاپىراقتىڭ سىلدىرىنان ۇركەدى... شىركىن, تازى بولار ما ەدى!
قىرماندا استىق سوعۋ باستالعان. مولوتيلكانىڭ بارابانى جاي عانا گۋىلدەپ تۇر. قومىت-سايماندى كەرىلە تارتىپ, قي شەڭبەرىن شىر اينالىپ اتتار ءجۇر. شەڭبەردىڭ ورتاسىندا, ورىندىق ۇستىندە اينالىپ وتىرعان ايداۋشى ايقايلاپ قويىپ, ۇنەمى كوزى تاڭۋلى ۇيقىلى-وياۋ شابان بوز كەرىكتى بيشىكپەن شىقپىرتا بەرەدى.
- قىزدار, ءاي قىزدار, تەزدەتىڭدەر! - دەپ كەنەپ كويلەك كيگەن باۋ لاقتىرۋشى شىرىلداپ تۇر.
- قۇداي وڭداسىن! - دەپ جىگىت العاشقى باۋدى باراباننىڭ كومەيىنە اتىپ جىبەردى, باۋ سىقىرلاپ, بىتىرلاپ بىت-شىتى شىعادى دا شاڭى اسپانعا بىراق بۇرق ەتەدى. باراباننىڭ گۇجىلى بۇرىنعىدان كۇشەيە تۇسەدى دە جۇمىس قىزىپ, كەشىكپەي تارسىل-كۇرسىل ءبىر-بىرىمەن ۇلاسىپ, ءدان سوعۋدىڭ قۇلاققا جاعىمدى گۋىلىنە اينالادى. قوجايىن قىرمان اۋزىندا قىزىلدى-جاسىلدى ورامالداردىڭ قارا كولەڭكەدەگى جەلبىرىن, ساباندى قاپسىرىپ, تىرماۋىش ۇستاعان قولداردىڭ قيمىلىن باقىلاپ, باراباننىڭ گۋىلىمەن جارىسقان ات ايداۋشىنىڭ ىسقىرىعى مەن ايقايىنا ريزا بولىپ تۇرعانى. توپان بۇلتشا بۋداقتاپ قاقپادان بۇرقىرايدى. ەسىك كوزىندە تاپجىلماي تۇرعان قوجايىننىڭ ءۇستى-باسىن شاڭ تۇتقان. ءجيى-ءجيى دالاعا كوز تاستاپ قويادى... كەشىكپەي دالا دا بوز تارتار, كەشىكپەي ونى دا بوزقىراۋ باسار...
بوزقىراۋ قاردىڭ باسى. تازى جوق, قاراشادا اڭعا شىعار امال دا جوق; بىراق قىس كەلىسىمەن قۇمايمەن دە «جۇمىس» باستالادى. سوندا تاعى دا باياعىداي شاعىن بايلار ءبىر-ءبىرىن تاۋىپ, تاعى دا سوڭعى تيىن-تەبەندەرىن قاعىپ-سىلكىپ ءىشىس باستالادى, كۇنى بويى قارلى تۇزدە قاڭعىرۋمەن كۇن ولتىرەدى. ال كەشكىسىن قايداعى ءبىر تۇكپىردەگى حۋتوردىڭ فليگەلىندە قىسقى ءتۇننىڭ شىمىلدىعىن تەسىپ وت جىلتىرايدى. سول قۋىقتاي تار فليگەلدە تەمەكىنىڭ ءتۇتىنى قالىقتاپ, بالاۋىز شىراق سىعىرايىپ, گيتارانىڭ شەكتەرى كۇيگە كەلەدى...
ىمىرتتا جىندانعان جەل بەبەۋ قاقتى,
قاقپامنىڭ جۋساپ تۇرعان اۋزىن اشتى —
دەپ, الدەكىم قوڭىر داۋىسپەن باستايدى. باسقالارى بەت-بەتىمەن جامىراپ, مونتانى ازىلدەسكەن بولىپ مۇڭدى داۋىسپەن قوستايدى:
قاقپامنىڭ جۋساپ تۇرعان اۋزىن اشتى,
اق قارمەن سايراپ جاتقان جولدى باستى...
