* 31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى
(جوعالعان كىتاپتىڭ جالعىز بەتى)
پوەما
... جاعى تۇكتى جىلقى ايۋان,
يەسىن قايدا جاياۋ سالماعان.
جالپ-جالپ ەتكەن جاپالاق
جازىدا كىمگە جولداس بولماعان.
سارى شىپشىقتاي شىرلاتىپ
عازىرەيىل كىمدەرگە قۇرىق سالماعان,
ساقالىنا سارى شىركەي ۇيالاپ,
ميىعىنا قارا شىبىن بالالاپ,
جازىدا مال ىزدەگەن قازاقتىڭ
باسى قايدا قالماعان.
شالكيىز
... 1928 جىلى قىركۇيەكتىڭ ءۇشىنشى جۇلدىزىندا ارقا جەرىندە ۇيىمداستىرىلعان سارىسۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى اقكەڭسە دەپ اتالادى. بۇرىنعى بەس بولىس تاما, ەكى بولىس تاراقتى ون بەس اۋىل وسى جاڭا اۋداننىڭ قۇرامىنا ەندى.
ءستاليننىڭ «كىشى قازان» توڭكەرىسى, بايلاردى كامپەسكەلەۋ, «قارا نوعاي» وقيعاسى, سوزاق كوتەرىلىسى ءبىر-بىرىنە جالعاسقان ەلدىڭ ۇرەيىن الار وقيعالار بولدى.
1927-28 جىلدارداعى مال-مۇلكى ءتاركىلەنگەندەر ىشىندە جاعالبايلى ارعىنباي بالالارى وكسىكباي, قاقۋ, ايداربالتا يمانبەك, اۋەسبەك, شاقا تۇسىپبەك (ىقىلاس دۇكەن ۇلىنىڭ بالاسى), شاجا كەڭگولدىڭ اقبەرگەنى, نوعايلى ءتۇسىپ, جابال جانبەكتىڭ تولەنبەگى سەكىلدى بايلار كامپەسكەگە ىلىككەن.
ارىپ-اشقان ەل 1932 جىلى قاراشانىڭ 24 جۇلدىزىندا اۋليەاتانى بەتكە الىپ بوستى. اشتىقتان, جۇتتان قىرىلعان ەلدىڭ شاباقتى وزەنىنىڭ بويىنا, بايقادامعا جەتكەنى 500-دەي ءتۇتىن عانا. ال سارىسۋ وزەنى بويىنان كەتكەن ەل ەكى جارىم مىڭنان اسا شاڭىراق بولاتىن.
(دەرەك كوزدەرىنەن)
دۇنيەدە الاي-تۇلەي, استاڭ-كەستەڭ, بۇل قازاق سان تاعدىردى باستان كەشكەن. بايانى جوق عۇمىردا بايىز تاپپاي استاڭ-كەستەڭ تىرلىكتەن قاشقان, كوشكەن... كولدەرى بولسا داعى شالقار, نۇرلى, بۇل قازاق باستان كەشكەن سان تاعدىردى. بار ءيتى زامانداردىڭ شاۋىلدەگەن – تاريحى ءبىزدىڭ ەلدىڭ, قالقام, مۇڭلى. تۇسكەندە تالاپايعا تاعدىرلارى, اعالار ارمان ايتقان الدىمداعى. ... جۋساننىڭ جانارىنان جاس كورگەنمىن, قاراعان تامىرىندا قاننىڭ داعى. اللانىڭ دوبى ەكەن عوي, باسىڭ, ادام, كوزىڭنىڭ كەپپەي قالسا جاسى – جامان. تاعدىرىڭ تالاپايعا تۇسكەن سوندا ءتاسپيحتىڭ تاسىنداي بوپ شاشىراعان. تۇلپارىن ۇلگەرمەستەن تاڭ اسىرىپ, اق تاڭدا الابۇرتىپ, الاسۇرىپ. بەتكە الىپ قاراتاۋدى تارتقان دەيدى – ارقادان اۋا كوشكەن, ناعاشى جۇرت. ەرلەرى اسىپ تالاي تۋدى الاشتان, تاعدىردىڭ تايعاق جولى قۋعان, اسقان. ارقادان اۋا كوشكەن قالىڭ تاما بەتكە الىپ قاراتاۋدى شۋدان اسقان. ەر ەدىڭ, سان ايقاستا جولىڭ بولعان, جاسالدى بەتپاق جوندا قورىم قولدان. تامانىڭ باسىپ كەتكەن ءىزىن كوردىم – ۋفادان, قازان, ورال, ورىنبوردان. ەرىكسىز كەلگەن كەزدە كوش رەتى, مىناۋ ەل قايدا تارتتى وسى بەتى؟.. الىس پا ەڭ, ارقا مەنەن شۋ اراسى قان ىشكەن مىڭ توعىز ءجۇز وتىز ەكى. بۇل ەلدىڭ باعىلانى, ساڭىلاعى, ارقادان اۋا كوشىپ اڭىرادى. ...