ساعىندىق ەلەۋسىنوۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, جەر رەفورماسى بويىنشا كوميسسيانىڭ مۇشەسى:
– جەر قازاقستان ازاماتتارىنا جەكەمەنشىككە بەرىلۋىمەن قاتار, جالعا الۋدا دا ونىڭ ءتارتىبى ساقتالۋى ءتيىس. جەردى جالعا الا الماعان ادامدار دا بار. جەكەگە بەرىلەتىن جەر شەكتەۋلى بولۋى ءتيىس. ءبىر ادامعا ما, الدە الاتىن ونىمىنە بايلانىستى ما شەكتەۋ بولعانى ءجون. بىراق بۇل ادىلەتتى تۇردە شەشىلگەنى ابزال.
جەرمەن جۇمىس ىستەۋدى جانداندىرۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان كوپتەگەن قولداۋ بولۋى قاجەت. ەڭ نەگىزگىسى, ەلدى مەكەندەردى گازبەن, اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. ءالى كۇنگە دەيىن اۋىلداردىڭ 50 پايىزى جۇيەلى تۇردە تازا اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن. ودان كەيىن جول ماسەلەسى. ارينە, مىناداي ۇلكەن تەرريتورياعا بىردەن جول توسەپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق, كوپتەگەن اۋدانداردا وبلىس ورتالىعىنا دەيىن تاس جولدار جوق. ەگەر جول سالىناتىن بولسا, وندا جەرمەن جۇمىس ىستەۋ الدەقايدا جەڭىل بولار ەدى.
نۇرتاي سابيليانوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, جەر رەفورماسى بويىنشا كوميسسيانىڭ مۇشەسى:
– جالپى, 2003 جىلى قابىلدانعان زاڭدا جەكەمەنشىككە بەرۋ قاراستىرىلعان. بىراق جەر تەك قانا قازاقستان ازاماتتارىنا بەرىلۋى كەرەك ەكەنى كورسەتىلگەن. سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى جەردى يگەرمەيتىن بولسا, ول جەردە دۇرىس جۇمىس ىستەمەيتىن بولسا, وندا مەملەكەتكە قايتا الۋ تەتىگىن دە قاراستىرۋىمىز كەرەك.
سونىمەن قاتار, ءبىر ازاماتقا, ءبىر زاڭدى تۇلعاعا جەر بەرۋدىڭ شەكتى مولشەرىن بەكىتۋ قاجەت. بىزدە جەر داۋىن شىعارىپ جۇرگەندەر لاتيفۋنديستەر. ويتكەنى, ولار كەزىندە 100-200 مىڭ گەكتار جەردى الىپ الدى. ەندى سول جەرلەردى ارزان باعاعا ساتىپ الماق. ءبىز وعان جول بەرمەۋىمىز كەرەك.
ساحا ماناتوۆ,
«مانات» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى, جەر رەفورماسى بويىنشا كوميسسيانىڭ مۇشەسى:
– جەردىڭ قادىرىن تەك قانا جەرمەن اينالىساتىن ازامات بىلەدى. مەنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنىمە ءبىراز جىل بولدى. نەگىزى, جالعا بەرىلگەن جەرلەردى قازاقستان ازاماتتارىنىڭ ساتىپ الۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. بىزگە قازىر جەر رەفورماسى قاجەت. جەكەمەنشىك بولسا, جەردىڭ سۇرانىسى ارتادى. قاجەتتىلىگى پايدا بولادى. تاعى ءبىر جايت, جەردى قازاقستان ازاماتتارى ساتىپ السا, وندا ونى بانككە كەپىلدىككە قويۋى ارقىلى نەسيە الا الادى.
وسى جيىن ۇستىندە قازاقستاندا تۋماعان ازاماتتارعا جەر ساتىلماسىن دەگەن پىكىر ايتىلىپ قالدى. مەن ءوزىم جامبىل وبلىسىنىڭ تۇرعىنىمىن, جامبىل وبلىسىندا اتاجۇرتقا اتباسىن بۇرعان 270 مىڭ قانداسىمىز تۇرادى. ياعني, قازاقستاندا دۇنيەگە كەلمەگەن قازاقتار. سوندا ءبىز 270 مىڭ قانداسىمىزدىڭ قۇقىعىن شەكتەيمىز بە؟ وسى ماسەلەدە دۇرىس شەشىم قابىلداۋىمىز كەرەك.
بەرىك ابدىعالي,
ساياساتتانۋشى, جەر رەفورماسى بويىنشا كوميسسيانىڭ مۇشەسى:
– جايىلىم مەن شابىندىق جەرلەردى ساتۋعا بولمايدى. جايىلىمنىڭ ءوزى وزەكتى ماسەلە. مال باعاتىن اۋىلدار ءۇشىن بۇل پروبلەمانى تەرەڭ زەردەلەۋ كەرەك. ويتكەنى, مۇنى ساتساق, ەرتەڭ اۋىلداردا قاقتىعىستار ورىن الۋى مۇمكىن. حالىق تا جەكەگە وتسە مال باعاتىن جەر قالماي قالا ما دەپ قورقادى. ال ەگىن شارۋاشىلىعىنا كەلسەك, بىرقاتار جىلدار بويى وڭدەلىپ جاتقان جەرلەردى ساتۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيمىن. سونىمەن قاتار, جەردىڭ يگەرىلۋىن تەكسەرۋگە دە ءجىتى نازار اۋدارۋ قاجەت.
ارينە, تەكسەرۋدىڭ وزەكتىلىگى دە بار. ماسەلەن, ەلىمىزدە ەگىنشىلىكپەن اينالىسپايتىن, ازاماتتار بوسقا يەلەنىپ العان جەرلەر بارشىلىق. ول جەرلەر توزىپ جاتىر. ماسەلەن, نە ءوزى ەكپەيتىن, نە ەلگە بەرمەيتىن جەردى قايتارۋ كەرەك. ەگىنشىلىكپەن تۇبەگەيلى شۇعىلداناتىن ادامدارعا جەر بەرىپ, ونى ءارى قاراي يگەرگەن ءجون. جالپى, مەنىڭ كوزقاراسىم بويىنشا جەرگە جەكەمەنشىك كەرەك. الايدا, جايىلىمدىق پەن شابىندىقتى جەكەگە بەرۋگە بولمايدى. ويتكەنى, مۇنداي جاعداي مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىندارعا ءبىرشاما قيىندىقتار تۋدىرۋى مۇمكىن.
يۆان ساۋەر,
«رودينا» اگروكومپانياسىنىڭ باسشىسى, جەر رەفورماسى بويىنشا كوميسسيانىڭ مۇشەسى:
– جەكەمەنشىك بولسىن, نە بولماسىن دەگەن تاقىرىپقا تەرەڭ ويلانۋدىڭ قاجەتى شامالى. بىراق جەر رەفورماسىن جونگە, اقىلعا كەلتىرۋ قاجەت دەگەن تاقىرىپتى قوزعاۋ وتە ماڭىزدى. مەنىڭ كوزقاراسىم بويىنشا, ەگەر مەملەكەت ينۆەنتاريزاتسيا جاساپ, 3-5 جىل قاتارىنان جەرمەن شۇعىلدانىپ كەلە جاتقان, 50 گەكتاردان اسپايتىن اۋماقتى جالعا الىپ وتىرعان شارۋاعا ەركىندىك بەرسە, مەنىڭشە مەملەكەتكە ءتيىمدى. مەملەكەت وعان سول جەردى سىيعا تارتسىن, سوندا حالقىمىز ودان تەك پايدا كورەدى. مۇنداي قادامنان ەشكىم ۇتىلمايدى.
ارينە, ەرتەڭ الىپساتارلىق بولماس ءۇشىن, ول سول جەردە ەڭبەك ەتەتىنىن, تەرىن توگەتىنىن دالەلدەۋى ءتيىس. ونى تەكسەرۋ قيىن ەمەس. وسى جۇيەنى اشىق, كورنەكى تۇردە جاساۋعا بولادى.
سايران بۇقانوۆ,
«كاركەن» جشس ديرەكتورى:
– حالىق جەردىڭ ساتىلۋىنان نەگە شوشىپ وتىر؟ مۇنىڭ ءتۇپ-توركىنىنىڭ ءبىر شەتى اۋىل-ايماقتار مەن ەلدى مەكەندەردەگى جۇمىس كوزدەرىندە جاتقان سەكىلدى. ماسەلەن, مىناداي جاعدايدى ءبارىمىز بىلەمىز. قازىر اۋىلدى جەرلەردەگى جۇمىس كوزىنىڭ نەگىزىن اۋقاتتى شارۋا قوجالىقتارى قۇرايتىنى ءسوزسىز. قاراپايىم عانا حالىقتى نەمەسە قاراڭعىلاۋ ازاماتتاردى كەلىسىمشارتسىز-اق جۇمىسقا جەگىپ, جالاقى رەتىندە قولىنا 10 مىڭ تەڭگە عانا ۇستاتاتىن شارۋاشىلىق يەلەرى جوق ەمەس. ال اۋىلدا قارا جۇمىسشىلاردى قابىلدايتىن وزگە جۇمىس ورىندارى جوق. الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتىڭ تۋىنداۋىنا سەپ بولاتىن مۇنداي مىسالدار قازىرگى قوعامدا كوپتەپ كەزدەسەدى. سوندىقتان دا وسى وتىرىستى پايدالانا وتىرىپ, مەن پروكۋراتۋرا ورگاندارى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگى مۇنداي شارۋاشىلىقتاردى مۇقيات تەكسەرۋى كەرەك دەگىم كەلەدى.
مەن قوستاناي وبلىسىنان, شالعاي جاتقان شەت اۋىلدانمىن. ءوزىم اۋىلدا تۇرامىن. بىلايشا ايتقاندا, اۋىلداردىڭ وركەندەۋى ونداعى باسشىعا بايلانىستى. باسشىسى جۇمىستى جاقسى جۇرگىزەتىن اۋىلدار جاقسى تۇرىپ جاتىر. قازىر اۋداندا ءىرى دەگەن ءبىر-ەكى شارۋاشىلىق بار, قالعاندارىندا جاعداي قيىن. ونى تۇسىنەمىز. سول سەبەپتى جاقسى دامىعان اۋىلداردىڭ تۇرعىندارىندا ەشقانداي ۋ-شۋ جوق. مازانى المايدى. جالاقىسىن ۋاقىتىندا الىپ وتىرادى. جۇمىس ىستەيدى. جەر مەنىكى مە, مەملەكەتتىكى مە, ولار وعان باس قاتىرمايدى. جالپى, جەردى ساتۋعا دەگەنگە ءوز باسىم قارسى ەمەسپىن.
مەنىڭشە, جەردى ساتۋعا شىعارعاننىڭ وزىندە تيىسۋگە بولمايتىن جەرلەردى مەملەكەتتىك قوردا قالدىرۋ كەرەك. سەبەبى, قازىر ساتىپ الا الماعان ادامنىڭ ەرتەڭگى كۇنى بالاسى دا, ونىڭ نەمەرەسى دە جەرسىز قالۋى مۇمكىن. مىنە, وسى ماسەلە حالىقتى الاڭداتىپ وتىر. سوسىن, جەردى ساتىپ الماي, جالعا الىپ وتىرعان ادامداردى مازالاماۋ كەرەك. ەرتەڭ ول جەردى ساتىپ ال, الماساڭ قايتارىپ الامىز دەگەندەي ماسەلە تۋىنداماۋى ءتيىس. ءتىپتى, بۇل جەردە ەرتەڭ سالىقتىڭ مولشەرىن, جالعا الۋ اقىسىن كوتەرىپ جىبەرۋ دەگەن سياقتى سىلتاۋلارمەن ساتىپ الۋعا ماجبۇرلەۋ ماسەلەسى دە تۋىنداۋى مۇمكىن. ال اركىمنىڭ جاعدايى ءارتۇرلى, قازىر ساتىپ الا المايتىندار جالعا الىنعان جەرىندە جۇمىسىن جالعاستىرا بەرسىن. سوسىن ساتىپ العان جاعدايدا شارۋالارعا اقشانى جىلىنا ءبىر رەت تولەۋ ماسەلەسىن قاراۋ كەرەك. سەبەبى, بىزدە اقشا كۇزدە عانا تۇسەدى. ونى ءبارىڭىز بىلەسىزدەر. ال اي سايىن تولەۋ قولايسىز. سونداي-اق, جەردى بەرۋ مولشەرىندە شەكتەۋ بولعانى دۇرىس. سونىمەن قاتار, جەردىڭ كاداسترى جايىنداعى ماسەلەلەردى شەشۋ كەرەك. مەن وسى جەردە تاعى ءبىر ماسەلەنى ايتقىم كەلەدى. ياعني, اۋىلدارعا گاز تارتىلسا, كوپ ماسەلە شەشىلىپ, ەلدىڭ جاعدايى بارىنشا دۇرىستالار ەدى. قازىر اڭگىمە وسىندا بولىپ وتىر.
سامۇرات يماندوسوۆ,
«رزا» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى:
– جەر قازاقستان ازاماتتارىنا ساتىلۋى كەرەك. وندا تۇرعان ەشقانداي قاۋىپ جوق. سونىمەن بىرگە, جالعا بەرۋ قۇقىعى ساقتالۋى كەرەك. حالىقتىڭ تۇرمىسىنىڭ ءبارى بىرقالىپتى تەڭەسۋى ءۇشىن جەردىڭ يەسى بولۋى كەرەك. تەك ءبىراز ماسەلەنى رەتتەۋىمىز قاجەت. بىرىنشىدەن, كاداسترلىق ماسەلەنى شەشۋىمىز كەرەك. تاعى ءبىر ماسەلە, اينالىمداعى جەرلەردىڭ اراسىندا اۋىلداعى ادامداردىڭ بۇرىنعى جالپى جەكەشەلەندىرۋدەن پايعا العان جەرلەرى بار. بىرەۋىندە 5 گەكتار, ەندى بىرىنىكى 20 بولۋى مۇمكىن. ەندىگى ماسەلە, سول جەرلەر ەرتەڭگى كۇنى ساۋداعا تۇسكەندە پاي يەلەرىنىڭ قۇقىعى ناقتىلانۋى كەرەك. اينالىمداعى جەر بولعاننان كەيىن نەگىزىنەن ونىڭ ءوز زاڭدىلىعى بار. سول زاڭدىلىققا سايكەس جەر يەلەنۋشىلەردىڭ بارلىعىنا ءوز جەرلەرىن پايدالانۋعا كەدەرگى كەلتىرمەيتىندەي جاعداي بولۋى شارت. مەن ءوزىم قىزىلوردا وبلىسىنانمىن. ونداعى جەرلەردىڭ كوبى cۋارمالى جەرلەر. سول سۋارمالى جەرلەردەگى جالپىعا پايدالاناتىن ورتاق, بىرنەشە مەنشىك يەلەرى پايدالانىلاتىن كانال-قوندىرعىلار, سۋسورعىش قۇرالدار, نەگىزىنەن سۋ تاسيتىن ماگيسترالدار, بۇلاردىڭ بارلىعى جەكەشەلەندىرۋگە جاتپاي, ساتىلماي, شەكاراسى بەلگىلەنىپ, مەملەكەتتىڭ قۇزىرىندا قالۋى كەرەك. وعان باسشىلىق جاسايتىن قۇزىرەتتى ورگان مەملەكەتتىك بولۋى ءتيىستى. جالپى العاندا, جەر رەفورماسىنا قاتىستى ماسەلەدە اۋىل جۇرتىنىڭ جاعدايى باستى نازاردا بولۋى كەرەك.
دوس كوشىم,
«ۇلت تاعدىرى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى:
– وتىرىستا «جەردى ءوز ازاماتتارىمىزعا ساتۋ كەرەك پە؟» دەگەن ءماسەلە قوزعالدى. وتىرىس مەنىڭ كوڭىلىمنەن شىقتى. سەبەبى, كوپ ادامدار ءوزىنىڭ ويلارىن اشىق ايتتى. پىكىرتالاس تا بولدى. سوندىقتان دەموكراتيالىق تۇرعىدان الىپ قاراعاندا جاقسى ءوتتى. مەنىڭ ويىمشا, بۇگىن بۇل ماسەلەنىڭ تەك باسى عانا اشىلدى. ودان كەيىن ءبىز وسى ايتىلعان پىكىرلەردىڭ ءبارىن جيناقتايمىز.
مەن كوميسسيا مۇشەلەرىنەن قۇرىلعان 4 جۇمىس توبىنىڭ بىرىنە جەتەكشىلىك ەتەتىن بولدىم. باستاپقىدا توپتىڭ نەگىزگى ماقسات-مۇددەسىن انىقتاۋ كەرەك, سودان كەيىن جوسپار جاسايمىز. توپتىڭ ىشىندە, جەردى ساتۋعا دا, جالعا بەرۋگە دە قارسى ادامدار, بارلىعىمىز جينالعانبىز. ونىڭ ىشىندە بەلگىلى اعالارىمىز, اقىن-جازۋشىلارىمىز بار. ءبىز وسى كوميسسيا جۇمىسىنىڭ جاريالىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە تىرىسامىز. جانە دە بۇكىل حالىقتىڭ وسى ماسەلەنى تالقىلاۋىنا كەپىلدىك بەرەتىندەي ەتىپ مەحانيزم جاساۋىمىز كەرەك. ءاربىر وبلىستا ءدال وسىعان ۇقساس جەر رەفورماسىنا بايلانىستى كوميسسيالار قۇرىلۋى كەرەك. وسىعان بايلانىستى جۇمىستىڭ بارلىعىن جۇزەگە اسىرۋعا تىرىسۋىمىز قاجەت. جەرگە بايلانىستى سان ءتۇرلى پىكىرلەر بار عوي. ءبىزدىڭ توپ سولاردىڭ ءبارىن كوميسسيانىڭ قۇلاعىنا جەتەتىندەي مەحانيزم جاسايدى. سوندىقتان, ءبىزدىڭ توبىمىزدىڭ جۇمىسى كۇردەلى.
