«ۇلكەن جەتىلىك» جيىنى ءۇمىتتى اقتادى ما؟

سوڭعى اپتادا كۇللى الەم قۇلاق تۇرگەن ايتۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى, ءسوز جوق, توكيودا ەكى كۇن بويى وتكەن «ۇلكەن جەتىلىكتىڭ» ءسامميتى بولدى. جارعاق قۇلاعى ءتۇرۋلى جاھان ودان جانعا جاسىن تاستار جارقىن جاڭالىق كۇتپەسە دە, ءالىپ ارتىنىڭ بايى­بىن باعىپ, سانا سەرپىلتەر سارا سوزدەردى دامەتكەنى انىق. البەتتە, قارا تۇياق تىگىلگەن, قازان باسىن ۇيىرگەن بۇل جيىنعا الىستان ساپتىاياققا اس قۇيىپ, سابىنان قاراۋىل قاراعانداي كەيىپتە كوز تاستاپ وتىرعاندار دا تابىلدى. سوندىقتان الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى 7 ەلىنىڭ باسشىلارى باس قوسقان كەزدەسۋ قورىتىندىسى تۋراسىندا ءار الۋان پىكىرلەر قايشىلىعىنىڭ بولۋى زاڭدى نارسە ەدى. اۋەلى ءپوزيتيۆتى سارىنداعى اقپارلاردان ساباقتى ينە تارتىپ كورەيىك. جاپوننىڭ ميە پرەفەكتۋراسىنداعى يسە-سيمە ۇلتتىق پاركىندە جۇمىسىن اياق­تاعان ءسامميتتىڭ سوڭعى كۇ­نىندە وعان قاتىسۋشى ەلدەر لي­دەرلەرى ءۇش سەسسيا وتكىزىپ, قورىتىندى دەكلاراتسيا قا­بىلدادى. وتىرىستىڭ ءتۇيىنى بويىنشا بۇدان تەرروريزم مەن جەمقورلىققا قارسى كۇرەس, كيبەرقاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ مەن دەنساۋلىقتى جاق­سار­تۋعا ىقپال ەتۋ, سونداي-اق ين­فراقۇرىلىمدى جەتىلدىرۋ مەن ايەلدەردىڭ قوعامداعى ءرو­لىن ىلگەرى جىلجىتۋ سەكىلدى جەكەلەگەن ماسەلەلەر بويىنشا ءتيىستى قۇجاتتار ماقۇلداندى. وسى تۇستا الەم نازارىن ءبىر­دەن وزىنە بۇرىپ اكەتكەن وقىس وقيعا ورىن الدى. اقش پرەزيدەنتى باراك وباما جيىن بىتەر-بىتپەستە ونىڭ الاڭىنان ءبىرىنشى بولىپ كەتىپ قالىپ, حيروسيماعا ارنايى اتباسىن بۇرىپ باردى. ءسويتىپ, 1945 جىلدىڭ تامىزىندا امەري­كا اۋە كۇشتەرى جاساعان اتوم بوم­باسى شابۋىلىنان كەيىن بۇلاي قاراي اياق باسقان قۇراما شتاتتاردىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى اتاندى. مۇندا وبامانىڭ باراتىنى ايتىلعاننان الەم قاۋىمداستىعىن الاڭداتقان ءبىرىنشى سۇراق بۇدان 71 جىل بۇرىن جازىقسىز جۇرتتى قى­ناداي قىرىپ سالعان قۋاتتى جارىلىس ءۇشىن ونىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان كەشىرىم سۇراي­تىن-سۇرامايتىنى تۋراسىندا ءوربىدى. بىراق اق ءۇيدىڭ ەگەسى بارعان بويدا ءوزىنىڭ مۇنداي نيەتى جوق ەكەنىن بىردەن اشىپ ايتتى. سوندىقتان بىلايعى جۇرت ءۇشىن ونىڭ مۇندا نەگە جانە نە ءۇشىن كەلگەنى تۇسىنىكسىز كۇيىندە قالىپ قويدى. وسىنىڭ سوڭىن الا سام­ميت­تىڭ كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىعا قويماعانى جايىندا پىكىر