مۇنى ماقتانشىلىق ءۇشىن ەمەس, اتالعان ءوڭىردىڭ بۇرىنعىسى مەن بۇگىنگىسىن ءبىرشاما زەرتتەگەن, كوپ جاعدايلارعا كوز جەتكىزگەن ادام رەتىندە ايتىپ وتىرمىن. كەڭ-بايتاق نارىننىڭ وي-شۇڭقىرىن قالدىرماي ارمانسىز ارالادىم, كەزىندە تالاي-تالاي جازبالارىمدى وقىرمانعا ۇسىنعانمىن. نارىننىڭ تۇتاستاي جەر كولەمى 40 000 شارشى شاقىرىم. ال, ونىڭ باتىس بولىگىن ۇستايتىن ازعىر ءوڭىرىنىڭ اۋماعى 12 000 شارشى شاقىرىمعا جەتەدى. 1952 جىلى ازعىرعا اسكەري پوليگون ورنالاسقاندا نارىننىڭ 1 ملن. 36 000 گەكتار جەرىن باۋىرىنا باستى. 1993 جىلى (41 جىلدان كەيىن) پوليگون تاراتىلىپ, اسكەريلەر تاپتاعان جەرلەر دالانىڭ بايىرعى تۇرعىندارىنا قايتارىلدى. بىراق, وعان ەشكىم قايتا قونىستانباي قۇلازىعان دالا قۋ مەكەن ەلسىزگە اينالۋدا. جالپى, نارىن دالاسى ىزعىنداي قالىڭ ەلدىڭ ورتاسىنداعى جومارت جەر. ول شىعىسىندا اتىراۋ وبلىسىنىڭ يساتاي, ماحامبەت اۋداندارىمەن, تەرىستىگىندە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جانعالا, بوكەي ورداسى, باتىسىندا كورشى استراحان وبلىسىنىڭ اقتوبا, قارابايلى, كراسنىي يار اۋداندارىمەن شەكتەسەدى. ال تۇستىگىندە كاسپي تەڭىزىنىڭ باتىس قولتىعىنا جايعاسقان قۇرمانعازى اۋدانى بار. بۇل اۋداننىڭ جەر كولەمى 2.070373 گەكتارعا جالعاسادى. ونىڭ 1.713382 گەكتارى جايىلىمدىق, 85836 گەكتارى شابىندىق, 4286 گەكتارى ەگىنشىلىككە پايدالانىلاتىن القاپتار بولىپ ەسەپتەلەدى. 1848 جىلى بوكەي حاندىعى تاراتىلعاندا بۇل ءوڭىر بەس ۋەزد بەن ەكى وكرۋگكە ءبولىندى. كەيىن, 1920-1925 جىلدارى تۇتاستاي بوكەي گۋبەرنياسى اتالدى. وسىلايشا, نارىن دالاسى حالىقتىڭ قالىڭ قونىستانعان قۇت مەكەنىنە اينالعان بەرەكەلى ءوڭىر ەدى. قولىمىزداعى قۇجاتتاردى سويلەتسەك, ەدىل-جايىق اراسىنداعى كەڭ دالاعا بولاشاق بوكەي حاندىعى شاڭىراق كوتەرۋىنىڭ باستاماسى بولعان 1801 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا, جايىقتىڭ وڭ جاق بەتىنە (وزەندە مۇز قاتقان كەزدە) بىردەن 5000 ءتۇتىن مەن 23000 ادام كوشىپ شىققان ەكەن. جەرى شۇرايلى, كەز كەلگەن قونىسى قاپتاتىپ مال وسىرۋگە قولايلى كەڭ نارىنعا ىرگە توسەگەن وتباسىلار قۇرامى تەز وسەدى. 1823 جىلى جاس جاڭگىر بوكەي حاندىعىنىڭ تاعىنا وتىرعاندا ونىڭ قاراماعىندا 330000-نان استام تۇرعىن حالىق بولعان. ولاردىڭ مەنشىگىندەگى مال باسىنا كەلسەك, قوي مەن ەشكى 1 ملن. 200 مىڭ, ءىرى قارا 400000, جىلقى 378000, تۇيە 120000 باسقا جەتكەن. ودان كەيىنگى جىلداردا دا ىشكى وردا كولەمىندەگى مال سانى ءتورت ت ۇلىكتى قوسقاندا 2 ميلليون 434000 باسقا كوبەيگەن. باتىس وڭىردە بوكەي حاندىعى قۇرىلعانىنىڭ 200 جىلدىعىنا وراي (1812-2012 جىلدار) ورالدىق كينواۋەسقوي مۇرات جاكىباەۆتىڭ «ەگەر بوكەي حان بولماعاندا» دەگەن دەرەكتى كينوتاسپالارى جەرگىلىكتى تەلەارنالاردان كورسەتىلدى. مۇنداعى ەلەڭ ەتكىزەر ءبىر دەرەك 1812 جىلعى فرانتسيا-رەسەي سوعىسىنا بوكەي حاندىعىنان بەلگىلى مولشەردە قازاقتاردىڭ دا قاتىستىرىلۋى, مايداننىڭ قاجەتى ءۇشىن نارىن دالاسىنان 50000 جىلقى جيناپ بەرىلۋى ەدى. باس-اياعى ونشاقتى جىلدىڭ (1801-1812) ىشىندە بۇل وڭىردە مال باسى كۇرت ءوسىپ, اناۋ-مىناۋ دەگەنشە ەلۋ مىڭ جىلقىنىڭ ساناپ بەرىلۋى قۇيقالى قونىستىڭ بەرەر ىرىزدىعى قيساپسىز بولعانىنا كوزىمىزدى جەتكىزسە كەرەك. بۇل تاقىرىپتا بۇرىنعىلاردان قالعان اۋىزشا اڭگىمەلەر دە از ەمەس. 1828 جىلى جاڭگىر حان رەسەي پاتشاسىنىڭ ماقۇلداۋىمەن حان ورداسىن نارىننىڭ تەرىستىك-باتىسىنداعى ەڭ شۇرايلى القاپ – جاسقۇس اتالعان قونىسقا (قازىرگى بوكەي ورداسى اۋدانىنداعى وردا سەلوسى) كوشىرگەندە, نارىننىڭ بەلورتاسىن قونىستانىپ وتىرعان اداي رۋىنىڭ ەلقوڭدى تارماعىنان شىققان ءبيى شالقار ەسىمدى ابىز اي ءمۇيىزدى, ارقار ءمۇسىندى, اسىل تۇقىمدى 100 قوشقاردى شاشۋعا اپارعان ەكەن (قازاق حالقىنىڭ داستۇرىندە سىيعا ەركەك مال ۇسىنعان عوي). كەيىن ءبيدىڭ اتاجۇرتىندا شالقار اۋىلى پايدا بولدى, كەڭەس زامانىندا №25 شالقار اۋىلدىق كەڭەسى اتالىپ, ونىڭ قاراماعىندا 3 ۇجىمشار بولعان. شالقاردا ەندى تۇرعىندار جوق, جەر كولەمى قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ ەسەبىندە. ونىمەن ىرگەلەس بەكەتاي, تاۋبۇيرات, مىڭتوبە, دىڭعىزىل اۋىلدىق كەڭەستەرىنىڭ ورنى دا, «جۇرتى-اي جاتىر, ءوزى جوق قالقاتايدىڭ» دەيتىندەي كۇي كەشۋدە. يساتاي اۋدانىنا قارايتىن ايباس, بابان, ورپا, بەگايدار اۋىلدىق كەڭەستەرى ورىندارى دا وسىلاي قۇلازىپ جاتىر. ايباستا قازان توڭكەرىسىنە دەيىن مۇقامبەتجان دەگەن داۋلەتتى ادام تۇرعان ەكەن. سول كىسى ءبىر جولى حان بازارى ساپارىنا 60 وگىزدى ايداتىپ, 8 تۇيەگە ءجۇن مەن تەرى ارتقىزىپ جانعالاعا جەتكىزگەنىن بالا كەزىندە كوزىمەن كورگەن قاريالاردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداعانبىز. ءبىز ءبىر ساپارىمىزدا بابان اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ جۇرتىن ارالاعانبىز. قاداۋ-قاداۋ جىلقىشىلار وتباسىلارى قالىپتى. جىلقى مەن تۇيە قاپتاپ ءجۇر, ارالارىندا جابايى قاباندارى دا از ەمەس. قالىڭ شالعىننىڭ ورتاسىنداعى قىزىل دوڭگە توقتالدىق. بۇل ءبىر كەزدەگى ستالين اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ ەكى قاباتتى عيماراتىنىڭ قۇلاعان ورنى ەكەن. 1942 جىلى وسى ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن جىگىتتەر مەن قىزدار توپتارىن جازباستان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قان مايداندارىنا اتتانعاندارى نارىن تاريحىندا وتانشىلدىق ۇراننىڭ بولعانىنان ءبىر ۇزىك سىر قوزعايدى. ايتا بەرسەك, مۇنداي مىسالدار سارقىلمايدى. ولاردىڭ بارلىعى كەڭ نارىننىڭ ەكى عاسىر بويىنا جارتى ميلليون حالىقتىڭ بەرەكەلى دە بازارلى قونىسى بولعانىن ايقىنداي تۇسەدى. جەرىنىڭ بايلىعى زەرتتەلمەي جاتىر. نارىندا جەراستى سۋ قورى وتە مول. مۇندا جەر بەتىندەگى اشىق سۋ كوزى جوق, قۇدىقتارى جارتى مەتر تەرەڭدىكتەن سارقىلماس مول سۋ بەرەدى. جوعارىدا اتالعانداي, جارتى ميلليون حالىق پەن ەكى ميلليوننان اسىپ جىعىلاتىن ءتورت ت ۇلىك مال جەراستى سۋىمەن تىرشىلىك ەتكەن. بارشاقۇم, جامانقۇم اتالاتىن تەلىمدەردە بيىكتىگى ءۇش مەترگە جەتىپ قالاتىن سولقىلداعان سىرىقتاي كوك تالدار ءيىن تىرەسەدى. نارىندا 1646-1770 جىلداردا قالماقتار دا قونىستانعانىن تاريحشىلار جازىپ ءجۇر. سوندا قازاق پەن قالماقتىڭ بارلىق باسپانالارى جاڭاعى كوك تالداردان جاساپ الاتىن كيىز ۇيلەر بولعان. 1836-1838 جىلدارداعى يساتاي-ماحامبەت كوتەرىلىسى كەزىندە مىڭداعان ساربازدارىن 180 كيىز ۇيلەرگە پانالاتقانىن بەرتىندەگى قاريالار دا ايتىپ وتىرعانىن ەستىگەنبىز. كەشەگى كەڭەستىك باسقارۋ تۇسىندا دا بۇل وڭىردە مال شارۋاشىلىعى حالىقتىق قازىناعا اينالىپ تۇردى. نارىنداعى اسكەري ايماق دەيتىننىڭ اياق باستىرمايتىن قىسىمىنا قاراماستان وسى وڭىردەگى «سۇيىندىك», «بالقۇدىق» كەڭشارلارىنىڭ شوپاندارى كوكتەمدە اسىل تۇقىمدى ەتتى, مايلى ەدىلباي قويلارىن قوزىلارىمەن قوسقاندا 230000-عا دەيىن جەتكىزىپ ءوسىردى. «سۇيىندىك» كەڭشارى «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالىپ, شارۋاشىلىقتا 9 ادام سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاندى. ازعىر وڭىرىندە بەس ورىندا كومسومول جاستاردىڭ شوپان بريگادالارى ۇيىمداستىرىلىپ, ولاردىڭ جىل سايىنعى ەرەن تابىستارىن رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنالدار مەن كەيبىر كىتاپتارعا جازعان اۆتورلاردىڭ ءبىرىمىز. داۋىلپاز اقىن ماحامبەتتىڭ ءحىح عاسىردىڭ وزىندە-اق «ادىرە قالعان نارىندا باس پايدانىڭ ءبارى بار», دەپ اقيقاتىن اشىنا ايتقانى تالاس تۋدىرمايتىن تورەلىك ەكەنىن تاريح جوققا شىعارمايدى. ءتىپتى, كەشەگى كەڭەستىك ءداۋىردىڭ وزىندە ۇلى دالا – كەڭ نارىننىڭ قۇرمانعازى, يساتاي اۋداندارىنىڭ ەنشىسىندەگى جەر كولەمىندە 24 ۇجىمشار بولعانى قۇجاتتاردا ساقتالعان. سول ماحامبەت ايتقان «جاتىپ قالعان تايلاعى جارداي اتان بولعان جەر», دەپ ناقتى ەرەكشەلىگىن كورسەتكەن كەڭ نارىننىڭ قۇدىعى مەن قۇمىندا, قونىسى مەن ورىسىندە قاپتاعان ءتورت ت ۇلىك مال ءوسىپ-ءونىپ جاتاتىن ەدى. اتالىپ وتىرعان ۇلى دالانىڭ بايىرعى بايلىعى مەن بازارىنا قايتا قول جەتەر كۇن كەلەر-اۋ دەگەن ءۇمىت شۋاعى سەزىلە باستادى. ءوڭىر تۇرعىندارى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا, جەر رەفورماسىنا ارنالعان شەشىمدەرى مەن ۇسىنىستارىن اسا قاناعاتتانعان ىقىلاسپەن قارسى العاندارى تانىلىپ وتىر. ارينە, 40 مىڭ شارشى شاقىرىمعا شالعايىن جيماي جاتقان قايران نارىندى قاپەلىمدە تولىق يگەرۋ مۇمكىن دە بولماس. دەگەنمەن, نارىندى تولىق يگەرۋدىڭ باعدارلاماسى مەن جوباسى جاسالىپ, وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ومىرشەڭ شەشىمدەرى جۇزەگە اسىرىلسا, قالعانىن حالىقتىڭ ءوزى دامىتادى عوي دەيتىن تۇرعىندار تىلەگىن جەتكىزسەك دەدىك.
راحمەت يمانعاليەۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى, قۇرمانعازى جانە يساتاي اۋداندارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
اتىراۋ وبلىسى
