سىندارلى سۇحبات – بىرلىكتىڭ بەلگىسى

باستى ماقسات – حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ وتكەن سەنبىدە استانادا جەر رەفورماسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق كوميسسيانىڭ ءۇشىنشى وتىرىسى ءوتتى. ادەتتەگىدەي, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, جەر رەفورماسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق كوميسسيانىڭ توراعاسى باقىتجان ساعىنتاەۆ باسشىلىق ەتكەن جيىندا «جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋ كەرەك پە, جوق پا؟» دەگەن سۇراق كەڭ اۋقىمدا تالقىعا ءتۇستى. وتىرىستى اشقان باقىت­جان ساعىنتاەۆ ءبىرىنشى كەزەك­تە باسقوسۋعا كوميسسيا قۇرامى­نىڭ 62 مۇشەسى قاتىسىپ وتىر­عانىن, قالعاندارى بەلگىلى سەبەپ­تەرمەن كەلە الماعانىن اتاپ ءوت­تى. بۇدان كەيىن كوميسسيا ءتور­اعاسى كەلىسىم بويىنشا كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان «جەردى شەتەل­دىكتەرگە جالعا بەرۋ كەرەك پە, جوق پا؟» دەگەن ماسەلەمەن قاتار, زاڭدى تۇلعالارداعى شەتەل­دىك كومپانيالاردىڭ ۇلەسىنە بايلا­نىستى تاقىرىپتى دا تالقى­لاۋعا شاقىردى. سونداي-اق, ول مەم­لەكەت باسشىسى­نىڭ تاپسىر­ماسىمەن قۇرىلعان كوميس­سيا جەر توڭىرەگىندەگى بارلىق ماسەلەلەردى ەگجەي-تەگجەيلى قارايتىنىن جەتكىزدى. «ءبىز وسىمەن ءۇشىنشى رەت كوميسسيامىزدىڭ القالى وتىرىسىنا جينالىپ وتىرمىز. قوعام تاراپىنان بىزگە كەلىپ تۇسكەن ۇسىنىس-پىكىرلەر وتە كوپ بولدى. بۇل ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزعا حالىقتىڭ سەرگەك قاراپ وتىرعانىن بىلدىرسە كەرەك. دەگەنمەن, جۇرتشىلىق اراسىندا كوميسسيا جۇمىسىنا كۇمان كەلتىرۋشىلەر دە جوق ەمەس. ءتىپتى, ولار جۇمىسىن ەندى باستاعان كوميسسيا جونىندە ءتۇرلى قاۋەسەتتەر تاراتۋدا. مەنىڭ پىكىرىمشە, بۇل – ارانداتۋشىلىق. وسى ارادا ايتا كەتەيىن, ەگەر قوعامىمىزدىڭ كەز كەلگەن ازاماتى ءوزىنىڭ ۇسىنىس-پىكىر بىلدىرەم دەسە, وعان توسقاۋىل جوق. بۇل ءۇشىن رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە مۇمكىندىكتەر بار. ازاماتتارىمىزدىڭ ءاربىر پىكىرى نازاردىن تىس قالمايدى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا بۇل كوميسسيا قۇرىلدى. ءبىزدىڭ 6 اي ۋاقىتىمىز بار, وسى مەرزىمدە كەلىپ تۇسكەن ۇسىنىستاردى ءبىر جۇيەگە كەلتىرە وتىرىپ, پارلامەنتكە ۇسىنىس جاساۋىمىز كەرەك. سوندىقتان, اعايىنعا ايتارىم, كوميسسياعا ءوز ۇسىنىستارىڭىزدى جەتكىزىڭىزدەر», دەدى باقىتجان ساعىنتاەۆ. «ءبىز وسىمەن ءۇشىنشى رەت كوميسسيا­مىزدىڭ القالى وتىرىسىنا جينالىپ وتىرمىز. قوعام تاراپىنان بىزگە كەلىپ تۇسكەن ۇسىنىس-پىكىرلەر وتە كوپ بولدى. بۇل ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزعا حالىقتىڭ سەرگەك قاراپ وتىرعانىن بىلدىرسە كەرەك. دەگەن­مەن, جۇرتشىلىق اراسىندا كوميس­سيا جۇمىسىنا كۇمان كەلتىرۋشىلەر دە جوق ەمەس. ءتىپتى, ولار جۇمىسىن ەندى باس­ت­­اعان كوميسسيا جونىندە ءتۇرلى قاۋ­ە­­سەت­تەر تاراتۋدا. مەنىڭ پىكىرىمشە, بۇل – اران­داتۋشىلىق. وسى ارادا ايتا كەتەيىن, ەگەر قوعامىمىزدىڭ كەز كەل­گەن ازاماتى ءوزىنىڭ ۇسىنىس-پىكىرىن بىلدىرەم دەسە, وعان توسقاۋىل جوق. بۇل ءۇشىن رەسپۋبليكامىزدىڭ بار­­لىق ءوڭىر­لەرىندە مۇمكىندىكتەر بار. ازا­مات­تارى­مىزدىڭ ءاربىر پىكىرى نازاردان تىس قالمايدى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا بۇل كوميسسيا قۇرىلدى. ءبىزدىڭ 6 اي ۋاقىتىمىز بار, وسى مەرزىمدە كە­لىپ تۇسكەن ۇسىنىستاردى ءبىر جۇيەگە كەل­­تىرە وتىرىپ, پارلامەنتكە ۇسىنىس جاساۋى­­مىز كەرەك. سوندىقتان, اعايى­نعا اي­تارىم, كوميسسياعا ءوز ۇسىنىستا­رى­ڭىز­دى جەتكىزىڭىزدەر», دەدى باقىتجان ساعىنتاەۆ. سونىمەن قاتار, كوميسسيا توراعاسى ايماقتاردا دا اتالعان ماسەلەگە قاتىستى قارقىندى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ءمالىم ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ارنايى قۇرىلعان شتابتىڭ بىرنەشە وتىرىستارى وتكەن, سونداي-اق, جەرگىلىكتى جەرلەردەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ مۇشەلەرىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىلعان. «وسى اپتانىڭ باسىندا استانادا وبلىس اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارىمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلدى. بۇعان قوسا, سall-ورتالىقتىڭ, شتابتىڭ, حاتشىلىقتىڭ جۇمىسىن قالاي جۇرگىزۋ كەرەكتىگى جونىندە ۇسىنىستاردى قاراستىردىق. بۇگىندە ايماقتاردا دا قارقىندى جۇمىستار باستالىپ كەتتى», دەدى كوميسسيا توراعاسى. ودان ءارى ب.ساعىنتاەۆ بۇعان دەيىن قۇرىلعان جۇمىس توپتارىنىڭ جەتەك­شى­لەرىنە ءسوز كەزەگىن ۇسىندى. «وتكەن جولى كەڭەسە وتىرىپ, 4 جۇمىس توبىن قۇر­دىق, ونىڭ جەتەكشىلەرىن بەكىتتىك. بۇل ازاماتتار ءبىر اپتانىڭ كولەمىندە ءوز­دە­رىڭىزبەن جانە اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيسترلىگى جانىنداعى شتابپەن ءبىر­لەسە وتىرىپ جۇمىس جۇرگىزدى. وسىعان باي­­لا­نىس­تى اتالعان جۇمىس توپتارى جە­تەك­شى­لەرىنىڭ مالىمەتتەرىن تىڭدايىق», دەدى ول. كوميسسياداعى ەكونوميكا بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى رەتىندە ءسوز العان اقىلبەك كۇرىشباەۆ ءوز كەزەگىندە اتالعان توپتىڭ نەگىزگى قاراستىرعان ماسەلەلەرىنە توقتالدى. «جەر رەفورماسى جونىندەگى كوميس­سيانىڭ ەكونوميكالىق ماسەلەلەر بو­يىن­شا جۇمىس توبىنا 28 مۇشە كىرەدى, بۇل جالپى كوميسسيا قۇرامىنىڭ 40 پا­يىزى. اتالعان توپتىڭ وتىرىسىنا اگرار­­لىق سالا ماماندارى, عالىمدار, پار­­لامەنت دەپۋتاتتارى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دار وكىلدەرى قاتىستى. جۇمىس توبى­نىڭ وتىرىسىندا جەر كودەكسىنە وزگەر­تۋلەر ەنگىزۋ بويىنشا كوميس­سيا مۇشە­لەرى جولداعان ءۇش ۇسىنىس قاراس­­تىرىل­دى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – جەردى ءمۇل­دەم ەشكىمگە ساتپاۋ جانە جالعا دا بەر­مەۋ. ەكىنشىسى – ءتيىستى شارتتاردى كۇ­شەي­تە وتىرىپ, جەردى جالعا بەرۋ جانە قازاق­ستاندىق ازاماتتارعا ساتۋ, سون­داي-اق, ءوز ازاماتتارىمىزدىڭ جالعا ال­عان جەرىن مىندەتتى تۇردە ساتىپ الۋ كەرەك­تىگى جانە جالعا العان مەرزىمى ءوت­كەن­نەن كەيىن مەملەكەتكە قايتارۋ ماسەل­ەسى. ۇشىنشى ماسەلە – جەردى جالعا دا بەرۋ, ساتىپ الۋعا دا رۇقسات بەرۋ. بۇل جاڭ­ا­د­ان ەنگى­زىل­گەن نورما ەمەس, ول 2003 جىل­عى زاڭ­نىڭ نۇسقاسىندا بولعان. سونى قايتا ەنگىزۋ كەرەك. بىزدىڭ توپ­تىڭ ما­­ماندارى وسى ءۇشىنشى ماسەلەگە كوبى­­رەك نازار اۋدا­رىپ, وسى ۇسىنىستىڭ ارتىق­­شى­­لىق­تارىنا كوبىرەك دەن قويدى. بارلىق­تا­رىڭىز تۇسىنەسىزدەر, ءبىز قازىر ناقتى ۇسىنىس بەرە المايمىز, بۇل سۇراق­تاردى ءالى دە وڭىرلەردە حالىقپەن كەز­دەس­كەندە جان-جاقتى تالقىلايمىز. ءبىرىن­شىدەن, بۇل ءادىس الەمدىك تاجىريبەگە ءساي­كەس كەلە­دى. بۇگىندە بارلىق دامىعان ەل­دەر­دە جەردى جەكەمەنشىككە بەرۋ ءتاجىري­بەسى قا­لىپ­تاسقان, تەك قانا انگليا­نىڭ ءوز ەرەك­شىلىگى بار. بىراق, بۇل جەر­دە ءبىز ەۋروپا, امەريكا ەمەسپىز. سوندىق­تان, بۇل ءما­سەلە بويىنشا ءبىز تەك ەۆوليۋتسيا­لىق جول­مەن ءجۇرۋىمىز كەرەك», دەدى ا. كۇرىشباەۆ. سونداي-اق, ەكونوميكالىق ماسەلەلەر بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى قازىرگى تاڭدا جەر پايدالانۋشىلاردىڭ 99 پايىزى جالعا الىپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ, جەردى مەنشىككە بەرۋمەن قاتار, جال­عا ۇسىنۋ ينستيتۋتىنىڭ دا قاجەتتىگىن ءسوز ەتتى. «ەگەر دە ءبىز جەردى مەنشىككە بەرۋ­مەن قاتار, جالعا بەرۋ ينستيتۋتىن جال­عاس­­تىر­ساق, جالعا الۋشىنىڭ سول جەردە الاڭ­سىز جۇمىس ىستەۋىنە بارلىق ءمۇم­كىن­­دىك­تەر بولادى. ولار جەردى جالعا الادى, ەرتەڭ 49 جىلى اياقتالعان سوڭ, ءارى قاراي جالعاستىراتىن مۇمكىنشىلىگى بولا­دى. ياعني, جالعا الۋشىنى ەشكىم دە جەردى ساتىپ ال دەپ ماجبۇرلەمەيدى. بۇل ەرەجە ەلىمىزدە جەردى قايتا ءبولۋدى تۋىن­دات­پايدى, سونىمەن قاتار, جەردى جەكەمەنشىككە ساتىپ الۋعا مۇمكىندىگى جوق ازاماتتارعا ءتيىمدى. بۇل الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل نۇسقا بويىنشا اۋىل شارۋا­شى­لىعىنا ارنالعان جەرلەردىڭ باسىم كوپ­شىلىگى جالعا بەرىلىپ, مەملەكەتتىڭ مەن­ش­ى­گىن­دە قالادى دەگەن ويدامىز. مۇنىڭ سە­بە­بى, قاراپايىم ءارى تۇسىنىكتى», دەدى سپيكەر. بۇعان قوسا, ا.