سولاردىڭ ءىزىن كەسىپ جولعا شىقتىم – – قولدا! – دەپ قارابۋرا ارۋاعى. باسىنان قاراتاۋداي قارا ناردىڭ, كوز سالىپ كوش جولىنا قاراعانمىن. تاسىباي, جولدىبايداي قوس اۋليە – باسىڭا تۇنەپ بارىپ قالام الدىم. جايقالسا ۇرپاعىڭنىڭ كەمەل باعى, كۇنى ەرتەڭ ءبىر ءسوز قالار مەنەن-داعى. قول جايىپ ساپارىما باتاڭدى بەر – ەل سۇيگەن ەرۋەكەڭ – ەل ارداعى. ەل سۇيگەن ەرۋبايداي ەل ۇرانى, بىتپەيدى ۇرپاق باردا ءومىر ءانى. ارىڭنىڭ ومىراۋى قان اعىزسا – جانىمنىڭ قوڭىراۋى قاعىلادى. بارىڭدى قالماي ۋاقىت توناپ الىپ, كەتسە ەكەن مىناۋ كوشتىڭ جولى اعارىپ. الدىمدى الداسپانمەن الاستاشى – قازاندا قان جاۋدىرعان شورا, نارىك! مىناۋ كوش قارالى كوش, جارالى كوش, جاپسارىن بىلگىڭ كەلسە, ماعان ىلەس! ايرىلعان جالعىزىنان انانى كەش – ارقادان اۋا كوشكەن تامانى كەش! جىل وتكەن, ودان بەرى عاسىر وتكەن, جىلجىماي كوش-كەرۋەن قاسىرەتتەن. باتپاققا باقىت-باعى باتا-باتا – بەتپاقتا بابالاردىڭ باسى كەتكەن. كەپپەگەن كوزدەرىنىڭ جاسى, قارعام, باباڭنىڭ بەتپاق جوندا باسى قالعان. شاشىلعان سۇيەكتەرىن تاسىپ العام – ارايى ازاتتىقتىڭ – اسىل ارمان! كوزىمنىڭ دەمەسەم دە جاسى كەپتى, جىل ءوتتى, سودان بەرى عاسىر ءوتتى. ...ىقىلاس قوبىزىنىڭ ساعاعىنداي – سۇگىردىڭ كۇيلەرىندەي قاسيەتتى. ءنار ىزدەپ الا تاڭنان, قارا كەشتەن, ەسىنەن كوش-كەرۋەن تانا كوشكەن. سول جايلى نە ايتاسىڭ سامال ەسكەن سونداعى سوقپاق اناۋ تاماكوشكەن. تاماكوشكەن... * * * بەتباقتىڭ بەلى بەدەرسىز, بەدەرسىز شولگە نە دەرسىز؟.. تالاتقان تاعدىر – تازىعا – جاراتقان, قانداي شەبەرسىز. بايلانىپ جىپكە كوگەنسىز, اينالىپ قايتا كەلەرسىز. تاڭدايعا تامشى تامىزباي – ماڭدايعا جازسا نە دەرسىز؟ تىرشىلىك بۇرىپ ارناسىن, تاماعا باسقان تاڭباسىن. «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن اشا ءبىر تۇياق قالماسىن!» وتسە دە جىلدار ارادا, تاۋپىق بەر, ءتاڭىر, تاماعا. تولقىن عوي ەل دە تورىقسا – باس ۇرىپ ولەر جاعاعا. قارا ءتۇن سوڭى قارا كۇن! سول كەزدىڭ ايتشى حابارىن. ...جاراتقانىما جالىنىپ – قاباقتارىڭا قارادىم. ءيا, سولاي ەندى, قاراعىم, جايىمدى ۇقساڭ جارادىڭ. تورعايداي توزعان تامانىڭ – ارتىنان قۋىپ بارامىن...
ءبىرىنشى جەلى
ايرىلىپ انا ۇلىنان,
اعا دوستان,
مىنا قوس حابار الماي انا قوستان.
قار جاۋعان قاراشادا
ۇباپ-شۇباپ
بەتكە الىپ قاراتاۋدى تاما بوسقان.
شىڭعىرتىپ ايتار بولساڭ,
شىنىڭ دالەل,
سوقپاعان وڭ جاعىنان بۇرىن دا جەل.
بەتپاقتىڭ بەتپاق جونىن قيالادى –
بوسقان ەل,
جىلاعان ەل,
شۇبىرعان ەل.
مىناۋ جۇرت جارالعانداي شەر – قۇسادان,
نە دەگەن جانى ءسىرى كونبىس ادام.
