جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ,
«جاقسىلىق» شارۋا قوجالىعىنىڭ
جەتەكشىسى, قوعام قايراتكەرى
مەنى ادەتتە ادامدار وليمپيادا چەمپيونى, بالۋان رەتىندە تانيدى. سونىمەن قاتار, مەن سوڭعى جيىرما جىلداي ۋاقىتتان بەرى اۋىل شارۋاشىلىعىندا ءونىم وندىرۋمەن اينالىسىپ كەلەمىن. ءىرى قارا مال, جابى جىلقىلارىن وسىرۋمەن, سولاردىڭ تۇقىمدارىن اسىلداندىرۋ جۇمىستارىمەن شۇعىلدانامىن. بۇعان ءتيىستى ماماندىعىم دا بار. كەزىندە سەمەيدىڭ زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىن بىتىرگەنبىز. سوندىقتان, ءوزىمدى اتا-بابا كاسىبىن جالعاستىرۋشىلار قاتارىنا قوسامىن.
وسى اتا-بابا كاسىبىمەن شۇعىلدانا ءجۇرىپ, ءبىر بايقاعانىم ءبىزدىڭ بارلىعىمىز: «جەر-انا, جەر-انا!» دەپ ايعايلايمىز, شىن مانىنە كەلگەندە, وعان جانىمىز اشىپ, قامقورلىق جاساۋ ماسەلەسىن ەستەن شىعارىپ الامىز. سوندىقتان, قانشا ميلليونداعان گەكتار جەرىمىز تۋسىراپ بوسقا جاتىر.
ارينە, بۇعان قاراپايىم حالىقتى دا كىنالاپ قاجەتى جوق. ويتكەنى, جەردى كۇتىپ-باپتاۋ, ونىڭ قۇنارلىلىعى مەن بەرەتىن پايداسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن قارجى, سودان كەيىن ءبىلىم مەن جاقسى تەحنولوگيالار كەرەك. ول قارجى مەن ءبىلىمدى, جاڭا تەحنولوگيالاردى اكەلۋ ءۇشىن ەلىمىزگە ينۆەستيتسيا تارتۋ كەرەك. الەۋەتتى ينۆەستورلار پايدا بولماي, ءبىزدىڭ ۇلان-بايتاق جەرىمىز بوس جاتقان كۇيىندە جاتا بەرەدى. مىنە, سوندىقتان دا مەملەكەتىمىز وسى وراسان زور رەسۋرستار كوزىن ىسكە قوسۋ ءۇشىن بۇكىل الەم حالقى جۇگىنەتىن شارالارعا بارىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى ەڭ الدىمەن, ەل مۇددەسىنەن تۋىندايتىندىقتان, مۇنى ءبىز قاجەتسىز شارا دەپ ايتا المايمىز.
مەنىڭ الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل, بالقاش اۋداندارىندا شارۋاشىلىققا پايدالانىپ كەلە جاتقان جەرلەرىم بار. وسى جەرلەردە ەرتە ۋاقىتتارى ءبىراز عيماراتتار بولىپ, ولار كەيىنگى ۋاقىتتارى پايدالانۋدا بولماعاندىقتان, ابدەن توزىپ كەتكەن ەكەن. كەيبىرەۋلەرى قۇلاپ قالعان. مەن وسى عيماراتتاردىڭ بارلىعىن كۇتىمگە الىپ, قايتا قالپىنا كەلتىردىم. بارلىق جيناعان قارجىلارىمدى وسى ىسكە جۇمسادىم. مۇنداعى ماقساتىم – جەرىمىز بەن ونىڭ بەتىندەگى بايلىقتى ۇرپاق يگىلىگىنە جاراتۋ. سپورتپەن اينالىسىپ, سول عيماراتتاردىڭ قىزىعىن كورسىن دەپ ويلادىم. ال ەندى وسى جەردى جالعا العان مەرزىمىم كوپ ۇزاماي بىتەدى. سوندا ونىڭ بەتىندە جاساعان مەنىڭ ەڭبەگىم تەككە كەتىپ, باسقا بىرەۋدىڭ ەنشىسىنە اينالماق پا؟ مەنى وسى جاعى تولعاندىرادى.
ەندى, ەكىنشى ءبىر ماسەلە. ءبىر ايداي ۋاقىت بولدى ماعان وڭتۇستىك كورەيادان كاسىپكەرلەر كەلىپ, ءوز ۇسىنىستارىن جاسادى. ول ۇسىنىستارىن جاساردىڭ الدىندا مەنى ابدەن زەرتتەپ ءبىلىپ, جاساپ جاتقان جۇمىستارىممەن تانىسىپ, مۇمكىندىكتەرىمدى بايقاپ العان ەكەن. ولار ماعان: «جاقسىلىق اعا, ءبىز سىزبەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەپ, ءبىز اكەلەتىن جاڭا تەحنولوگيا بويىنشا جۇمىس جۇرگىزسەك. ول تەحنولوگيا ساپالى ەت وندىرۋگە ارنالعان. وندىرىلگەن ءونىمدى وتكىزۋ كوزىن دە ءوزىمىز تابامىز. قاجەت بولسا, وڭتۇستىك كورەياعا شىعارامىز. ءسىز ءوز قولىڭىزداعى جەرىڭىزبەن قوسىلىپ, ءبىز تەحنيكالار مەن تەحنولوگيالارىمىزدى اكەلىپ, بىرلەسىپ كاسىپورىن قۇرساق», دەپ وتىر. ال ەندى وسى ىستە قانداي وعاشتىق بار؟
سوندىقتان, مەن وسى ۋاقىتقا دەيىن بوس جاتقان جەرىمىزدىڭ ماسەلەسىنە قالايدا ءبىر قوزعاۋ سالۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. ارينە, حالىقتىڭ جاساپ جاتقان ارەكەتتەرىن دە ءجونسىز دەۋگە كەلمەس. ەلباسىمىزدىڭ ءوزى: «حالىققا قاجەت ەمەس دۇنيە بىزگە دە قاجەت ەمەس», دەگەن جوق پا. سوندىقتان, ەلباسىنىڭ جەر زاڭدىلىقتارىنداعى جاڭا وزگەرىستەرگە موراتوري جاريالاپ, ونى اسىقپاي ويلانىپ, حالىقپەن كەڭەسە وتىرىپ بارىپ شەشۋ جونىندەگى شەشىمىن قولدايمىن.
الماتى وبلىسى
مۇحيت تۇماباەۆ,
«پريرەچنوە» جشس ديرەكتورى
ءبىزدىڭ شارۋاشىلىعىمىز شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى سەمەي قالاسىنىڭ ماڭىنا ورنالاسقان. وسى كاسىپپەن شۇعىلدانعانىما كوپ ۋاقىت بولدى. ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولىسىمەن جاڭا شارۋاشىلىق قۇردىق. ال ەندى مەنىمەن قاتار وسىنداي كاسىپ باستاپ, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقانداردىڭ كوبى ونىڭ اۋىرتپالىقتارىن كوتەرە الماي, شارۋاشىلىقتارىن تاراتىپ الدى. نەگە؟
سەبەبى, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانۋ ءۇشىن قارجى قاجەت. ونان كەيىن جاڭا تەحنولوگيالار كەرەك. باستاپقى كەزدە وسىلاردىڭ بولماۋى كوبىمىزدىڭ جۇمىسىمىزعا كەدەرگى جاسادى. ءبىز امالداپ ءجۇرىپ ونىڭ جولىن تاپقانداي بولدىق. الىستاعى گوللانديا ەلىنىڭ كومەگىنە, ونىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى تەحنولوگيالارىنا سۇيەندىك. گوللانديالىق ءادىس بويىنشا سولاردىڭ ماماندارىنىڭ بىزگە بەرگەن كەڭەسىنە جانە قارجىسىنا سۇيەنە وتىرىپ, كارتوپ ءوسىرىپ, ودان جاقسى ءونىم الدىق. ءسويتىپ, شارۋاشىلىعىمىز العا باسىپ, قيىن كەزەڭنەن سۇرىنبەي ءوتتى.
ياعني, ءبىزدىڭ قازاقستان ءۇشىن قازىرگى ۋاقىتتا شەتەلدىكتەردىڭ جاڭا تەحنولوگيالارى مەن تەحنيكالارى, قارجى كومەكتەرى اۋاداي قاجەت. مۇنسىز بولمايدى. ويتكەنى, ءوز ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەپ جاتقانداردىڭ قولىندا قارجى دا, تەحنولوگيالار دا جوق. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرا وتىرىپ, العا كەتكەن ەلدەردىڭ كاسىپكەرلەرىنىڭ ءبىلىمى مەن اقىل-كەڭەستەرىن الۋ بىردەن-ءبىر دۇرىس جول ەكەندىگىنە كۇماندانبايمىن.
جالپى, مەنىڭ اۋىل شارۋا
شىلىعىندا قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقانىما 36 جىلداي ۋاقىت بولسا, سونىڭ ىشىندە شارۋاشىلىق باسقارعانىما 20 جىلدان استام ۋاقىت بولدى. سوندىقتان مەن جوعارىداعى سوزدەردى بىرەۋلەردەن ەستىپ نەمەسە كورىپ-بىلگەنىمە ەمەس, تىكەلەي ءوز تاجىريبەمە, ءوز باسىمنان كەشكەندەرىمە سۇيەنە وتىرىپ ايتىپ وتىرمىن.
وسى تاجىريبەمە سۇيەنىپ ايتسام, اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن سوندا جۇمىس ىستەپ جاتقان فەرمەر, شارۋا قوجالىقتارىنا ساتۋ وتە پايدالى ءىس بولىپ شىقپاق. بۇل جاڭاعى فەرمەرلەرگە عانا ەمەس, قوعامعا دا پايدالى. ويتكەنى, فەرمەر ءوز جەرىن ساتىپ الاتىن بولسا, وعان ايالى كوزقاراسپەن قاراپ, جەردىڭ توزۋىنا جول بەرمەيدى. ونى ۋاقىتىندا تىڭايتىپ, تىڭايتقىشتار سەۋىپ, اۋىسپالى ەگىس ءتارتىبىن ساقتاپ وتىرادى. ءسويتىپ, مول ءونىم الىپ, ونى ەلىمىزدىڭ رىنوگىنا شىعارادى. وسىلاي ەل ىشىندە ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعى پايدا بولادى.
ەكىنشىدەن, جەردى مەنشىككە العاننان كەيىن وعان الەۋەتتى ينۆەستور تارتۋ ءىسى جەڭىلدەيدى. ءتىپتى, بولماعان جاعدايدا ول جەردى كەپىلدىككە قويۋ ارقىلى قارجى تارتۋ مۇمكىندىگى مولايادى. شارۋاشىلىقتار وسىلايشا قوسىمشا قارجى كوزدەرىنە يە بولىپ, ەڭسە تىكتەيدى.
ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن ەڭ ءارى كەتكەندە ءوز ونىمدەرىمىزبەن ءوز رىنوگىمىزدى عانا قامتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ, ال سىرتقا ءونىم شىعارۋعا قول جەتكىزە الماي كەلەمىز. سىرتقا ءونىم شىعارۋ ءۇشىن شەتەلدىكتەرمەن كۇش بىرىكتىرە قيمىلداۋدىڭ پايداسى مول.
ءبىزدىڭ شارۋاشىلىعىمىز ەكى باعىتتا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سۋارمالى جەرلەرىمىزدى كوركەيتۋ ءۇشىن مەملەكەتتەن ۇزاق مەرزىمگە 2,5 ميلليون دوللارداي نەسيە الدىق. ول نەسيە بىزگە 25 جىل ۋاقىتقا بەرىلدى. قازىر جىل سايىن سول قارىزدىڭ ءبىر بولىگىن جاۋىپ كەلەمىز. نەگە 25 جىل؟ سەبەبى, اۋىل شارۋاشىلىعىندا قارىزدى قايتارۋ وڭاي ەمەس. وعان وسىنشاما ۋاقىت كەتەدى ەكەن. دەمەك, شەتەلدىك ينۆەستورلارعا دا جەردى جالعا بەرۋدە 25 جىل ۋاقىتتىڭ بەلگىلەنۋى تەگىن ەمەس. مۇندا ءبارى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ەسەپتەلىپ قويىلعان.
جوعارىدا گوللانديالىقتارمەن بىرىگىپ كارتوپ وسىرگەنىمىزدى ايتتىم. بۇل ءىس پايدالى بولعاننان كەيىن ءبىز سولارمەن بىرىگىپ پياز بەن سارىمساق ءوسىرۋ تەحنولوگياسىن دا ەنگىزدىك. ەندى ولار بىزگە قىزاناق ءوسىرۋ تەحنولوگياسىن ۇسىنىپ وتىر. بۇل تەحنولوگيا دا وتە قىزىق. وسكەن قىزاناقتى ءۇش قايتارا جيناپ الۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى. ەڭ ءبىرىنشى, ءونىمنىڭ بەتىندە وسكەن قىزاناقتار پىسەدى. ونى جيناپ العاننان كەيىن ورتاسى پىسەدى. ونى جيناپ العاننان كەيىن تومەندە ورنالاسقان ونىمدەر پىسە باستايدى. مىنە, ءسويتىپ, مول ءونىم الۋعا جانە جۇمىستى دۇرىس ۇيىمداستىرۋعا بولادى. گوللانديالىقتار وسى ءونىمدى وسىرسەك, بىزگە قىزاناقتى وڭدەپ, ودان ءارتۇرلى ونىمدەر الاتىن زاۋىتتى ءوز قارجىسىنا سالىپ بەرمەك. ودان تۇسكەن قارجىنىڭ قىزىعىن ولار دا كورەتىن بولادى. ياعني تيىمدىلىك ەكى جاققا بىردەي بولادى. دەمەك, شەتەلدىك ينۆەستورلاردان قورقىپ قاجەتى جوق. ءبىز ولاردىڭ تەحنولوگياسى مەن قارجىسىن پايدالانامىز. وسىلايشا, داميمىز. ال جەرىمىز ولارعا ساتىلمايدى. بۇل ماسەلە زاڭدا ناقتى جازىلعان.
شىعىس قازاقستان وبلىسى