ايتۋلار كوبەيدى. ماسەلەن, رە­سەي مەملەكەتتىك دۋماسى حا­لىق­­ارالىق ىستەر جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى الەكسەي پۋشكوۆ Twitter-دەگى ءوزىنىڭ پاراقشاسىنا: «G7 سانكتسيانى سوزۋدان باسقا, بىردە-ءبىر شەشىم قابىلداعان جوق. ەشتەڭەنى قوزعاماعان جيىن بولدى: وعان بۇلار ءبىر-بىرلەرىن كورىپ, سۋشي مەن سيابۋ-سيابۋ جەۋ ءۇشىن عانا كەلگەن سياقتى», – دەپ جازدى. ال ۇلىبريتانيانىڭ ايگىلى CNN تەلەكومپانياسى بۇدان دا تەرەڭ كەتىپ, «كەزدەسۋ الدىن الا جوسپارلانعانداي تىم جاتىق بولىپ وتە قويعان جوق» دەگەن مازمۇندا كوڭىل تولماستىق ءبىلدىردى. مۇنى ەلەكتروندى ءباسپاسوز جاپونيا مەن اقش اراسىنداعى اليانستى اسكەري باعىتتاعى ىنتىماقتاستىق اۋقىمىن كەڭەيتۋ ەسەبىنەن نىعايتا ءتۇسۋدى كوزدەگەن پرەمەر-مينيستر سيندزو ابە ارەكەتىنىڭ امەريكا اسكەري بازاسى ورنالاسقان وكيناۆا ارالى تۇراتىندار تاراپىنان نارازىلىققا ۇشىراۋىمەن بايلانىستىرا قاراستىردى. سول سياقتى قارجى كەلىسسوزى دە جالعاسپادى, ويتكەنى, ەلدەردىڭ قارجى مينيسترلەرىنە ابەنىڭ ۇجىمدىق فيسكال جونىندە­گى ۇسىنىسى ۇناعان جوق, ال اقش مۇنداي جاعدايدا يەنا باعامىنىڭ كۇرت ءتۇسىپ كەتەتىنىن ەسكەرتتى, دەپ اتاپ ءوتتى CNN بۇدان ءارى. ەۋرووداق ليدەرلەرى پرەمەردىڭ كوشى-قون داعدارى­سى جونىندەگى كوزقاراسىنا دا رازى بولا قويمادى. سەبەبى, بۇدان ونىڭ بوسقىنداردى قا­بىلداۋعا ەمەس, ءوز ەلىنىڭ ىشكى ەكونوميكالىق پروبلەمالارىن شەشىپ الۋعا, سونىڭ ىشىندە ايەلدەر مەن قارتاڭ ادامداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا كوبىرەك ىنتالى ەكەنى بايقالىپ قالدى. سوندىقتان جاپونيا­نىڭ ورتاق داعدارىستى ەڭسەرۋگە باعىتتالعان جۇمىسىنىڭ ماز­مۇنى وزىنە قارجىلاي كومەك سۇراۋعا قۇرالاتىنى G7 ەلدەرى باسشىلارىن قۋانتا قويعان جوق. بريتانيا باق-تارى «ۇلكەن جەتىلىك» كەزدەسۋلەرى جايىنان جازعاندا, كوبىنە-كوپ ءوز ەلدەرىنىڭ ەۋرووداقتان شىعۋى ماسەلەسى بويىنشا داۋىس بەرۋگە قۇرىلاتىن رەفەرەندۋم­عا توقتالماي وتە المايدى. سام­ميتتىڭ سوڭعى كۇنى G7 ەل­دەرى باسشىلارىنىڭ بۇعان كوز­قاراسى انىق بايقالدى. اعىلشىننىڭ Financial Times گازەتى وسى ورايدا بريتانيا ەو-دان شىعا قالعان جاعداي ءۇشىن قوسىمشا جوسپار جاسالىپ قويعانىن جەتكىزەدى. ۆۆس اتاپ كورسەتكەندەي, وسى جەردە توپ بريتانيانىڭ ەو-دان شىعۋى بۇعان دەيىن باستالىپ كەتكەن حالىقارالىق ساۋدا مەن ينۆەستيتسيا جۇيەسىن مۇقىم جويىپ جىبەرگەلى تۇرعانىن ەسكەرتكەن. كەزدەسۋدە سونداي-اق Brexit-ءتىڭ الەم ەكونوميكاسى ءۇشىن ۇلكەن قاتەر ءتوندىرۋشى كۇش بولاتىنى دا اشىق اي­تىلعان. مۇنىڭ تابيعي نارسە ەكەنىن G7 ەلدەرىنىڭ قارجى مينيسترلەرى بۇل ءسامميتتىڭ الدىنداعى كەزدەسۋلەرىندە بىلدىرگەن ەكەن. جيىندا سونىمەن قاتار ەۋروپاداعى كوشى-قون داعدارىسىنىڭ عالامدىق اۋقىمعا دەيىن كوتەرىلىپ باراتىنى ءسوز بولعان. وسىعان وراي حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى مەن دونور-ەلدەردەن قارجىلاي كومەك سۇرالاتىنى بەلگىلى بولىپ قالدى. ۆۆس بۇدان بولەك, جيىندا قىتايدىڭ اتى ناقتى ايتىلماعانىمەن, وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىندە سوڭعى كەزدەرى قالىپتاسىپ جاتقان احۋالدىڭ الاڭداتارلىق حالدە ەكەنى اڭگىمەگە ارقاۋ ەتىلگەنىن العا تارتادى. Reuters ەندى قىتاي تاراپىنىڭ ءۇنسىز قالا بەرەتىنىنە ءشۇبا كەلتىرەدى. ال G7 ليدەرلەرى تىنىق مۇحيتتىڭ باتىس اۋماعىندا ەكسپانسيالىق ارەكەتتەر جاساۋدىڭ ەندىگى جەردە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىققا ۇشىرايتىنىن ءبىر اۋىزدان مالىمدەدى. بۇعان ىلە-شالا جاۋاپ قايتارعان قىتاي ەكىجاقتى تەرريتوريالىق داۋعا ءۇشىنشى جاق ارالاسۋى ءوزىنىڭ سابىر سۋىن سارقىپ جىبەرەتىنىن جاسىرماي جەتكىزدى. توكيو ءسامميتىنىڭ ەستە قا­لارلىق تۇستارى دا وسىلار بولدى. كەڭەس بارىسىندا بۇدان باسقا دا ءبىراز اڭگىمەنىڭ تيەگى اعىتىلدى. سونىڭ سۇبەلىسى, شاماسى, رەسەيگە ەنگىزىلگەن سانك­تسيانىڭ ءالى جالعاسا بەرە­تىنى جونىندەگى مامىلە بولسا كەرەك. ويتكەنى, ول ەكى بىردەي ماسەلەنىڭ باسىن قامتىپ كەتتى. ونىڭ ءبىرىنشىسى سانكتسيانى جىل سوڭىنا دەيىن سوزۋ بولسا, ەكىنشىسى مۇنىڭ ۋكرايناداعى احۋالعا بايلانىستىرىلا جا­سال­­عانىنان كورىندى. وسىعان قاتىستى ءسوزدى باستاپ بەرگەن سيندزو ابە رەسەيدىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى داۋ-جانجالداردى شەشۋدە, سونىڭ ىشىندەگى سيرياداعى جاعدايدى رەتتەۋدە ءتۇيىندى ءرول اتقارۋى ءتيىس ەكەنىن ايتا كەلىپ, بۇل ماسەلەدە رف پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتينمەن مىندەتتى تۇردە ديالوگ جۇرگىزىپ وتىرۋدان ايىرىلىپ قالماۋدى ۇسىندى. ال بريتانيا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى دەۆيد كەمەروننىڭ ماسكەۋ تاراپىنا ارنالىپ ايتىلعان ءسوزى بۇعان قاراعاندا, قاتقىلداۋ ءارى ناقتىلاۋ شىقتى. «G7 ەلدەرى رف-عا قاتىستى سانكتسيانى ماۋ­سىم ايىندا سوزۋ قاجەتتىگى جونىندە ىمىرا جاساستى. ەندى «ۇلكەن جەتىلىكتىڭ» ليدەرلەرى مينسك كەلىسىمى شارتتارى تولىق ورىندالعانشا, قازىرگى قولدانىستا جۇرگەن سانكتسيالار كۇشى بۇرىنعى قالپىندا ساقتالىپ قالۋى ءتيىس دەپ سانايدى», – دەدى ول. ال مينسك كەلىسىمىندە ۋك­راي­نانىڭ وڭ­تۇستىك-شىعىس ايماعىنداعى احۋالدى رەتتەۋدىڭ قاراس­تىرىلعانى بەلگىلى. سامميتتە قابىلدانعان دەكلاراتسيانىڭ قورىتىندى بولىگى «ۇلكەن جەتىلىك» سىرت­قى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ حي­روسيماداعى كەزدەسۋلەرىنەن كەيىن قابىلداعان كومميۋني­كەسىنەن الىنىپتى. ساياسي ساراپشىلار الدىن الا كۇت­كەندەي, وندا قازىرگى تاڭدا كورەي تۇبەگىندە قالىپتاسىپ وتىرعان احۋال دا قامتىلعان. G7 ليدەرلەرى كحدر-دىڭ ياد­­رولىق جانە زىمىران سى­ناقتارىن جۇرگىزۋىن سىنعا الىپ, مۇنداي ارەكەتتىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قارارىن بۇزعاندىق بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ وتەدى. قۇجاتتا سون­داي-اق, تاراپتار «يراننىڭ بال­ليستيكالىق زىمىرانداردى سىناقتان وتكىزۋدى جالعاستىرۋ جونىندە شەشىم قابىلداعانى­نا الاڭداۋشىلىق» بىلدىرەدى. البەتتە, بۇل رەتتە سيرياداعى داعدارىستىڭ جايى دا نازاردان تىس قالماعان. مۇندا G7 ەلدەرى جەتەكشىلەرى «ەلدىڭ اۋماعىندا, اسىرەسە, الەپپو ماڭىندا ۇرىس قيمىلدارىن توقتاتۋ جونىندەگى كەلىسىمدى بۇزىپ وتىرعان سيريا رەجىمى» سىن ساداعىنا ءىلىنىپ, رەسەي مەن يراندى سيريا باس­شىلىعىنا ىقپال جاساۋعا شاقىرادى. سوڭىندا الەم ەكونوميكاسىنداعى قازىرگى جاع­داي ءبىرشاما قوزعالىپ, وندا تۇيىقتان شىعاتىن جولداردىڭ ءالى دە ساقتالىپ تۇرعانى ايتىلادى. جيىندا جاپون پرە­مەرى بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ باستى پروبلەماسى الەم ەكونوميكاسى بولىپ وتىرعانىن بىرنەشە رەت اتاپ ءوتىپ, 2008 جىلعى جاعدايدىڭ قايتالانۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتكەنىنە قاراماستان, كەز­دەسۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ قالعان بولىگى ونى تولىق قولداپ كەت­پەدى. ماسەلەن, حالىق­­ارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى كريس­تين لاگارد قازىرگى الەمدىك احۋالدىڭ مۇلدەم بولەك ەكە­­نىن ايتىپ, بۇعان قارسى شىقتى. دەگەنمەن, ونى ءوزى دە جەر ءجۇزى ەكونوميكاسىنىڭ سول داعدارىستىڭ اسەرىنەن ءالى شات­قاياقتاپ كەلە جاتقانىن جاسىرا المادى. ءسويتىپ, توكيو ءسامميتى الەم ەكونوميكاسى مەن حا­لىق­­ارالىق جاعدايعا بايلانىستى ءتۇيىنى تارقاتىلماي تۇر­عان ماسەلەلەردىڭ ءالى كوپ ەكە­نىن, بىراق ولاردى شەشۋدىڭ ناقتىلى تاسىلدەرى تابىلا قويماعانىن كورسەتىپ بەردى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, «ۇلكەن جەتىلىكتىڭ» بۇرىنعى پروبلەمالاردى تىزبەلەپ شىققاننان باسقا جوعارى جەتىستىككە جەتە الماعانى ايقىن كورىنىپ تۇر. سەرىك ءپىرنازار, «ەگەمەن قازاقستان»