كۇرىشباەۆ جۇمىس توبى مۇشەلەرىنىڭ «جەرگە تاۋار دەپ قاراۋعا بولمايدى, ونى ءوندىرىس قۇرا­لى رەتىنە قاراستىرۋ قاجەت», دەگەن ماز­مۇن­داعى پىكىرىن جەتكىزە وتىرىپ, اۋىل­شارۋا­شىلىق جەرلەرىنە قاتىستى بىرقاتار ۇسىنىستاردى العا تارتتى. «اۋىلداعى اعايىن جەر ساتىلاتىن بولسا, قالادان قالتالى ازاماتتار كەلەدى دا, پايدالانىپ وتىرعان جەرىمىزدى الىپ قويادى دەپ قاۋىپتەنەدى. سوندىقتان, جەردى قالادا تۇراتىن ادام ەمەس, سول جەردىڭ باسىندا تۇراتىن, جەردى جالعا الىپ جۇمىس ىستەپ وتىرعان قازاقستان ازاماتى الۋى كەرەك. مىنە, جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى وسى ماسەلەگە كوپ كوڭىل بولۋدە. ەگەر جەردى سول جالعا الىپ وتىرعاندارعا عانا بەرەتىن بولساق, وندا اۋكتسيون ار­قى­لى ساتۋ دەگەن ماسەلەنى توقتاتامىز. جەر اۋكتسيوننان ساتىلمايتىن بولادى. سول تۇرعىدان قاراعاندا, بۇل وتە ءتيىمدى», دەدى ا.كۇرىشباەۆ. سونىمەن بىرگە, سپيكەر جەردى 49 جىلعا جالعا بەرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ويىن نىعارلاي ءتۇستى. «ماسەلەن, جەردى 49 جىلعا جالعا الۋعا مۇمكىندىك بەرىل­سە, ول مەرزىمى بىتكەننەن كەيىن تاعى جال­عا الۋ مەرزىمىن ۇزارتۋعا مۇمكىندىك بولسا, وندا ول جەردى ازاماتتارىمىز ميل­ليون­داعان قارجى سالىپ ساتىپ الىپ, شىعىن­دال­مايدى. ودان دا سول اقشاسىن ءوندىرىسىن دامىتۋعا, جاڭا تەحنيكا مەن تەحنولوگيا ەنگىزۋگە جۇمسار ەدى», دەدى ول. سونداي-اق, ول ءىرى لاتيفۋنديستەر­دىڭ, جەر وليگارحتارىنىڭ پايدا بولۋىنا توس­قاۋىل قوياتىن تەتىكتەردى قاراس­تى­رۋ قاجەتتىگىنە ەكپىن بەردى. «ءبىر قول­عا بەرىلەتىن جەرلەردە ءتيىستى شەك­تەۋ بولۋى قاجەت, ناتيجەسىندە جەر­دىڭ كوپ ءمول­­شەرىنىڭ ءبىر ادامنىڭ قولىنا جي­ناق­­­تالۋىن بولدىرمايتىن تەتىك ىسكە قوسىلا­دى. بۇل تۇرعىدا ءىرى لاتي­فۋن­ديس­­­تەر­دىڭ, جەر وليگارحتارىنىڭ پايدا بولۋى­نا جول بەرىلمەيدى», دەدى ا.كۇرىشباەۆ. بۇدان بولەك, عالىم ەلدى مەكەندەردىڭ قاجەتتىلىگى مەن بولاشاقتا دامۋ جول­دارىن قاراستىرا وتىرىپ, ءاربىر ەلدى مەكەن­دە جايىلىمداردىڭ كەرەكتى كولەمىن انىقتاپ, بەكىتۋدى ۇسىندى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, جايىلىمداردى جالعا بەرۋگە دە, ساتۋعا دا تىيىم سالۋ كەرەك. جايى­­لىمدار تەك مەملەكەتتىڭ قۇزى­رىن­­دا قالۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار, ول اۋىل­شا­رۋا­شى­لىق جەرلەرىن تولقۇجات­پەن قام­تاما­سىز ەتۋ قاجەتتىگىن, الەمدىك ءتاجى­ري­بەنى ەس­كەرە وتىرىپ, جەردى باعالاۋ جۇيەسىن جاڭار­تۋ ماڭىزدى ەكەنىن, اۋىل­شارۋا­شىلىق جەر­لەرىنە تولىقتاي تەك­سەرۋ جۇرگىزۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە شىعارۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى. بۇعان قوسا ول جەكە قوسالقى شارۋا­شىلىقتاردىڭ مارتەبەسىن, مىندەت­تەرىن انىق­تاۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. «زاڭ­نامانى كۇشەيتەتىن جانە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارعا قاجەتتى دەڭ­گەيدە كوڭىل ءبولۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ مارتەبەسىن, مىندەت­­تەرىن انىقتاۋىمىز كەرەك. سوعان باي­لانىستى ەكونوميكالىق ءىس-شارالار جۇيەسى قاجەت. ەگەر ولار بولماسا, اۋىل­شارۋا­شىلىق كووپەراتسياسىنىڭ ناعىز قوز­عاۋشى كۇشى كىم بولادى؟! بۇل تۇرعى­دا قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ ءرولى ما­ڭىزدى», دەدى جۇمىس توبىنىڭ باسشىسى. ءوز ءسوزىن اقىلبەك كۇرىشباەۆ «جەر مەملەكەتتىكى. جەردى دۇرىس يگەرۋ اۋىل­دى دامىتۋمەن تىعىز بايلانىستى. سون­دىق­تان دا, بۇعان دۇرىس قاراۋ كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ەلىمىزدىڭ تەمىرقازىعى», دەپ تۇيىندەدى. مۇحتار تايجان قۇقىق بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى ءالى ءبىر كەلىسىمگە كەلە قويماعانىن ايتا كەلىپ, كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ شۇعىل تۇردە وڭىرلەردى ارالاپ, حالىقتىڭ پىكىرىن ءبىلۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا ءمان بەردى. «بiزدiڭ جۇمىس توبىمىزدىڭ 14 مۇشەسi بار, جيىنىمىزعا 9 ادام قاتىس­تى. شىنىن ايتۋ كەرەك, بiر ورتاق پiكiرگە كەلگەن ەمەسپiز. كەيبiرەۋلەر قازاق­ستان­دىق شارۋالارعا جەردi جەكەمەنشiككە بەرۋگە بولادى جانە بەرۋ كەرەك دەيدى. شارۋالار ينۆەستيتسيا سالدى, بiرنەشە جىل جەردi وڭدەپ جاتىر. 13 جىلدىڭ iشiندە 0,6 پايىز عانا ساتىلدى. ساتىپ الۋدىڭ ورنىنا جالعا الۋ تيiمدiرەك بولدى. ءبىز قازاق­ستان­دىقتاردىڭ جالعا الۋ قۇقىعىن قولداي­مىز. جەرىمىزدى شەتەل­دىكتەر ساتىپ الۋى مۇمكىن دەگەن قاۋپىن بىلدىرگەندەر دە بار», دەدى م.تايجان. بۇعان قوسا, ول بىرقاتار ماسەلەلەرگە ءوزىنىڭ الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىردى. «ەلى­مىزدە نە بولىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. مامىردىڭ 21-ءى كۇنى ءانۇران­دى ايتقان قارىنداستارىمىزدى پوليتسيا الىپ كەتتى. ول قالاي؟ مەن وسى ماسەلەنى تاعى دا كوتەرىپ وتىرمىن. ءبىز ءتيىستى ورگان­دار­عا ۇندەۋ جاساۋىمىز قاجەت. ءبىز اندرەي كراۆچەنكومەن (جەر رەفورماسى بويىنشا كوميسسيانىڭ مۇشەسى, باس پرو­ك­ۋروردىڭ ورىن­باسا­رى – اۆت.) وسى اپتا­دا كەزدەستىك. كەزدەسۋ جاقسى ءوتتى. ءبىر-ءبىرىمىزدى تۇسىندىك. سوسىن مەن وسىندا وتىرعان ارتۋر پلاتونوۆقا (پارلامەنت ءما­جىلىسىنىڭ دەپۋتاتى – اۆت.) ايتايىن دەپ ەدىم, ارتۋر, ميتينگىگە شىققان ازا­مات­تاردىڭ شامىنا تيە بەرۋدى توقتات. ولار ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز. ولار ءتار­تىپ بۇزعان جوق, وزدەرىنىڭ پىكىرلەرىن ايتۋ­عا قۇقى بار. مەن وسىنى وتىنەمىن, ءويت­كەنى, بۇل ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز ءۇشىن اسا قاجەت. ال بۇيتە بەرسەك, كوميسسيانىڭ جۇ­مى­سى توقتاپ قالۋى دا مۇمكىن. بالكىم بىرەۋ­لەر سوعان مۇددەلى شىعار. ارنايى پىكىر­لەر جازىپ, ۇلتارالىق كيكىلجىڭدەر تۋعىز­عىسى كەلەتىندەر بار سەكىلدى. ءتيىستى ورىندارعا ۇندەۋ جاسايىق», دەدى م.تايجان. سونىمەن قاتار, «وسى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا اقمولا جانە الماتى وبلىستارىنىڭ اكىمدەرى كۋلاگين مەن باتالوۆتار قىتايلىقتارمەن ءبىر كەلىسىمشارتقا قول قويدى دەپ جاتىر. وسى موراتوري بولعاندا ونداي كەلىسىمشارتقا قول قويعان ءجون ەمەس دەپ ويلايمىن. ەگەر ونداي كەلىسىمشارت بار بولسا, وندا بىزگە اشىق اقپارات بەرۋى ءتيىس. مەن رەسمي تۇردە سۇرايىن دەپ ەدىم. ول قانداي كەلىسىمشارت؟ نە جايلى؟ جەر جالعا بەرىلىپ جاتىر ما؟ بۇل تەك مەنىڭ سۇراعىم عانا ەمەس», دەدى م.تايجان. وسى ارادا كوميسسيا توراعاسى باقىتجان ساعىنتاەۆ بۇل ساۋالدارعا وڭىرلەرگە شىققان كەزدە جاۋاپ الىنا­تىنىن جەتكىزدى. «ەندى, ءبىز وڭىرلەرگە شىعامىز دەپ جاتىرمىز. اقمولا, الماتى وبلىستارىنا دا بارامىز. سول كەزدە اكىمدەر اشىعىن ايتسىن. قول قويدى ما؟ جەردى ساتتى ما؟ جالعا بەردى مە؟ سول جەردە كوميسسيا مۇشەلەرى الدىندا اشىق ايتسىن. سول كەزدە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دا قاتىسىپ وتىرادى. سول جەردە جاۋابىن بەرسىن», دەدى ب.ساعىنتاەۆ. اقپاراتتاندىرۋ بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى مۇرات ابەنوۆ ءوزى جەتەكشىلىك ەتەتىن توپتىڭ ءبىر اپتاداعى اتقارعان جۇمىسىنا توقتالدى. «ءبىزدىڭ توپ ءبىراز كەزدەسۋلەر ۇيىم­داستىردى جانە ءوز توبىمىزدىڭ ەكى وتىرىسىن وتكىزدىك. جالپى, كوميسسيانىڭ قۇرىلۋى قوعامدىق پىكىرمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. ايتىلىپ جاتقان ماسەلەلەر قوعامدا قالاي قابىلدانىپ جاتىر, كوميسسيا­نىڭ جۇمىسىنا حالىقتىڭ كوزقاراسى قانداي, كەرى بايلانىس ماسەلەسى جانە جۇرتشىلىقتىڭ ءوز پىكىرىن كوميسسياعا جەتكىزۋى قاي دەڭگەيدە دەگەن سۇراقتار ماڭىزدى. ءبىزدىڭ انىقتاعانىمىزداي, قوعامدا تەك ەكى ماسەلە, ياعني جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋ, ءوز ازاماتتارىمىزعا ساتۋ كوپ ايتىلۋدا. بۇعان قوسىمشا, جەر رەفورماسىنا قاتىستى باسقا دا ماسەلەلەر, دالىرەگى, جەردى دۇرىس پايدالانۋ جونىندە دە تالقىلاۋلار بولۋدا. قاراپايىم حالىقتىڭ جەردى الۋداعى قولجەتىمدىلىك جاعدايلارى دا قوزعالۋدا. ازىرشە قوعامعا دۇرىس اقپارات جەتپەي جاتىر دەپ مالىمدەي الامىز. ءبىزدىڭ توپتىڭ وتىرىسىندا ءبىرىنشى كەزەكتە ەلگە بارىپ, ماسەلەنى حالىقپەن بىرگە تالقىلاۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. اۋىل­عا دەيىن بارىپ, جۇرتشىلىقپەن كەزدە­سىپ, سول جەردە نەگىزگى سۇراقتاردى كۇن ءتار­تى­بىنە شىعارۋىمىز كەرەك», دەدى م.ابەنوۆ. ودان ءارى جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ مۇمكىندىگىن تەڭ جاعدايدا پايدالانۋدىڭ دا ورتاق شەشىمگە كەلۋگە جول اشاتىنىن جەتكىزدى. «ءبىزدىڭ جۇمىس توبىمىزدا باق-تا جەر رەفورماسىنا قاتىستى سىني كوزقاراستاردىڭ دا ايتىلۋىنا مۇمكىندىك بەرىلۋ كەرەكتىگى اتاپ ءوتىلدى. ناقتىلاي ايتقاندا, كوميسسيا مۇشەلەرىنە باق-تار ارقىلى ۇسىنىس-پىكىرىن ايتۋعا تەڭ مۇمكىنشىلىكتەر بەرۋىمىز كەرەك. سونداي-اق, جەر رەفورماسىنا بايلانىستى قالالىقتاردىڭ دا ايتار پىكىرلەرى بار ەكەنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك-اق», دەدى ول. مۇرات ابەنوۆ ەلىمىزدە تۇرعىن ءۇي سالۋ ءۇشىن 1 ميلليوننان استام ازامات جەر الۋ كەزەگىندە تۇرعاندىعىن ايتىپ, وسى ماسەلەنىڭ شەشىلۋىنە كومەكتەسۋ كەرەكتىگىن دە ءسوز ەتتى. «قولدا بار مالىمەتتەرگە سۇيەنە سويلەسەك, ەلىمىزدە ءۇي سالۋ ءۇشىن 10 سوتتىق جەر الۋ كەزەگىندە 1 ميلليوننان استام ازامات كەزەكتە تۇر ەكەن. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى كەزدەرى قوعام اراسىندا بۇل ماسەلە جەر-جەرلەردە قىزۋ تالقىلانۋدا. جاڭا باقىتجان ساعىنتاەۆ مىرزا جەر رەفورماسى بويىنشا كوميسسياسىنىڭ ەل ىشىندەگى ابىروي-بەدەلى مەن بۇقارا­نىڭ سەنىمى جونىندە وتە ورىندى پىكىر ايتتى. سوعان قوسىمشا, ايتقىم كەلە­تىنى, ەگەر جوعارىدا اتالعان كەزەكتە تۇرعان 1 ميلليوننان استام ازاماتتىڭ ماسە­لە­سىن وڭتايلى شەشىپ, رەتتەپ بەرۋگە اتسا­لىساتىن بولساق, كوميسسياعا دەگەن سەنىمدىلىك تە نىعايا تۇسەتىنى ءسوزسىز», دەدى م.ابەنوۆ. ونىڭ ايتۋىن­شا, جەر تەلىمىن الۋعا كەزەكتە تۇرعاندارعا دۇرىس جاۋاپ بەرىلمەي جاتىر. زاڭ بويىنشا ءار ازامات 10 سوتتىق جەر الۋعا قۇقىلى. «پاتەرى بولسا دا, بولماسا دا ءاربىر ازامات جەر تەلىمىن الۋى ءتيىس. مۇنىڭ شەشىلۋ جولدارىن ىزدەستىرۋ كەرەك. مەم­لەكەتتىك ورىندار سول جەردى دايىن­داپ بەرۋگە مىندەتتى. جەر بەرۋگە مورا­توري جاريالانعان. بۇل ازامات­تار­دىڭ نارازىلىعىن تۋدىرادى. اۋىل­شارۋا­شى­لىق جەرلەرىنىڭ ماسەلە­لەرىنە قوسا 1 ميل­ليوننان استام ادامنىڭ جەر تەلى­مىن الۋعا بايلانىستى تالاپتارىن قاراۋى­مىز كەرەك», دەدى ول. بۇعان قوسا, م.ابەنوۆ جۇمىس توبى­نىڭ مۇشەسى نۇرلان ەرىمبەتوۆتىڭ تارا­پىنان ايتىلعان اگرارلىق سالادا قىزمەت ەتەتىندەردىڭ قۇرىلتايىن وتكىزسەك دەگەن ۇسىنىستى جەتكىزدى. سونداي-اق, ول ازا­ماتتارمەن كەزدەسۋ كەستەسىن جاساۋ كەرەكتىگىنە, بارلىق تاراپتاردان تۇسكەن ۇسىنىستاردى, باق-تارداعى, الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پىكىرلەردى جيناقتاۋ قاجەت­تىگىنە نازار اۋداردى. سونىمەن بىرگە, سپيكەر ايماقتارعا با­رار­دان بۇرىن ماسەلەگە قاتىستى اق­پارات­­­تاردى جۇيەلەۋ كەرەكتىگىنە ءمان بەردى. «بiزدiڭ ۇسىنىسىمىز, كوميسسيا مۇشەلەرi وڭiرلەرگە بارىپ, حالىقتى تىڭداۋدان بۇرىن ناقتى سۇراقتاردى جيناقتاپ, دايىنداۋى كەرەك. قازiر دۇرىس شەشiم قابىلداۋ ءۇشiن تەك ازاماتتار عانا ەمەس, كوميسسيا مۇشەلەرiنiڭ وزiندە دە, وكiنiشكە قاراي, تولىق اقپارات جوق. وتكەن جىلى بۇل جەر كودەكسi پارلامەنتكە باردى. پارلامەنتكە باراردىڭ الدىندا ارنايى زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى, عالىمدار زەرت­تەۋلەرىن, ۇسىنىستارىن بەردi. سولار­دىڭ ماعلۇماتتارىنا سۇيەنۋ كەرەك. سون­دا جەر رەفورماسى جۇرگىزىلگەن جاع­داي­­­دا قانشا جۇمىس ورنى اشىلادى, قانشا ين­­ۆەستيتسيا كەلەدi, قانداي جەر­لەر­­دiڭ تۇرلەرi بار, كiم ونى يەلەنiپ وتىر دەگەن­دەي ماسەلەلەرگە قاتىستى ايتار ناق­تى اق­پار­اتىمىز بولعانى ءجون. مەنiڭ ويىم­شا, كوميسسيا مۇشەلەرiنە اقپا­رات­­تىڭ بارلىعى بەرiلۋi كەرەك», دەدi م.ابەنوۆ. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ول «ازىرگە ءبىز ناقتى شەشىم شىعارمايىق. مەن دە ارىپتەستەرىمنىڭ پىكىرىنە قوسىلا­مىن. ەلگە بارىپ, حالىقپەن كەزدەسەيىك. ولار­دى اق­پاراتتاندىرايىق. جيىندار وتكى­زىپ, ولاردىڭ پىكىرلەرىن تىڭدايىق», دەدى. دوس كوشىم ءبىرىنشى كەزەكتە ءوزى جەتەك­شىلىك ەتەتىن جۇمىس توبىنىڭ اتاۋىن ناقتىلاپ الۋعا نازار اۋداردى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇعان دەيىن «ءراسىم­دەر­دىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ۇدە­رىسى بويىنشا ۇيىمداستىرۋشى­لىق توپ» دەپ اتالعان جۇمىس توبى ەندى «اۋىل­شارۋاشىلىق جەرلەرىن جەكە­مەن­شىككە ساتۋدى, نە جالعا بەرۋدى جۇزەگە اسىرۋداعى جاۋاپتى مەملەكەتتىك ور­­گان­­داردىڭ ءىس-ارەكەتىن, زاڭدىلىعى مەن اشىق­تىعىن قامتاماسىز ەتۋ باعى­تىن­داعى ۇسىنىستاردى جيناقتاۋ توبى» بو­لىپ اتا­لاتىن بولدى. سونداي-اق, ول توپ­تىڭ جۇ­مىسىنا قاتىستى قىسقاشا ايتىپ ءوتتى. «بiزدiڭ توبىمىز بەيسەنبi كۇنi ءوز وتىرىسىن وتكىزدى. وكiنiشكە قاراي, جيىنىمىزعا بەس ادام عانا قاتىستى. ويتكەنى, بiزدiڭ توپتاعى ازاماتتاردىڭ كوبi الماتىدا تۇرادى. سوندىقتان بiز ەكi ماسەلەنi – ەرەجەلەردi جاقسارتۋ جانە قازاقستاندىقتارعا جەر ساتۋ نەمەسە سات­پاۋ ماسەلەسiن قاراستىردىق. بىزگە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جەردى بولۋدەگى ەرەجەلەردى تاپسىردى. توبىمىز­دىڭ وتىرىسىندا ەكى ۇسىنىس بولدى. ونىڭ ءبىرى – جەردى قازاقستاندىقتارعا, ياعني ەشكiمگە ساتپاۋ كەرەكتىگى. ەكiنشiسى – ناقتى شارتتار قويىلا وتىرىپ, قازاقستاندىقتارعا جەردى ساتۋ قاجەتتىگى. قازىرگى تاڭدا حالىقتىڭ اراسىندا وسى كۇنگە دەيىن «قازاقستاننىڭ جەرىنىڭ ءبارىن ساتىپ العان بەس ادام بار, ون ادام بار», دەگەن اقپارات ءجۇر. بىرەۋلەردىڭ اتى, ەندى بىرەۋلەردىڭ تەگى اتالادى. اقپا­رات ناقتى ەمەس. مەنىڭ ويىمشا, بۇن­داي مالىمەتتەر اشىق جاريالانۋى ءتيىس. سوڭعى مالىمەتتەر بويىنشا جەر كىمنىڭ قولىندا ەكەنىن حالىق ءبىلسىن. كىم قانشا جەر ساتىپ الدى, ول كىم؟ ەگەر بۇل مەملەكەتتىك قۇپيا بولماسا, حالىق ونى ءبىلۋى كەرەك», دەدى د.كوشىم. ونىڭ ايتۋىنشا, جۇمىس توپتارى ايماقتارعا بارىپ, حالىقپەن تىلدەسىپ, اۋىلداردا, اۋدانداردا جەردى ءبولۋ ۇدەرىسىنىڭ قالاي وتەتىنىن كورۋ كەرەك. ءوز كەزەگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسقار مىرزاحمەتوۆ ەلىمىزدەگى اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنە تالداۋ جاسالعانىن, جەردىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ, مال شارۋاشىلىعى جەرلەرىندەگى جايىلىمدىق جانە شابىندىق جەرلەردى قامتاماسىز ەتۋ, كەيبىر جەكەگە ءوتىپ, يگەرىلمەگەن جەرلەردى مەملەكەت مەنشى­گىنە قايتارۋ سەكىلدى جۇمىستاردىڭ اتقارىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. «قازىرگى تاڭدا پايدالانىلىپ جاتقان اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرiنiڭ بار بولعانى 1 پايىزى جەكەمەنشiكتە بولسا, قالعانى جالعا بەرiلگەن. 57 ملن. 512 مىڭ گەكتار جەر شارۋا قوجالىقتارى­نىڭ ەنشiسiندە, 40 ملن. 239 مىڭ گەكتار جەردى مەملەكەتتiك ەمەس كاسiپورىندار الىپ وتىر. جيىرما جىلعا دەيiنگi مەرزiمگە جالعا بەرiلگەن جەر نەبارى 10 پايىز. ال 25 جىلدان 49 جىلعا دەيiن جالعا بەرiلگەن جەرلەر 90 پايىز نەمەسە 236 مىڭ 771 جەر ۋچاسكەسi. شەتەلدiكتەر جانە ولارمەن بiرلەسكەن كاسiپورىندارعا بەرiلگەن جەر كولەمi العاشقى كەزدە 65 مىڭ گەكتار بولعان, ال ەندi بۇگiنگi تاڭدا بۇل جەر كولەمi ودان دا ازايىپ وتىر. بۇل جەردiڭ 45 مىڭ گەكتارى زاڭدى تۇلعالاردىڭ, 2,4 مىڭ گەكتارى جەكە تۇلعالاردىڭ ەنشiسiندە. بۇل 45 مىڭ گەكتاردىڭ 32,6 مىڭ گەكتارى قايتارىلدى. ودان بولەك, 12,3 مىڭ گەكتار كەزiندە مالايزيا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, ليۆان مەم­لە­كەتتەرiنiڭ وكiلدiكتەرiمەن بiرگە قۇرىلعان كاسiپورىنداردىڭ ەنشiسiنە بەرىلگەن جەرلەردi دە سوت قاراپ جاتىر. ياعني, بۇل جەرلەردi دە قايتارۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە», دەدى ا.مىرزاحمەتوۆ. ا.مىرزاحمەتوۆ جەكەگە جەر العان­دارعا قويىلاتىن تالاپتىڭ قاتاڭ ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. «اۋىلشارۋاشىلىق سۋبەكتiلەرiنiڭ ورتاشا جەر كولەمi ءاربiرiنiڭ ءمار­تەبەسiنە قاتىستى. سونداي-اق, جەردى جەكەگە العان­دارعا قويىلاتىن شارتتار دا از ەمەس. بۇگىندە شارۋالار مەن فەرمەرلiك قوجالىقتار جالعا العان جەردiڭ ورتاشا كولەمi 269 گەكتار. سەرiكتەستەر جانە اكتسيونەرلiك قوعامدارداعى جەردiڭ كولەمi 5 مىڭ 171 گەكتار. كووپەراتيۆتەردە 1 مىڭ 674 گەكتار, باسقا مەملەكەتتiك ەمەس ۇيىمداردا – 420, ال مەملەكەتتiك اۋىلشارۋاشىلىق ۇيىمدارىنا 2 مىڭ 477 گەكتار جەر تيەسىلى. ال جەر مەنشىككە بەرىلگەن جاعدايدا قويىلاتىن تالاپتار دا قاتاڭ. وسى زاڭدا جالعا العان كەزدە ولارعا قانداي تالاپتار قويىلادى, مەملەكەتتiك باقىلاۋ قالاي جۇرگiزiلەدi دەگەن سۇراقتار بار. جەر كودەكسiنە سايكەس جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىن­داعى جەرلەردi ۇتىمدى پايدالانۋ قاعيدالارىنا سايكەس بiرنەشە مiندەت ايقىندالعان. جەردi ونى نىسانالى ماقساتىنا سايكەس پايدالانۋدى قادا­عالاۋ, جۇزەگە اسىرىلاتىن شارۋا­شىلىق حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن قور­شاعان ورتاعا زيان كەلتiرۋiنە, سان­ي­تارلىق-ەپيدەميولوگيالىق, ەكولو­گيالىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋىنا, توپىراقتىڭ لاستانۋىنا, توزۋىنا, قوقىستانۋىنا, ونىڭ قۇنارلىلىعىنىڭ تومەندەۋiنە جول بەرمەۋ, جەردiڭ قۇنار­لىلىعىن ساقتاۋدى جانە ارتتىرۋدى باقىلاۋ, نەگiزگi اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ بەلگiلi بiر دەڭگەيiن ساقتاۋ جانە ارتتىرۋ, مال شارۋاشىلىعى ونiمدەرiن ءوندiرۋ كەزiندە جايىلىمدا وڭتايلى جۇكتەمەنi قامتاماسىز ەتۋ – وسى مiندەتتەر زاڭداردا قارالعان», دەدى مينيستر. ورازالى سابدەن ءوز كەزەگىندە جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرمەي, قازاق­ستاندىقتارعا ساتپاي, زاڭنامالاردى, مەملەكەتتىك تەتىكتەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى جەر رەفورماسىن جۇرگىزۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. «جەردى قازاقستاندىقتارعا ساتۋ جانە شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋ جونىندەگى باپتاردى الىپ تاستاۋ كەرەك. ءبىز كەتەمىز, جەر قالادى. سوندىقتان, جەردى ۇرپاققا ۇقىپتاپ قالدىرۋىمىز قاجەت», دەدى و.سابدەن. مۇحتار شاحانوۆ ءوز كەزەگىندە جەر ءبولۋ ىسىندە ارالاس نەكەدەگى ادامداردان كەلەتىن قاۋىپ بار ەكەنىن ەسكەرتىپ ءوتتى. «بۇل ءۇردىس ۇلكەن دەڭگەيدە جالعاسىپ جاتىر. سوندىقتان, ارالاس نەكەدەگى ادامداردان كەلەتىن قاۋىپتى جەر تۋرالى زاڭعا ەنگىزۋىمىز كەرەك», دەدى م.شاحانوۆ. سەنات دەپۋتاتى قۋانىش ايتاحانوۆ ءوز سوزىندە جەر رەفورماسىنىڭ ماسەلەلەرى تەك جەردى ساتۋ جانە جالعا بەرۋ ارقى­لى شەشىلە سالمايتىنىن ايتا كەلىپ, بۇل تۇيتكىلدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا تىكەلەي قاتىستى ەكەنىنە توقتالدى. وسى ورايدا سەناتور قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ينۆەستيتسيا باسقا سالالارعا قاراعاندا, تومەن ەكەنىن, اۋىل شارۋاشىلىعىن ءتيىستى دەڭگەيدە دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك باعدارلاما قۇرۋ كەرەكتىگىن, ال بۇل باعدارلاما­دا اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىن شىعارۋدان باستاپ, ونىڭ ونىمدەرىن وڭدەپ, دامىتۋ, ەكسپورتتاۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. «تۇسىنىكسىز جايتتار كوپ ارينە. باستى سالا اۋىل شارۋاشىلىعى دەپ ءبارىمىز ايتامىز, ال ينۆەستيتسيا سالىنىپ جات­قان جوق ءتيىستى دەڭگەيدە. بۇل سالاداعى ينۆەستيتسيانىڭ كولەمى باسقا سالالارعا قاراعاندا تومەن. ارينە, جەڭىل كولىك پەن لوكوموتيۆ شىعارۋ كاسىپورىندارى كەرەك-اق شىعار. ال اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋ ودان دا ماڭىزدى عوي. ءبىز قاشان وسى سالاعا ينۆەستيتسيا سالۋدى دۇرىستاپ قولعا الامىز؟ وسى كوميسسيانىڭ قۇزى­رەتتىلىگىن پايدالانا وتىرىپ, جەردى جال­عا بەرۋدى ەگجەي-تەگجەيلى ناقتىلاي كور­سەتىپ, اگروونەركاسىپتىك مەملەكەتتىك باع­دار­لامانىڭ جوباسىن ۇسىنساق ءجون بولاتىن سەكىلدى. مەنىڭ ويىمشا, جاڭا تەحنولوگيالاردى اكەلەتىن, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى جۇمىسقا تارتاتىن ينۆەستورلار عانا بولسا, جەردى سولارعا 10 جىل مەرزىمگە بەرۋ كەرەك. ال ەندى قاي جەرلەردى بەرۋ كەرەك دەگەنگە كەلسەك, ول جەرگە شەكارا­لىق اۋدانداردان ەشقانداي دا جەر بەرىل­مەيدى دەپ ناقتى كورسەتىلگەنى ماقۇل. سونىمەن قاتار, شەتەلدىك كومپانيا­لار مەن بىرلەسكەن كاسىپورىنداردا اكتسيالاردىڭ ۇلەس سالماعىندا جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ ۇلەسى باسىم بولعانى دۇرىس», دەدى ق.ايتاحانوۆ. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, اۋىل شارۋا­شىلىعىن وركەندەتۋ ءۇشىن «جايىلىم تۋرالى», «قوسالقى شارۋاشىلىقتى دامىتۋ تۋرالى» زاڭداردى قابىلداماي جەر رەفورماسىن تولىقتاي شەشۋ ەش مۇمكىن ەمەس. سونداي-اق, «2005 جىلى جەكە ءۇي قۇرىلىسى ءۇشىن جەر تەلىمىنە كەزەككە تۇرعان 95 مىڭ ادام بولعان. ال ون جىل ىشىندە ولاردىڭ سانى 1 ملن. 400 مىڭعا دەيىن ارتقان. وسىنىڭ ءبارى جەردى جەكەمەنشىككە بەرمەۋدىڭ سالدارى. ينفراقۇرىلىم جوق دەيمىز, ال وعان نەگە قاراجات بولىنبەيدى», دەدى ق. ايتاحانوۆ. ءماجىلىس دەپۋتاتى جەكسەنباي دۇيسەباەۆ 188 ملن. گەكتار جايىلىمى بار قازاقستاندا مال ءورىسى تارىلىپ كەتكەنىنە نازار اۋداردى. «قازىر ەلدى مەكەندەردە مال باعاتىن جەر قالمادى دەگەن ءسوز ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. بۇل ماسەلەنىڭ تۋىنداۋىنىڭ دا ورنى بار. ويتكەنى, ەلىمىزدە «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭ جوق. ەگەر وسىنداي زاڭ بولسا قازىر كوتەرىلىپ جاتقان ماسەلەلەر قىزۋ تالقىلانباس ەدى», دەدى ج.دۇيسەباەۆ. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ارنايى زاڭ جوباسى قارالىپ جاتىر. دەپۋتات وسى ورايدا كوميسسيا مۇشەلەرىنەن ۇسىنىستار كۇتەتىنىن جەتكىزدى. «اتالعان زاڭ جوباسىندا اۋىلدىڭ توڭىرەگىندەگى جانە شالعايداعى جايى­لىمداردى رەتتەۋ قاراستىرىلعان. سونىمەن بىرگە, جوسپارلاۋ جۇيەسى دە جولعا قويىلىپ وتىر. ماسەلەن, اۋىلدىڭ ىرگەسىنە قانشا مال باعىلۋى كەرەك؟ ەلدى مەكەندەردە قانشا مال ۇستالىپ, قانشاسى جايلاۋعا شىعارىلۋى كەرەك؟ مىنە, وسىنىڭ ءبارىن زاڭدا قامتىعىمىز كەلەدى. بۇل وڭاي شارۋا ەمەس. دەگەنمەن, وسى زاڭدى قابىلداساق, جايىلىمدىق جەرلەر تۋرالى كوپتەگەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەر شەشىلەدى دەپ ويلايمىن», دەدى ج.دۇيسەباەۆ. بۇدان بولەك, دەپۋتات جەردى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ تەتىگى رەتىندە وعان جەكە­مەنشىكتىڭ ەنگىزىلۋى كەرەكتىگىنە دە نازار اۋدارتتى. «جەر حالىقتىڭ يگىلىگى­نە تولىققاندى اينالۋى ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىلدانۋى قاجەت. وكىنىشكە قاراي, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانا ال­ماي كەلەمىز. قازاقستاندا 100 ميلليون­نان استام گەكتار جەر قولدانىسسىز قالىپ, اينالىمعا ەنبەي وتىر. نەگە؟ ءويت­كەنى, قوماقتى قاراجات جوق. قارا­جات بولماعان سوڭ جاڭا تەحنولوگيا دا كەلمەيدى, ەڭبەك ونىمدىلىگى دە ارت­پاي­دى, ءونىم دە شىقپايدى. سوندىقتان دا, ونداي تەحنولوگيانى سىرتتان الماساق, قايدان الامىز؟ بۇل ويلاناتىن ماسەلە», دەدى كوميسسيا مۇشەسى. بۇدان بولەك, ول قولىندا وزىق تەحنولوگيا­سى, قارجىسى بار شەتەلدىكتەردىڭ الەۋەتىن ورىندى پايدالانۋ كەرەكتى­گىن, بىراق ولار بارىنشا قازاقستان­دىق مامانداردى, جۇمىسشىلاردى تارتۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, دەپۋتات شەتەلدىكتەردىڭ تالابى­نا وراي ماماندارىمىزدىڭ بىلىكتى­لىگى جەتىسپەي جاتسا, وندا الگى ينۆەستور­لار قازاقستاندىق ازاماتتاردى وقى­تىپ, دايىنداۋى كەرەك دەپ ەسەپ­تەيتىنىن جەتكىزدى. جالپى, وتىرىستا 35 ادام ءسوز سويلەدى. ولاردىڭ بارلىعى ەلدىك مۇددەگە قاتىستى ءوز پىكىرلەرىن جەتكىزە ءبىلدى. ولاردىڭ ايتقان ۇسىنىستارى, پىكىرلەرى كوميسسيا تاراپىنان ەسكەرىلەتىنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. جيىن قورىتىندىسىندا كوميسسيا مۇشەلەرى كەلەسى جيىندى ايماقتا وتكىزۋگە ۋاعدالاستى. وتىرىس سوڭىندا كوميسسيا ءتور­اعاسى, پرەمەر-مينيستردiڭ بiرiنشi ورىنباسارى باقىتجان ساعىنتاەۆ ءوز ويىن ءبىلدىردى. «ءبىر قۋانارلىعى, بۇگiن ءسوز العان ازاماتتاردىڭ بارلىعىنىڭ ايتقانى – ەلدiڭ بiرلiگi, تۇتاستىعى, تاتۋلىعى. وسىنى ەشقاشان ەستەن شىعار­مايىق. بۇگىن ءبىز جەردى جالعا بەرۋ تۋراسىندا اڭگىمە قوزعادىق. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋ جايىن تالدادىق. ءبارىڭىز ءتۇرلى پىكىرلەر ايت­ت­ىڭىزدار. مەن دە وڭىرلەرگە بارىپ, حالىق­پەن كەزدەسۋدى قۇپتايمىن. ەندى ءبىز وڭىرلەرگە العاشقى ساپارىمىزدىڭ كۇنىن, باراتىن ازاماتتاردىڭ سانىن بەلگىلەيمىز. حالىقتىڭ الدىنا شىعىپ, ولاردىڭ پىكىرىن تىڭدايمىز», دەدى كو­ميس­سيا توراعاسى. ونىڭ ايتۋىنشا, كو­ميس­سيانىڭ كەلەسى وتىرىسى الداعى 4 ماۋ­سىمدا اقمولا وبلىسىندا وتەدى. جولدىباي بازار, دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان»