ۇلت جۇرەگىنەن ورىن العان

اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەتپەن استانادا كەزدەسۋ كەشى ءوتتى كەشتى «كيىز كىتاپتىڭ كيەسى» دەپ اتاعان ەكەن. نەگە دەسەڭىز, ۇلىقبەك اقىننىڭ ەلىمىزدىڭ ەڭ مارتەبەلى مەملەكەتتىك ادەبي سىي­لىعىن «كيىز كىتاپ» اتتى جىر جيناعى ءۇشىن العانىن جاماعات جاق­سى بىلەدى. كىتاپتىڭ العى­سوزىندە ابىز ءابىش كەكىلباەۆ ونىڭ قازاق پوەزياسىنداعى اي­ماڭ­­داي ورنىن دا ايشىقتاپ ايتىپ بەر­گەنى ەسىمىزدە. ال كوش باستا­عان كورنەكتى اقىن تەمىرحان مەدەتبەكتىڭ بەرگەن باعاسى مىنا­داي: « ۇلىقبەك ەسداۋلەتوۆ – ءوز تۇستاستارىنان ادەبيەتكە الدە­قاي­دا ەرتە كەلىپ, جۇرت كوزىنە ەرتە ىلىككەن جىگىت. ول شاكىرتتىك مەك­تەپتەن شۇعىل تۇردە ءوتتى دە, ولەڭ­دەگى ءوز جولىن, ءوز ءۇنىن ءبىر­دەن-اق بەلگىلەپ الدى. ۇنەمى ءىز­دەنىس ۇستىندە جۇرەتىن بۇل اقىن ولەڭ­دەرى بۇگىندە بۇرىنعىدان دا اۋقى­مىن كەڭەيتىپ, بۇرىنعىدان دا تەرەڭ­دەي ءتۇستى. ونىڭ ولەڭدەرى ەندى قازىرگى قازاق پوەزياسىنىڭ پرين­تسيپتەرى, ساتتىلىكتەرى مەن پەرس­پەكتيۆتى تەندەنتسيالارىنا ار­نال­عان ەڭبەكتەردە ءسوز بولا الا­تىن­داي دەڭگەيگە كوتەرىلدى دەي الامىز». شىنىمەن دە, الپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭى, جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا ولەڭ-جىرلى, ونەرلى, ادەبي الماتىعا ءالى مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن ۇلىق­بەكتىڭ وزىنەن بۇرىن ولەڭى جەتىپ ەدى. سوندا ءبىز, جۋرفاكتىڭ 1-2-كۋرس ستۋدەنتتەرى, قازمۋ مەن كون­سەر­ۆاتوريا ورتاسىنداعى قازاق­ستان­نىڭ بارلىق گازەتتەرى ىلىنەتىن اللەيادا ۇلىقبەك ەسداۋ­لەتوۆ­تىڭ وقتا-تەكتە شىعىپ تۇرا­تىن ولەڭدەرىن جاپا-تارماعاي وقيتىنبىز. ءبىر-بىرىمىزگە: « ۇلىق­بەك­تىڭ ولەڭى شىعىپتى», دەپ بەينەبىر ونى بۇرىننان بىلەتىن ادامداي سويلەيتىنبىز. اسىرەسە, قايتىس بولعان سىرنايشى اعاسى باقىتقا ارنالعان «بايان» اتتى ولەڭ قاتتى اسەر ەتكەن بولاتىن. وسى ءسوزىمىزدىڭ راستىعىن ۇلت­تىق اكادەميالىق كىتاپحانادا وتكەن كەز­دەسۋ كەشىنىڭ مەيماندارى اي­قىن­داپ اجارلاي ءتۇستى. «شۋ قاراكوك» دەپ تىزگىندى قولعا العان ايتىسكەر اقىن داۋلەتكەرەي كاپ­ ۇلى كەشتى جۇرەمەلەتىپ ادەمى ءجۇر­گىزىپ وتىردى. كەشتىڭ باس قوناعى: «ادەبيەت بار جەردە ادەپ بار. كىتاپ – تاربيەشى», دەپ كوپ­شى­لىكپەن امانداسۋ شاراسىن جاساي كەلە, ءوزى ەرتەرەكتە عاشىق بول­عان ءبىر جانعا ارنالعان «كىتابي رومان» اتتى ولەڭىن وقي جونەل­گەن. جيىندا ءوزىنىڭ جان جارى بەي­سەنكۇل دە وتىر. «ويپىر­ماي!» دەپ قويامىز ىشتەي. ماحاب­بات, سۇيىسپەنشىلىك سىرىن شەرت­كەن ۇلىقبەكتىڭ عاجاپ ولەڭى «قۇشاق­تاپ ولسەم ارمان جوق, عاشىعىم مەنىڭ كىتاپ-اي!» دەپ اياقتالعاندا پوەزيا قۇدىرەتىنە تاعى ءبىر ءتانتى بولىپ شاتتانىسىپ قالدىق. ادەبيەتشى عالىم تۇرسىن جۇرتباي ۇلىقبەكتەي ءىنى دوسى­نىڭ اقىندىعى مەن ازامات­تىعى