اقكەڭسە,
قاراجارتاس,
قامىسمولا,
تۇگىسكەن تۇسكە ەنە مە ەندى ساعان؟
ەي, تاعدىر,
قاسارىس سەن,
قاسارىپ قال!
بۇل بوسۋ تىرلىك ەمەس اسا قۇپتار.
... وشاقتا جىلتىراعان وتتى اڭديدى
اۋىسقان اقىل-ەسى اش-ارىقتار.
ءومىر بۇل,
ەش پەندەنىڭ ولگىسى جوق,
جاڭعىرار جادىمىزدا شەرلى سۋرەت.
شۇبىرىپ ۇزدىك-سوزدىق بوسقان ەلى –
بەتپاقتا بەدەرى جوق,
بەلگىسى جوق.
بەتپاقتىڭ بولعان تالاي شەتى قونىس,
مالىنا جۋسان,
كودە,
وتى دا ءورىس.
شۋ جاقتان شۇعىلا ىزدەپ شۇبىرادى –
تامانىڭ تارماقتارى جەتى بولىس.
... ەلسىزدە ەسسىز بوران اڭىراسىن,
شارشايسىڭ,
شالدىعاسىڭ,
شاعىلاسىڭ.
... شوماننان تاراعان جۇرت جاياۋ-جالپى
اۋدارىپ دورباسىنان قاعىپ اسىن.
اش قۇرساق ۋايىم باردا, الاڭ باردا,
كوزىڭدى شۇقيدى ما جامان قارعا.
ۇمبەتىن مۇحامەدتىڭ مانسۇق ەتكەن –
قۇدايدىڭ قۇدىرەتىنە امال بار ما؟
جاراتقان,
كوز ۇشىندا قاشىق بەل تۇر,
كەلتىرسەڭ وسىلارعا ءناسىپ كەلتىر!
...سۇزەكتەن ءۇش نەمەرە قاتار قۇلاپ –
ەمشەگىن كوككە ساۋدى ءاسىپ كەمپىر.
پەندەنىڭ قايعى-شەرى ىشتە ولە مە,
كىرمەيدى ءبىر جاقسىلىق تۇسكە نەگە؟
...بەت سيپاپ بەسىن اۋا بەتپاق جوندا –
كومۋسىز قالا بەردى ءۇش نەمەرە.
ادامزات جولىقپاسىن شەرلى كۇنگە,
قوزعايىن بۇل قايعىمدى ەندى كىمگە؟
ءۇش ارمان ادا بولدى ايدالادا
ءۇش ءۇمىت قاتار ءسوندى جەلدى كۇندە.
تاعدىرعا پەندە بىتكەن باس ۇرا ما,
كوزىنىڭ تامباي قالعان جاسى عانا.
جالت قاراپ كەرەگەنىڭ توركوزىنەن –
اتتانىپ كەتە باردى ءاسىپ انا.
جانىنان تامشىلاسا جان شۋاعى,
رۋحىڭ جەتىم قالىپ جانشىلادى.
...اتتانىپ كەتە باردى ءاسىپ انا
شوماننىڭ بىرگە ءسوندى بار شىراعى...
* * *
زامان قۇبىلعان,
ادام تۇعىردان:
تايعان سول كۇندە –
«شومان قىرىلعان».
ساي ما ول
مولا ما؟
كوز جاسقا تولا ما؟..
ال سەن نە ايتاسىڭ –
ءجۇندى وبا,
سارى وبا؟
جىلاعان,
قينالعان,
ءۇزىلىپ كۇي قالعان.
كومۋسىز ەل قالعان –
تىگۋلى ءۇي قالعان.
تىرلىكتىڭ قيىنى,
كەلمەگەن ءيىنى –
...كۇزەكتىڭ مولاسى
بۇرقىنىڭ بيىگى.
قاستەرلى,
كيەلى,
جىر ەلى,
كۇي ەلى.
شاشىلعان وسىندا
باباڭنىڭ سۇيەگى.
شۋدىڭ اق تاڭىندا,
جول باستار كورگەندەر.
بوزتوبە ماڭىندا –
مولداستار ولگەن جەر.
زامان قۇبىلعان,
ادام تۇعىردان:
تايعان سول كۇندە –
«شومان قىرىلعان».
* * *
...1946 جىلدارعا دەيىن بەتپاقدالاعا ەل اياعىن باسپادى. «شومان قىرىلعان» سايدى العاش كورگەندەر سوعىس بىتكەننەن كەيىن ءبىر جىلدان سوڭ قۋ بويىنا ەگىن ەگۋگە شىققان ءبىزدىڭ ەلدىڭ ادامدارى. ولار تىگۋلى قالعان كيىز ۇيلەرگە, شاشىلعان مايىتتەرگە ۇشىراسقان. ادام سۇيەكتەرىن, باس قاڭقالارىن, شاشتارىن جيناپ جەرلەگەندەردىڭ اراسىندا سەنىڭ اكەڭ تورعاي, مەنىڭ اكەم ورازالى بولعان.
وسى سۇمدىقتى كوزىمەن كورگەن حالىق اقىنى بۇرالقى قۇدايبەرگەن ۇلى:
قۇلازىعان قۇمايت بەل,
ارىعان نەگە مۇنشا ەل.
ەلەس بەرىپ ەسىل ەر –
ەسكە تۇسەر قايران جەر, – دەپ جىلاپتى.
ارقادان بوسقان تاما, تاراقتىنىڭ شۋ بويىنا امان جەتكەنى 1934 جىلعى ساناق بويىنشا 4 مىڭعا جەتەر-جەتپەس. شۇبىرعان 15 مىڭعا جۋىق حالىقتىڭ قالعانى بەتپاقتىڭ بەدەرسىز بەلىندە اشتان قىرىلعان.
(ەل اقساقالى, قارت ۇستاز, ولكەتانۋشى جاقسىباي سۇلەيمەنوۆتىڭ ەستەلىگىنەن).
ءبىرىنشى شەگىنىس
بەتپاقتا مۇڭلى, قۋلى تاۋ اتتارى,
جازىلار بارا قالساڭ ساۋاپقا ءالى.
جۇقالاپ جۇت جىلىنان ساۋال قويسام –
قوس تاۋدىڭ ءازىر مە ەكەن جاۋاپتارى؟
بەتپاقتا مۇنارتاتىن
مۇڭلى,
قۋلى,
پەندەنى جۇرەگى بار مۇڭدى قىلدى.
تۇندىرىپ جانارىمدى تۇما جاسقا –
شىڭعىرىپ ايتپايسىڭ با شىندىعىڭدى؟..
ايتەۋىر كوڭىلدەردىڭ وسى الاڭى,
سول ءسوزدى سەنەن ءبارى توسادى ءالى.
شالقيا,
كەنجەبايساي,
جۇما وباسى –
ارقارلى,
بەستاۋ,
قىلىش,
قوساعالى.
بوزداعىم,
كىرىپ ولگەن قۇمعا باسى,
ۋاقىتتىڭ جوق الدىمدا جىلناماسى.
سەكسەۋىل,
بايالىشى,
قۋ تومارى –
بەتباقتىڭ نە كورمەگەن بۇل دالاسى.
ەل ەدى شۋاق ىزدەپ
شۋعا اتتانعان,
تۇلپاردان تۇگى ءجيدىپ تۋلاق قالعان.
شاشىلىپ
مۇڭلى, قۋلى
ماڭايىندا –
سۇيەگى تالايلاردىڭ قۋراپ قالعان.
شايتانى وت ويناتقان تۇندە تۇمەن,
ىڭىردە ءىبىلىسىن ىندەتىپ ەم.
بوكتەردە ءشيبورىسى بورىسىنگەن –
بەتپاق ءشول,
نە كورمەگەن قۋ مەديەن؟..
... مۇڭلى تاۋ!
سەن قوساسىڭ مۇڭدى مۇڭعا,
شىندىعىڭ باستامايدى نۇرلى ۇعىمعا.
... جادىمدا جەلمەن جەتكەن ءبىر اڭىز بار –
باعزىدا قازاق-قالماق قىرعىنىندا.
شەمەندى شەجىرەسى شەرلى الاشىم,
ويىمدى تۇسىنەتىن سەن عاناسىڭ.
جوڭعارلار جويقىن كۇشپەن
شاپپاق بولعان –
قازاقتىڭ ۇلان-عايىر كەڭ دالاسىن.
كىم ءبىلسىن توسىلعانىن,
شوشىنعانىن,
جورىققا جوڭعار قولى جوسىلدى اعىن.
جورتسا دا قالىڭ تۇمەن اي,
اپتالاپ –
الدىنان كەزىكپەپتى قوسىن قالىڭ.
– بىتەر, – دەپ بۇل قازاقتىڭ ساۋداسى ءالى,
جورتادى,
قىردى كەزىپ
تاۋدى اسادى.
اس-سۋى ازايعان سوڭ قۇلا دۇزدە –
تىزگىنىن تارتقان ەكەن جاۋ جاساعى.
جانادى جاۋىزدىقتىڭ باعى قالاي,
كەڭەسكەن, كەڭ دالادان تاۋىپ اراي:
– قوس تىگىپ, قوسىن قونىپ ءبىز كۇتەمىز –
اتتانسىن ون مىڭ اسكەر ءارى قاراي!
قارسىدا ەشكىم وعان تەڭ كەلمەيدى,
– جاۋ قولى باتىر دەيدى, مەرگەن دەيدى.
ارادا اي وتكەندە الگى ون مىڭنىڭ
ەكەۋى شالاجانسار كەلگەن دەيدى.
قولباسى بار جاساقتىڭ مۇڭىن مۇڭدار,
اقىرعان:
– قاي ماڭايدا قىرىلدىڭدار؟
– ايتىڭدار,
قانداي جاۋعا كەزىكتىڭدەر –
بۇل كۇيگە قالاي عانا ۇرىندىڭدار؟
قوس جوڭعار ارىپ-اشىپ كەلگەن انا,
– بىلمەدىك – يت پەن قۇسقا جەم بولا ما؟
ءنار سىزباي, باعىتى جوق,
باعدارى جوق –
قىرىلدى قالىڭ اسكەر يەن دالادا.
سول كەزدە اسكەرباسى كۇيىپ, كەۋىپ,
جاساققا بۇيىرىپتى يىق كەرىپ;
– بەس ءجۇزىڭ مىنا ەكەۋىن الدىڭا ساپ
كومىڭدەر مايىتتەردى جيىپ, تەرىپ!
اقتارسام وتكەن كۇننىڭ كۇندەلىگىن,
جاپان ءدۇز ۇسىنىپ ەد كىمگە گ ۇلىن؟
...اتتانعان بۇيرىق الىپ الگى جاساق
ءمايىتتىڭ تابا الماپتى بىردە-ءبىرىن.
– مىناۋ جەر كىمگە دە اجال قۇشتىرادى,
ەلسىزدە ەستىلمەيدى قۇستىڭ ءانى.
بۇل دالا قان-ءسولى جوق – بەتپاق دالا
كوشكەن قۇم ىشقىنادى, ىسقىرادى...
اڭىزدىڭ سارىنىندا سالماق تا تۇر,
سول جاساق ودان ءارى بارماپتى اقىر.
– بۇل بەتپاق ءبارىمىزدى قىرماي تۇرىپ
قايتپاساق بولماس, – دەپتى قالماق باتىر.
...ول جايلى ساحارانىڭ ءوزى ايتادى,
كونەنىڭ كوپ جاساعان كوزى ايتادى.
بەتپاق بەل سودان بەرى –
بەتپاقدالا –
ەسكىنىڭ ەستە قالعان ءسوزى ايتادى.
زاماننىڭ قايتا اينالىپ سۇمدىعى ۇردى,
قاي جاسىن تىلگىلەگەن تۇندىگىڭدى؟
اقىننان اڭىز تىڭداپ اڭىرايماي –
سەن ءبىر ءسات ءتىل قاتساڭشى,
مۇڭلى, قۋلى!
قار بوراپ قاراشادا,
كۇن ءب ۇلىندى.
سەن بىراق ايتپايسىڭ-اۋ,
شىندىعىڭدى.
...باۋىرىڭدا كوكتەي سولعان كوپ تامانىڭ –
كوك تاسى ءوزىڭ شىعار,
مۇڭلى, قۋلى!
* * *
«...سارىسۋ اۋدانىنداعى 7000 قوجالىقتان تەك 500-دەي قوجالىق قالعان, وزگەلەرى اۋليەاتاعا جانە باسقا اۋداندارعا كوشىپ كەتكەن, ال ءبىرسىپىراسى ءتىپتى قىرعىزستانعا اۋىپ بارعان. قاراشا ايىندا وسى اۋداننان الدەنەشە جۇزدەگەن قازاق تايلى-تاياعى قالماي شۇبىرىپ ۇزاق جولعا شىققان. وسى جول ۇستىندە ولاردىڭ ءبىرازى قازا تاپقان. قاڭتاردىڭ ەكىنشى بەسكۇندىگىندە عانا 24 ادامنىڭ سۇيەگى تابىلعان. جولدا ولارعا قارۋلى قاراقشىلار شابۋىل جاساعان. شاراسى قالماعان ايەلدەر بالالارىن سۋعا لاقتىرعان. 5-6 قاڭتاردا اۋليەاتانىڭ شايحانالارىندا ءۇسىپ ولگەن 20 بالانىڭ سۇيەكتەرى جيناپ الىنعان جانە سول مەرزىم ارالىعىندا 84 ەرەسەك ادام اشتان ولگەن».
(سارىسۋ اۋدانى جونىندە ۋاكىل بولعان وراز جاندوسوۆتىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنىپ 1933 جىلى 9 ناۋرىزدا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ يوسيف ستالينگە جازعان حاتىنان).
تۇرار اعا!
يمان بەرسىن قۇدايىم,
شىندىعىمنىڭ سەن اشقانسىڭ شىرايىن.
...اشتان ولگەن ەكى ميلليون قازاقتىڭ –
قۇنىن كىمنەن سۇرايىن؟..
قۇلا دۇزدە قيراپ جۇرتتىڭ قوسى قاپ,
تاعدىرىنىڭ تاۋقىمەتىن توسىپ اپ.
...تاريحىمنىڭ قانمەن باسقان تاڭباسى –
ستالينگە تۇرار جازعان وسى حات.
اقيقاتتان جارالعاندا الەمى,
بوزتورعايدىڭ بەبەۋ قاعار اۋەنى.
...قىران بولىپ قالقۋ ءۇشىن كوگىمدە –
تۇرار بولىپ تۋ كەرەك اۋەلى.
شىر-پىر بولىپ شىرىلداسا شىعاندا ەل,
مۇنارتادى,
مۇڭايادى مۇنار بەل.
...بوتاڭ ءۇشىن بوزقاسقاڭدى ايتارسىڭ –
وتان ءۇشىن
وراز بول دا,
تۇرار بول!
جازيرادا جولىعا ما جاز الدان,
مىناۋ حالىق قايتپاسا ەكەن بازاردان.
وت ىشىندە
وراز,
ساكەن,
تۇرار ءجۇر –
الاش جۇرتىن اراشالاپ اجالدان.
جار بولا گور, ءبىر قۇداي!
عۇمىر وسى جانىپ-سونگەن شىرپىداي.
ايدالادا اي سىنىعىن سىنالاپ –
ۇركەردەي بوپ ۇركىپ بوسقان جۇرتىم-اي...
ەكىنشى جەلى
... جەر ۇستىمەن كەلەدءى,
قينالعاندار كەلەدى.
قايعى ارقالاپ جان-جاقتان
جينالعاندار كەلەدى.
تۇيەسى بار ءبىر توبى,
جازىقتا وزىپ كەلەدى.
ءبىر-بىرىنەن ۇركەدى –
قاجىپ,
توزىپ كەلەدى.
بەتپاق جوننىڭ بەدەرى,
تۇنىعىڭدى كومەدى.
بوسىپ كەتكەن كوپ ەلى –
شۇبىرىندى كەلەدى.
ۇرلاپ سويعان توقتىڭدى,
جاريا بوپ قالادى.
كوزدىڭ جاسى كوپ كۇنگى
داريا بوپ اعادى.
مانسۇق بولعان ماقساتتار,
جابىعادى,
جەلەدى.
سوقىر كەمپىر,
اقساق شال –
ءبارى-ءبارى كەلەدى.
جولسىزدىقتىڭ بۇل جەرمەن,
عارىپ جولى كەلەدى.
جاقىندارى كۇندە ولگەن –
ءالىپ – جوگى كەلەدى.
ابىزىنان باتا العان,
ساناتتى دا كەلەدى.
ەكى بولىس اتانعان –
تاراقتى دا كەلەدى.
مازاق وتى مازداعان,
الاڭ, قايعى كەلەدى.
الشىن,
شەركەش,
ازداعان –
جاعالبايلى كەلەدى.
جىگەرلەرى جاسىعان,
نالا قوسىپ كەلەدى.
باعى قاشقان باسىنان
تاما بوسىپ كەلەدى.
پەندە كەتكەن ۇساقتاپ,
قايدان كەسىر كەلەدى؟..
جالعىز ۇلىن قۇشاقتاپ
ايمان جەسىر كەلەدى.
ەسى كەتكەن ەلەس ەڭ,
ەل اش كىلەڭ كەلەدى.
...جەر ۇستىمەن دەمەسەڭ
جەر استىمەن كەلەدى.
* * *
– ا, ا, ا, ا,
– كوش,
– كوش,
– كوش!
– قوش,
– قوش,
– قوش!
... تۇستەن شوشىپ وياندى جەسىر ايمان,
– قارا پالە كورىندى وسى قايدان؟
تۋرا كەلسە اجالدىڭ ايداھارى –
قايران پەندە,
بار ما ەدى توسىن ايلاڭ؟..
اش بورىلەر ءتۇن بويى قالعان ۇلىپ,
جاتىر ەكەن جالعىزىن جارعا جىعىپ...
– تاڭ اتقاندا قوراعا قايعى كىردى
جاراتقانعا قايتەيىن, جالبارىنىپ.
ارتقا تاستاپ تۇنەگەن ساعانانى,
العا جىلجىپ ەكەۋى بارادى ءانى...
ءومىرى ايبار شەكپەگەن ەش ادامعا
جەبىر ويلار جەسىردى قامالادى.
قاسىرەتتىڭ ءبىر كۇيىن قوزعايدى ءىشى,
قۇبا ءدۇزدىڭ قالقيدى وزباي قۇسى.
بوسقان ەلدىڭ بۇلاردا شارۋاسى جوق –
ءار پەندەنىڭ وزىندە ءوز قايعىسى.
ەي, زامانا!
جانىنا تيمە جۇرتتىڭ,
كوڭىلىڭنىڭ كۇيىگىن كۇيدەن ۇقتىم.
قاراشادا تامىرى قارايادى –
مايجاپىراق,
تەرىسكەن,
كۇيرەۋىكتىڭ...
قويساڭ ەدى جۇرەككە شەمەن ەكپەي,
تومەنشىكتەپ قالعانداي توبە, بەتكەي,
باعدارى جوق, بەتى جوق ءومىر وسى –
ەلسىز جوندا زىر قاققان ەبەلەكتەي.
ايمان بايعۇس جان ەدى اسىل,
دارا,
پارلاپ اققان كوزىنىڭ جاسىن قارا!
...ساسكە تۇستەن اۋعاندا اۋرۋ مەڭدەپ
ساندىراقتاپ سويلەدى ءناسىر بالا.
ءبىز سالماعان تىرلىكتىڭ كوپ قوي ءانى,
قاراشادا قارا جەل بەتتى ويادى.
...ساندىراقتاپ سويلەگەن ءناسىر بالا:
– كوكە,
– كوكە, قايداسىڭ؟ – دەپ قويادى.
تاتىعانى-اي,
سول كۇنى عالام كەرمەك,
ەندى قانداي بۇل ايمان امال كورمەك.
...ءبىر قۇبىجىق تاياندى تۇسكە قاراي –
– مىنا بالا اۋىرعان,
ماعان بەر, – دەپ.
بولسا-داعى رۋحىڭ اسا مىقتى,
اسپان!
سوندا كوزىڭنەن جاس اعىپتى.
مىناۋ قۇزعىن ۇلىنىڭ ەتىن جەمەك
العاش رەت كورگەنى اش-ارىقتى...
قارعىس ايتساق نە تىنار
شاقتارعا وتكەن,
قورقاۋ وسى باعىلاندى
تارتقان,
كەتكەن...
ازۋ ءتىسى اقسيعان اش-ارىقتان
اراشالاپ الىپتى ارتتان جەتكەن...
سول ءبىر كۇندى اتقان جوق قارعىس ءالى,
ايمان سورلى قاپادان قان قۇسادى.
...ەكەۋىنىڭ سوڭىنا ىلەسىپ اپ –
ادامجەگىش اش-ارىق اڭدىسادى.
ەل ەڭىرە, ال ەندى
دالا شۋلا!
الجاسۋ ما بۇل تىرلىك, اداسۋ ما؟
قاراڭ-قۇراڭ شۇبىرىپ قاراڭعىدا –
تاڭ بوزىندا ىلىكتى قاراسۋعا.
تۇلا بويىن ادامنىڭ تۇرشىكتىرىپ,
ءسال ايالداپ,
سودان سوڭ ىرشىپ تۇرىپ.
جالعىز ۇلى ءناسىرىن ايمان سوندا
قاراسۋعا باتىردى تۇنشىقتىرىپ..
سور اينالا,
سور باسسا سولاي, جانىم,
زوبالاڭنان كوز اشپاي زورايمادىم.
ءبىر جاقسىلىق قيماعان سوندا ادامعا –
زامان دا ءبىر قاراسۋ دەپ ويلادىم.
قىردان اسىپ عازاۋات عاسىر كەتكەن,
الاقۇيىن ىشىندە اسىل كەتكەن.
...بوزداعانىن ەستىپ پە ەڭ
بوزىنگەننىڭ –
قاراسۋدى كوردىڭ بە – ناسىركەتكەن؟
جاپالاققا ايتادى جار, قۇز ءانىن,
جەل ەستىدى انانىڭ تاڭعى زارىن.
سودان بەرى ايماننىڭ دەرەگى جوق –
مەن دە جىرعا قوسپايمىن ارعى جاعىن...
ەكىنشى شەگىنىس
بەۋ, قاراتاۋ!
كورگەنسىڭ تالاي كوشتى,
نەبىر اڭىز باۋىرىڭنان تارايدى ەستى.
ءومىر ىزدەپ وزىڭە قاراي كوشتى –
ازاپ كەشتى بۇل قازاق
اراي كەشتى...
سەن كۋاسى جىلداردىڭ,
زامانداردىڭ,
زامانداردىڭ زارىنا الاڭدارمىن.
بار وتاۋدىڭ شىراعى سونەتىندەي
قاراتاۋدىڭ قاباعى قابارعان كۇن...
... «ەلىم-ايدان» ۇلاعات ۇققان ۇلان,
تۇعىرىنا قازاقتىڭ تۇتقا بۇل ءان.
بوتالارى وتىعار بوزداپ جەتسە –
قاراتاۋدىڭ قويناۋى قۇت دارىعان.
سەن كورگەنسىڭ قيىندى,
قيىرلاردى,
جەلدى كۇندى,
داۋىلدى,
قۇيىنداردى.
...توقتاپ قالىڭ كەرۋەن كوش وسىندا –
سوقپاقتارىڭ قانشا رەت شيىرلاندى؟..
بەۋ, قاراتاۋ,
دارا تاۋ,
جىر – قاينارىم,
تىرشىلىكتىڭ ەل ەندى شىرقايدى ءانىن.
جەتەگىنەن قۇتىلىپ
جەتىلىپتى –
كوشكەن سايىن بوس كەلگەن ءبىر تايلاعىڭ.
ەي, قاراتاۋ,
ارلى تاۋ, ارمانداسىم,
سىرىمدى اشام وزىڭە بار بولعاسىن.
جاۋىن شايىپ شايلىققان,
عاسىر ءسۇرتسىن –
بۇل قازاقتىڭ تاسىنا تامعان جاسىن.
شەمەن قاتىپ
ىشىڭدە
شەرىڭ ولگەن,
باۋىرىڭنان بايتاق ەل ءومىر ەمگەن.
...بولىسەيىن وزىڭمەن بار قايعىمدى –
كورىسەيىن, قاراتاۋ, سەنىمەن مەن!..
* * *
سوقپاعى سورعا اينالىپ ءدۇزدىڭ اۋىر,
شايقاعان شاڭىراعىن كۇزگى داۋىل.
...حيروسيما قايعىسى جايلى
ايتاسىڭ –
ال مىناۋ – ءبىزدىڭ اۋىل!
شەتىنەن تەكتى تۋعان
بابام اسىل,
سالادى ساعىم جىلدار سانادا اسىر.
...قاراڭداپ قىردان اسىپ عايىپ بولدى –
قازاقتىڭ باسىنداعى قارا عاسىر.
وباعا باستاپ بارار تاستان ورگەن,
سۇرەڭسىز سۇرلەۋ كورگەم قاسقا بەلدەن.
...زاماننىڭ زار يلەتكەن يىرىمىندە
بابامنىڭ باسى قالعان اشتان ولگەن.
اياعىن ارعىماقتىڭ تۇساپ ۇران,
ءبىز, كوكە, جارالعانبىز قۇسالىدان...
تاريحتىڭ تارازىسى بەزبەندەسە –
سول كۇندەر قۇسادى قان...
ءيا, سولاي,
شىدەر كوردىم,
كوگەن كوردىم,
وكسىگەن وتكەنىمنەن ولەڭ كوردىم.
باس العان,
– شاش ال, – دەسە ساياساتى –
ستالين,
گولوششەكين دەگەندەردىڭ.
سور دالا,
جولعا اينالماي
سورعا اينالدىڭ,
سور جۇتتىم سول كەزەڭدە
وڭباي قالدىم...
بەتپاقتا بەلگىسى جوق بەيىتتەرگە –
اكەمە ەرىپ بارىپ قول جايعانمىن.
اتىلدى, ارىپ اشتى,
قانشا اۋدى ادام؟
قۇتىلماي جارىق تاڭدا جان ساۋعادان...
قاراعىم, ءبىزدىڭ تاريح
شەرلى تاريح –
ىشىنەن پاراعىنىڭ قان ساۋلاعان.
تانعاندا زامان ەستەن
ادام ەستەن,
سارناعان سارىبەلدەن سامال ەسكەن...
جوعالعان سول كىتاپتىڭ جالعىز بەتى –
تاما بوسقان نەمەسە
تاماكوشكەن...
... ۇرپاق بار اققۋ قۇستاي تازا دەمى,
قاناتىن كوككە سامعاپ جازادى ەلى.
داۋىلىن داريا ءومىر جولىقتىرماي –
باۋىرىڭ ءبۇتىن بولسىن, قازاق ەلى!
قايعىڭنىڭ قايراعىنا قايرالايىن,
تۇنىڭدە جۇلدىز ساناپ,
اي قارايىن.
سەن مەنىڭ تاعدىرىمسىڭ – قازاقستان –
سەن مەنىڭ جان-نۇرىمسىڭ, اينالايىن!
امان بول, اردا تۋعان, حالقىم, ەلىم,
جولىمەن ماڭگىلىكتىڭ تارتىپ ەدىڭ.
سەن مەنىڭ جالعىزىمسىڭ – قازاقستان –
جاراتقان جار بولا گور, بار تىلەگىم!
شومان, مولداس, ءالىپ, جوگى, تاراقتى, الشىن, شەركەش, جاعالبايلى – رۋ اتاۋلارى
عالىم جايلىباي
