ۇلت جوسپارىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى

بۇل كۇندە الەم ساياسي-ەكونوميكالىق ءتۇرلى قيىندىقتارعا تولى كۇردەلى كەزەڭدى باستان كەشىپ, ول ءوز كەزەگىندە ادامداردىڭ تاعدىرىنا, ەلدەگى ىشكى احۋالعا اسەر ەتىپ جاتقانى بەلگىلى. ايتسە دە, داعدارىسقا قارسى كۇرەس, تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن ىزدەۋ عانا قيىندىقتى مەيلىنشە تەزىرەك ەڭسەرۋگە كومەكتەسەدى. قاشان دا ماقساتتى قادام, وعان جەتۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ىزدەستىرۋ – ەل كەلەشەگى, مەملەكەت مۇددەسى. بۇل رەتتە مەملەكەتتى كاسىبيلەندىرۋ – ۋاقىت تالابى. ويتكەنى, ول ۇلت جوسپارىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى, نەگىزگى قىزىل وزەگى بولىپ تابىلادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاق­ستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى باعدارلامالىق ماقا­لا­سىندا مەملەكەتتى كاسىبيلەندىرۋ جايىنا كەڭ تۇردە توقتالدى. ەلباسى ايتقانداي, ەڭ ءبىرىنشى رەفورما «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» جاڭا زاڭ نەگىزىندە مەم­لەكەت­تىك اپپاراتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. سايىپ كەل­گەندە, مەملەكەتتى كاسىبي­لەن­­دىرۋ ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ­­دىڭ قوزعاۋشى كۇشى دەسە دە بولادى. باجايلاپ وتىرساق, ەلىمىزدە «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» العاشقى زاڭنىڭ قابىلدانعانىنا دا 20 جىلداي ۋاقىت ءوتىپتى. ودان بەرگى جەردە ەلىمىزدە ەلەۋلى وزگە­رىس­ت­ەر بولدى, ورلەۋگە قادام باس­تىق. جىلدار وتكەن سايىن ەل الدىنداعى مىندەتتەر دە وسە تۇسەدى, تالاپتار كۇشەيەدى. مىنە, وسىنداي قاجەتتىلىككە وراي «مەم­لەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» جاڭا زاڭدى قابىلداۋ دا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا ايتىلعان مەملەكەتتىك اپپاراتتى كاسىبيلەندىرۋگە ارنالادى. اتالعان زاڭنىڭ بۇگىنگى كۇن تالابىنا ساي ەرەكشەلىكتەرى دە كوپ. الدىمەن, مەملەكەتتىك قىزمەتكە ورنالاسقىسى كەلگەن ءار مامان ءۇش ساتىدان تۇراتىن ىرىكتەۋ جۇيەسىنەن ءوتۋى جانە تومەنگى لاۋا­زىمنان باستاپ مانساپتىق جوعارىلاۋىنا ايرىقشا ءمان بەرىلەدى. سونداي-اق, بۇدان بىلاي باسشىلار قىزمەت ورنىن اۋىستىرعاندا جاڭا قىزمەتكە تەك كەڭەسشىسىن, كومەكشىسىن جانە حاتشىسىن عانا ىلەستىرە الادى. جاڭا مانساپتىق مودەلگە ساي «كوماندا» سول قىزمەتتىك ورتانىڭ مۇمكىندىگىنە ساي جاساق­تالادى. باسقالاي ايتقاندا, جاڭا, جاس مامانداردىڭ قىزمەت بابىندا سەنىمدى وسۋىنە نازار اۋدارىلادى. مىنە, وسىنداي شارتتاردى ورىنداي وتىرىپ, جاس مامانداردىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكە كوبىرەك تارتىلۋىنا, مەريتوكراتيا قاعيداسىن باسىم باعىتتا پايدالانا وتىرىپ, مەم­لەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ مان­ساپتىق وسۋىنە قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى مينيسترلىگىنىڭ اتىراۋ وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى دە ءوز نازارىندا ۇستاپ وتىر. مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى تاعى ءبىر تولعاندىراتىن جايت – ەڭبەكاقى تولەۋ ءتارتىبى. بۇدان بىلاي ەڭبەكاقى قىزمەتشىنىڭ جۇمىس سيپاتى مەن كولەمىنە, ونىڭ ناتيجەسىنە بايلانىستى, سونداي-اق, بۇرىن-سوڭدى مەملەكەتتىك قىزمەتتە بولماعان بونۋستىق تولەم تولەنبەكشى. بۇل ارادا مەم­لەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ ءار توقسانداعى اتقارعان ءىسى باعا­لانىپ, جىل اياعىندا ورتاق شەشىم جاسالادى. وسىعان ساي, لاۋازىمى بىردەي قىزمەتكەرلەردىڭ بونۋستىق تولەمى ارقالاي بولۋى دا كوڭىلگە قونىمدى. شىندىعىندا, بۇل قىزمەتتىڭ ورىندى باعالانۋى بولىپ تابىلادى. ياعني, مەملە­كەت­تىك قىزمەتشى تارتىپتىك جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتىلسا, وعان بونۋس تولەنبەيدى. بونۋسقا باي­لا­نىستى تاعى ءبىر ماسەلە, ەلباسى ماقالاسىندا مەملەكەتتىك قىز­مەت­شىنىڭ مانساپتىق ءوسۋ دەڭگەيىنە دە ايرىقشا ءمان بەرىلىپ, ونىڭ باستى تالابى جۇمىس تاجىريبەسى بولاتىندىعىنا باسا نازار اۋدا­رىلعان. بۇعان دەيىن اتال­عان سالا­نىڭ قىزمەتشىلەرى ءار ءۇش جىلدا مىندەتتى تۇردە اتتەس­تات­تا­ۋ­دان ءوتىپ تۇراتىن ەدى. ەندى ول ءار جىل سايىن جوعارى باعالانىپ وتىرادى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە قو­يى­لاتىن جاڭاشا تالاپتىڭ ءبىرى – ونىڭ جازۋ قابىلەتى. كەيدە ايتار ويىن اۋىزشا جاقسى جەتكىزە بىلگەنىمەن, ونى قاعازعا ۇعىنىقتى تۇردە تۇسىرە المايتىندار دا كەزدەسەدى. وسىعان وراي ەندى ءار مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ ەسسە جازۋعا دەگەن قارىم-قابىلەتى دە سىنعا تۇسپەك. مەملەكەتتى كاسىبيلەندىرۋ ىسىندە جەمقورلىقتان ساقتانۋ, ونىڭ الدىن الۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلدى. ونى ەلباسىنىڭ جار­لى­عىمەن مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جونىندەگى مينيسترلىك, ونىڭ قۇرىلىمىندا جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ ۇلتتىق بيۋرو­سى قۇرىلعاندىعىن ايتۋعا بولار ەدى. ەلىمىز ۇلت جوسپارىنا ءساي­كەس الەمدەگى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ ماقساتىن قويىپ, ول ءۇشىن شەتەلدىك مەنەدجەردى شاقىرىپ, ولاردىڭ بىلىكتىلىك ءىس تاجىريبەسىن ۇيرەنۋ, پايدالانۋعا ەرەكشە ءمان بەرۋدە. بۇل ءۇردىس ءالى دە جالعاسا بەرمەكشى. جاڭا زاڭعا سايكەس «ب» كور­پۋسىنا كىرەتىن مەملەكەتتىك قىز­مەتشىلەرگە دە ايرىقشا كوڭىل اۋدارىلىپ وتىر. ونىڭ ەڭ باسىندا اتالعان توپ قىزمەتشىلەرىنىڭ جالاقىسىن 30 پايىزعا ءوسىرۋ مىندەتى تۇرسا, ولاردى جاڭا بىلىك­تىلىك تالاپتارىنا سايكەستىگى بويىنشا كەشەندى اتتەستاتتاۋدان وتكىزۋ جانە ءۇش جىلدا ءبىر رەتتەن بىلىكتىلىك ارتتىرۋ كۋرسىنان وتكىزۋ دە زاڭ تۇرعىسىنان بەكىتىلدى. مۇنىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ جار­لىعىمەن ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلگەن «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» جاڭا زاڭدا كورىنىس تاپتى. بۇل قازاقستاندا مەملەكەتتىك قىزمەتتى دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالعاندىعىن دالەلدەيدى. ءسوز جوق, مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ ءتيىم­دىلىگىن ارتتىرۋدا قولعا الىن­عان شارالار جۇيەنى جاڭا بيىككە كوتەرەدى. ەڭ باستىسى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, اكىمشىلىك مەم­لەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ مانسابى ونىڭ بىلىكتىلىگى مەن جيناقتاعان تاجىريبەسى ەسەپكە الىنا وتىرىپ قۇرالادى. مانساپتىق ساتىنىڭ ءار باسپالداعىندا ول ءوزىنىڭ كاسى­بي جارامدىلىعىن دالەلدەپ وتىرۋى قاجەت. مەملەكەتتىك قىز­مەت سالاسىن ساپالىق تۇرعىدان جەتىل­دىرە وتىرىپ, جەمقورلىقتى ازايتۋعا قول جەتكىزىلەدى. سايىپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءوزى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە دەگەن تالاپتىڭ وسكەندىگىن اڭعارتادى. جاڭا زاڭنىڭ تاعى ءبىر ەرەك­شەلىگى – مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر اراسىندا ەتيكالىق نورمالاردى بۇزۋ, جەمقورلىققا جول بەرۋدىڭ الدىن الۋعا بايلانىستى قاتاڭ شارالار بەلگىلەنگەن. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جۇمىس پەن تۇرمىستاعى ءجۇرىس-تۇرىسى رەتتەلگەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جاڭا ەتيكالىق كودەكسى جاساقتالدى. بۇدان بىلاي مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر تەك قاتارداعى جاي قىزمەتكەر ەمەس, حالىق اراسىندا بەدەلدى, جۇرت­شىلىق ۇلگى تۇتاتىن تۇلعاعا اي­نال­عانى ابزال. ول ءۇشىن جاڭا رەفور­ماعا ساي بارلىق مەملەكەتتىك ور­گانداردا جانە اكىمدىكتەردە ەتيكا جونىندەگى وكىل بولادى. وسى تالاپتاردى ورىنداۋ ماقساتىندا اتىراۋ وبلىسى بويىنشا جەرگى­لىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا ادەپ ءجو­نىن­دەگى ۋاكىلدىڭ وكىلەتتىگى اتى­راۋ وبلىسى اكىمى اپپاراتى باس­­­شى­­سى­نىڭ ورىنباسارىنا جۇكتەلدى. اتالعان جاڭا ينستيتۋت ەتي­كالىق نورمالاردىڭ ساق­تالۋىن قاداعالاپ, مونيتورينگ جا­سايدى, مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى ازا­ماتتاردىڭ زاڭدىق قۇقىق­تارى­نىڭ ساقتالۋىمەن قاتار, ۇجىمداعى مورالدىق-پسيحولوگيالىق احۋال­دى دا نازاردا ۇستايدى. ول ءۇشىن ۇجىمدارداعى جاي-جاپساردى نا­ق­تىلاۋ باعىتىندا جابىق ساۋال­ناما جۇرگىزىلىپ, ساۋالناما ناتيجەسى قاجەت بولعان جاعدايدا باسشىلىققا ۇسىنىلادى. بۇل ءوز كەزەگىندە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ومىردە ادال, ءادى­لەتتى, قاراپايىم جانە شىنايى بولۋ قاجەتتىلىگىنە تاربيەلەۋمەن بىرگە, ولاردى شەشىم قابىلداعان كەز­­دە زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن قامتا­ماسىز ەتۋگە مىندەتتەيدى. قىز­­مەت­تەن تىس ۋاقىتتا ولار قو­عام­­عا جات مىنەز-ق ۇلىق كورسەت­پەۋ­گە, ءىشىپ-جەۋ, قۇمار ويىندارعا جول بەر­مەۋگە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ ءبارى بىردەي بىلىكتى, ومىرلىك تاجىريبەسى مول ماماندار ەمەس, جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرە سالا قىزمەتكە كەلگەن جاستار دا بولۋى مۇمكىن. ەندەشە, ولار ءوز قىزمەتىن قاي سالادان باستاي الادى؟ بۇل جونىندەگى تۇسىنىك «جۇمىسقا جاڭادان كەل­گەن ازاماتتار مەن مەملەكەتتىك قىزمەتتى تەك ەڭ تومەنگى اكىمشىلىك لاۋازىمنان باستايدى جانە ولار كونكۋرستىق ىرىكتەۋمەن عانا تاعايىندالادى. ءارى قاراي ونىڭ مانسابى مەملەكەتتىك قىزمەت ساتىسىندا بىرتىندەپ, تاجىريبە جيناعانىنا جانە بىلىمىنە قاراي كەلەسى لاۋازىمنىڭ بىلىكتىلىك تالاپتارىنا سايكەس كونكۋرسقا قاتىسىپ, وسىنداي ىرىكتەۋمەن جانە كونكۋرستىق اشىق تاعايىنداۋمەن جوعارىلايدى» دەپ تۇيىندەلگەن. بۇگىنگى تاڭدا اتىراۋ وبلىسى بويىنشا مەملەكەتتىك قىزمەت­شىلەر سانى 3143 بىرلىكتى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن مەملەكەتتىك ورگاندارداعى قىزمەتشىلەر سانى – 1655, رەسپۋبليكالىق – 1488, ساياسي مەم­لەكەتتىك قىزمەتكەرلەر – 7, «ا» كور­پۋسىنداعى قىزمەتكەرلەر – 14. بوس لاۋازىمداردىڭ ۇلەسى 10 پايىز نەمەسە 317 بىرلىك, ونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى بيۋدجەت – 175, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت – 142. «ب» كورپۋسىنىڭ كادر رەزەرۆى ماسەلەسى بويىنشا قازىرگى ۋاقىتتا 19 رەزەرۆ بار. وتكەن جىلى كادر رەزەرۆىنە 37 ادام قابىلداندى. ەسەپتىك كەزەڭدە رەزەرۆتەن 29 ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلىپ, مەرزىمنىڭ اياقتالۋىنا بايلانىستى 16 ادام رەزەرۆتەن شىعارىلدى. ۇلت جوسپارىندا كوزدەلگەن كاسىبي جانە دەربەس مەملەكەتتىك اپپاراتتى قالىپتاستىرۋ باعى­تىنا قاراستى مەملەكەتتىك ورگان­دار جانە تۇرعىندار اراسىندا تۇسىنىك جۇمىستارى بارلىق 7 اۋداندا جانە اتىراۋ قالاسىندا تىڭ­عىلىقتى وتكىزىلدى. وعان 1342 ادام قاتىستى. وسىلايشا, وبلىس اۋماعىندا ۇلت جوسپارىندا كوزدەلگەن ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ كاسى­بي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا سايكەس جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. مەملەكەتتىك كاسىبي اپپاراتتى قالىپتاستىرۋعا قاتىستى جاڭا رەفورما قازاقستاندا مەملەكەتتىك قىزمەتتى دامىتۋدىڭ جارقىن كەزەڭى باستالعاندىعىن دالەلدەيدى. مەملەكەتتىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە, ونىڭ الدىڭعى قاتارلى 30 ەلدىڭ قاتارىنان كورىنۋىنە مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ قوساتىن ۇلەسى زور. ونىڭ ار تازالىعى, جان شۋاعى – تۋعان ەلدىڭ كەلەشەگىنە ارنالسا, ودان اسقاق مارتەبە بولماق ەمەس. سول ارقىلى حالىقتىڭ مەم­لە­كەتتىك قىزمەتشىگە دەگەن, مەملە­كەت­كە دەگەن سەنىمى نىعايا تۇسەدى. مۇحيت ءىزبانوۆ, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى مينيسترلىگى اتىراۋ وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى اتىراۋ