حاقىندا ۇلكەن ويلار تول­عا­دى. شەرحان مۇرتازا مەن ورال­حان بوكەي «لەنينشىل جاستا» باسىپ شىعارعان ولەڭدەر ار­قى­لى ۇلىقبەكتىڭ ۇلى جولى باس­تال­عانىن بايان ەتتى. اقىننىڭ ءبۇر­شىكتەي جاس كەزدەگى ىشكى تۇنىق سەزىمى ومىردە دە, ولەڭدە دە لاي­لان­باس, كىر جۇقتىرماس تازا­لىق­پەن كەلە جاتقانىن باسا ايتتى. «قازاقتا ولەڭىنە سىن ايتىلماعان ەكى اقىن بار. ونىڭ بىرەۋى – ولجاس, ەكىنشىسى – ۇلىق­بەك. ءاري­نە, سىن­شىلار سىن ايت­پايمىز دە­مەي­دى, تەك بۇل ەكەۋى­نەن كەمشىلىك تابا المايدى. ۇلىق­بەك سونداي, شاشاسىنا شاڭ جۇق­تىرمايتىن, جامان ولەڭ جازا المايتىن اقىن», دەپ تۇيىندەدى ت.جۇرتباي. اقىنمەن ونەردە بىرلەسكەن كۇيشى-سازگەر سەكەن تۇرىسبەك ۇلىقبەك دوسىنىڭ ولەڭىمەن ۇيلەسىم تاپقان دۇنيە-جالعان جايىن­داعى جاڭا ءانىن اسەم قو­ڭىر­لاتىپ ورىنداپ بەردى. ءيا, بۇل اقىننىڭ ولەڭدەرىنە جازىلعان اندەردىڭ دە تاعدىرلى, تالايلى بولىپ كەلەتىن ءبىر سيقىر جۇمباعى بار. سەكەن جاڭا ءاندى اياقتاعاندا ءبىز سونىڭ اسەرىنەن ارىلا الماي: «اياقتالادى ءبارى دە ەرتە مە, كەش پە, ارمانىم عانا ەشقاشان اياق­تال­­مايدى», دەپ ءاننىڭ سوڭعى قايى­رى­مىن ىشتەي قايتالاي بەرگەنبىز. ۇلىقبەك پوەزيادا قىزىعار­لىقتاي باقىتتى عۇمىر كەشىپ كەلەدى. ونىڭ العاشقى قادام­دارىنا, العاشقى كىتاپتارى­نا بىردەن-اق قۋاندىق شاڭعىتباەۆ, مۇزافار الىمباەۆ, قادىر مىرزا ءالى سياقتى مارعاسقا­لار جىلى پىكىر ايتىپ, قۋانا قول سوققان. قازىردە اقىننىڭ پوەزياسى, بەس تومدىققا ءبىر جينا­ق­تالعان بۇتىندەي شىعار­ماشىلىعى كان­دي­داتتىق, دوك­تور­لىق ديس­سەر­تاتسيالاردىڭ تولىمدى تاقى­رىبىنا اينالۋى دا ءبىر عانيبەت. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى شەرۋباي قۇرمانباي­ ۇلى ءوز بۋىنىنىڭ ادەبيەتكە قۇلاش ۇرعان جاس تالاپتارىنا ۇلىقبەك اقىننىڭ ولەڭدەرى «ءابىلحايات» سۋىنداي اسەر ەتكەنىن ادەمى ەستە­لىك­پەن ارلەي باياندادى. «قىز­داردىڭ ماحابباتىن ۇعۋ ءۇشىن, قىز بولىپ تۋ كەرەك!» –  دەپ ەسداۋلەتوۆ جىرلارىن ەسكەك­تەتە قول سەرمەپ وقۋشى ەدىك دەپ جاستىق شاقتارىن ەسكە الدى. قازاق قوعامىندا بولىپ جاتا­تىن قايبىر وقيعاعا ءۇن قاتپاي قال­ماي­تىن اقىننىڭ قازىردە باسقا ەلدەردە, حالىقارالىق دەڭگەيدە دە تانىمالدىققا جەتۋى, البەتتە, قازاق ادەبيەتىنىڭ مەرەيى دەۋىمىز كەرەك. بۇعان مىسال رەتىندە ش.قۇر­مانباي ۇلى ۇلىقبەكتىڭ جۋىردا عانا «اتاتۇرىك» مەدالى­مەن ماراپاتتالعانىن كەلتىردى. جازۋشى جولتاي ءالماش ۇلى, كوسەمسوزشى نۇرتورە ءجۇسىپ, عالىم ءناۋبات قاليەۆ جىرلارى ۇلت جۇرەگىنەن ورىن العان ۇلىقبەك ەسداۋلەتتىڭ اقىندىعى مەن ازاماتتىعى قوس ورىمدەي استاسقان ءبىتىم-بولمىسى حاقىن­دا پايىمدى ويلارىن ءبىلدىردى. اقىن ولەڭدەرىنە جازىلعان اندەر شىرقالدى.  قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان» استانا سۋرەتتى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات