تارلانبوز جازۋشى رامازان توقتاروۆ حاقىندا ءبىر ۇزىك تولعام
قىزىق ەدى-اۋ راماعامنىڭ مىنەزى. ىلعي دا ءبىر ادال كوڭىلمەن بالاشا اڭقىلداپ وتىراتىن. بىردەمەگە رەنجي سالۋى دا وڭاي, قايتىمى دا تەز. بولمىسىنداعى ءبىر عانا وزگەرمەس نارسە سول, ۇنەمى تولعانىستا, جازىپ جاتقان نەمەسە الدا جازار جاڭا شىعارماسىن ويلاپ جۇرەتىندىگى ەدى. جازۋشىنىڭ بۇل ورايداعى قارەكەتى بال ارانىڭ تىنىمسىز ءنار جيناۋىنا ۇقسايتىن-دى. وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا «جۇلدىز» جۋرنالىندا, اسىرەسە, كەيىنىرەك ءبىر كابينەتتە بىرگە وتىرىپ قىزمەت ىستەگەن شاقتاردا قازاقتىڭ وسىناۋ قابىرعالى قالامگەرى, ارداقتى اعانىڭ ءبىتىمدى قاسيەتتەرىن بىلە تۇسكەندەي ەدىك.
باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارىمىن دەپ شالقايىپ, شىرەنۋ ويىنا دا كىرمەيدى. ءوزىن مەيلىنشە قاراپايىم ۇستايدى. اڭگىمە, پوۆەست, رومان بولسىن مەيلى, قولجازبالاردى قوتارىپ تەز وقىپ, سولاردىڭ تاعدىرىن شەشەر كەسىمدى پىكىرىن باس رەداكتورعا دا, باسقاسىنا دا ايتىپ تاستايتىن ايباردان دا قۇرالاقان ەمەس. وسى كۇنگى ۇلكەن جازۋشى تۇرىسبەك ساۋكەتايدىڭ ءبىر حيكاياتىن وقىعان بويدا بۇل جىگىتتى «جۇلدىزعا» جۇمىسقا الماساق بولمايدى دەپ مۇحتار ماعاۋينگە قويار دا قويماي ءسوزىن وتكىزىپ, سوندا جۋرنالدى جاڭا قۋاتپەن رياسىز تولىقتىرعان دا راماعاڭ, تالانتتى تاني بىلگەن دارقان جۇرەكتى دارىن يەسى رامازان توقتاروۆ بولاتىن.
1989 جىلعى ادەبي جىل قورىتىندىسىنا ارنالعان ءداستۇرلى جينالىستا پروزا جانرى, ونىڭ ىشىندە روماندار تۋرالى باياندامانى رامازان توقتاروۆ جاساعانى ەسىمدە. ىلە-شالا وسى بايانداما «توعىز روماننىڭ تولعاعى» دەگەن اتپەن «جۇلدىز» جۋرنالىندا كولەمدى ماقالا بولىپ باسىلدى. سونداعى قالىڭ-قالىڭ توعىز روماندى ەرىنبەي-جالىقپاي وقىپ شىعىپ, ونىڭ ارقايسىسىنا بايىپتى تالداۋ جاساپ, ءادىل باعاسىن بەرىپ, اۆتورلارعا اسا ءبىر جاناشىرلىقپەن كەمشىلىكتەرىن نۇسقاپ كورسەتىپ, سايىپ كەلگەندە, سول تۇستاعى ادەبيەتىمىز جايىندا ساليقالى دا سارالى ءسوز ايتقان راماعاڭنىڭ تىڭعىلىقتىلىعىن, ادەبيەتتى شىن مانىسىندە ار ءىسى دەپ ساناعان جاۋاپكەرشىلىگىن جازۋشىلار وداعىنىڭ كەيىنگى ۋاقىتتاعى ادەبي جىل قورىتىندىلارىندا سيرەك كورەتىن بولدىق. ساكەن ءجۇنىسوۆ, قاليحان ىسقاقوۆ, سايىن مۇراتبەكوۆ, بەكەجان تىلەگەنوۆ, رامازان توقتاروۆتىڭ ۇركەردەي ۇلاعاتتى, قابىلانداي العىر, مۇز جارعىش كەمەلەردەي قۋاتتى تولقىنىن اۋىق-اۋىق ساعىنارىمىز دا سول ءۇشىن. سوندايدا سول تولقىننىڭ ىشىنەن جالى كۇدىرەيگەن جامپوز اكىم تارازي اعامىزدىڭ سالاماتتىعىنا ىشتەي شۇكىر ايتىپ قوياتىنىمىز دا راس.
وسى اعالار, اسىرەسە, راماعاڭ قانداي دا ءبىر ەركەلىكتەرىمىزدى كەڭپەيىلدىلىكپەن كوتەرەتىن. بالادان بەتەر رياسىز اڭعالدىقتارىن ىنىلەرى – ءبىز دە ارمانسىز قىزىقتايتىنبىز. بۇل كىسىنىڭ «گاز-21» ماركالى ەسىك پەن توردەي قارا «ۆولگاسى» بولدى. سونىڭ گاراجى ۇيىنەن دە, جۇمىستان دا الىس – «ساياحات» اۆتوبەكەتىنىڭ ار جاعىندا. ءبىر قىزىعى, كۇندە تاڭەرتەڭ راماعاڭ جارتى جولداعى جۇمىسقا ءتۇسىپ قالماي, اۆتوبۋسپەن سول گاراجعا بارادى. سوسىن ماشيناسىنا ءمىنىپ جازۋشىلار وداعىنداعى جۇمىسقا كەلەدى. قارا «ۆولگا» قايقايىپ كۇنى بويى ەسىك الدىندا قاڭتارۋلى تۇرادى. كەشكە راماعاڭ ماشيناسىن قايتادان گاراجعا اپارىپ قويىپ, ءوزى ۇيىنە جاياۋ-جالپىلاپ اۆتوبۋسپەن قايتادى. وسى جاعداي كۇندە قايتالانادى. «بۇيتكەنشە جۇمىسقا ماشيناسىز-اق كەلمەي مە» دەپ اعامىزدىڭ وسىنشا ماشاقاتقا تۇسەتىن اپەندەلىگىن ءسوز ەتىپ ك ۇلىپ قوياتىنبىز.
سودان كەيىنگى تەمىر تارتىپكە ەنگىزگەن, قانداي جاعدايدا دا قازا قىلماس ءبىر ادەتى سول, جۇمىسقا كەلگەن بەتىندە كۇندەلىك جازۋعا وتىرادى. قانىنا سىڭگەن ءحوببيى, ماشىق قىلعان مانەرى, اۋىرىپ كەلە مە, كوڭىلسىز كەلە مە – قايتكەندە دە جارتى ساعات كۇندەلىك جازباي راماعاڭ جايلانا المايدى. تەك سودان كەيىن عانا جادىراپ, كوزى جىلتىراپ: «قانە, نەلەرىڭ بار, نەندەي جاڭالىق, سويلەگىشتەرىم سويلەڭدەر!» دەپ الاقانىن ىسقىلاۋشى ەدى. ال, تارتپاسىنا سالعان, قايدان الاتىنىن كىم ءبىلسىن, سىنىپ جۋرنالىنا ۇقساس, تىركەۋ كىتابى – ۇلكەن قالىڭ قوڭىر داپتەردىڭ بەتتەرىنە سىقاستىرىپ كۇنى كەشە وقىعان, توقىعان, كوڭىلىن تولقىتقان, ەستە قالۋعا ءتيىستى ەرەكشە جايلار, سولاردىڭ ەڭ ەلەۋلىلەرى, ءوزىن تولعاندىرعاندارى عانا جازىلىپ حاتقا تۇسەتىن. ءوزى ومىردەن وتكەندە بۇل كۇندەلىكتەرى 54 توم داپتەردى قۇراعانىن كەيىن كۇلماشكەن جەڭگەمىزدەن ەستىدىك. راماعاڭنىڭ اققۋ ءانى بولعان «بىتەۋ جارا» رومانى وسى كۇندەلىكتەردە قاتتالعان اڭگىمەلەر مەن تىزبەكتەلگەن وقيعالار نەگىزىندە جۇرەمەلەتە جازىلىپ ەدى. كۇندەلىكتەردىڭ ءبىر ۇزىگى كەيىن «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ ەكى نومىرىنە بەرىلدى. دەسە دە, رۋحانياتىمىز, ادەبيەتىمىز ءۇشىن وسىناۋ قۇندى دۇنيەلەر ىزدەۋشى جاناشىر جوقتىقتان ءالى مۇرتى بۇزىلماي تۇرعانى وكىنىشتى.
1994 جىل عوي دەيمىن, الدىندا ايەلى قايتىس بولىپ ءبىراز قوڭىلتاقسىعان, ەندى 60 جىلدىعى جاقىنداپ قالعان دوسى ساكەن ءجۇنىسوۆ تۋرالى «ساكەن سەرى» دەگەن ەسسە ماقالاسى «جاس الاش» گازەتىنىڭ ءبىر بەتىن تۇتاس الىپ شىقتى. سەرى ساكەننىڭ شەشەسىز قالعان كىشكەنتاي بالالارىن تاماقتاندىرۋ ءۇشىن سورپا-سۋدىڭ قامىر-نانىنا دەيىن جايعانىن باياندايتىن تۇستارى كوڭىلدى بوساتىپ, ادامدى تولقىتىپ تا جىبەرگەندەي. راماعاڭا «ماقالاڭىز جاقسى ەكەن» دەپ ماقتاپ جاتىرمىز. ول كىسى بولسا: «قازىر ساكەن كەلەدى. جۋعىزامىز» دەپ ك ۇلىمدەي قۇلشىنىپ وتىر. ءبىر ۋاقتا ساكەن اعامىز دا كەلدى القىنىپ. «قايدا الگى ماقالاڭ؟» دەپ سۇراۋى مۇڭ ەكەن, الدىنا گازەتتى جايىپ سالدىق. سودان ساكەن اعا كولدەي ماقالانى شولىپ ءبىراز وتىردى دا: «سويلەمدەرىڭ جاقسى ەكەن. مەنى جازسا, بۇلار وزدەرى كورىنەدى عوي» دەگەنى. راماعاڭنىڭ شاتتانىپ, «ساكەنگە جۋعىزامىز» دەپ لەپىرىپ وتىرعان كوڭىلى سۋ سەپكەندەي باسىلىپ قالدى. بىراق رەنجىگەن جوق. قالجىڭى توبەلەسكە بەرگىسىز زامانداس جازۋشىلار اراسىندا مۇنداي جايلار بولىپ تۇرۋشى ەدى. ال ادۋىن ساكەن اعامىزدىڭ جاڭاعى سوزدەرى كوپشىلىككە تاراپ, ماتەل بولىپ كەتتى.
وسىدان ءبىر جىل شاماسى وتكەندە راماعاڭنىڭ ءوزىنىڭ دە 60 جىلدىعى كەلىپ قالدى. بىرنەشە گازەتكە ماقالا شىقتى. شاشباۋىن كوتەرۋشىلەردىڭ ىشىندەمىز. «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ قۇتتىقتاۋ ادرەسىن دايىندادىق. قۇتتىقتاۋدىڭ ولەڭىن جۋرنالدىڭ قىزمەتكەرى, بەلگىلى اقىن رافاەل نيازبەكوۆ جازدى. ەڭ ءبىر عاجابى, «ءداۋىر» باسپاسىنا بەرگەن تاپسىرىسىمىز ويدا جوقتا عايىپتان تايىپ, پەرىشتە قاناتىمەن تەك جوعارعى جاقتىڭ دۇنيەلەرى باسىلاتىن ەرەكشە تسەحقا ءتۇسىپ كەتىپ, قۇتتىقتاۋ ادرەسىمىزدىڭ كوز جاۋىن الارداي تاماشا بولىپ شىقپاسى بار ما. ءساندى پاپكا. جالتىراعان اق مانارداي ساپالى قاعاز. ايشىقتاپ كومكەرگەن ادەمى ورنەكتەر. قاق ورتادا قاسقيعان قازاقتىڭ ۇلكەن جازۋشىسى رامازان توقتاروۆتىڭ سۋرەتى. راماعام بۇعان تاعى بالاشا قۋاندى. كابينەتكە كەلگەن ەلدىڭ بارىنە كورسەتىپ ءماز. 60 جىلدىعىنىڭ تويى دا قاپاش ق ۇلىشەۆالار ءان سالىپ, مارە-سارە جاقسى ءوتتى. سول ۋاقىتتا مەكتەپتىڭ اسحاناسى ەكەن دەپ قوراشسىنعان ەشكىم جوق. ۋاقىت سولاي ەدى. جازۋشىنى مەرەيتويىنا وراي ەلەپ-ەسكەرىپ تۋعان ەلى – كەرەكۋ-پاۆلودار شاقىرىپ قۇرمەتتەدى. قۇدانىڭ قۇدىرەتى, «مىناۋ ماعان بەرگەن «جۇلدىزدىڭ» قۇتتىقتاۋى!» دەپ راماعاڭ ءبىزدىڭ قۇتتىقتاۋ ادرەسىن سول جولى تۋعان ەلىنە دە الا بارىپ ەدى. قۇيتتاي عانا ءىلتيپات-سىيعا وسىنشالىقتى لاپىلداپ پەرىشتەدەي تازا ادام عانا قۋانادى-اۋ. ءبىز بىلەتىن قازاق جازۋشىلارىنىڭ ىشىندەگى سونداي, اڭقىلداعان دالا جەلىندەي, سارقىراعان تاۋ بۇلاعىنداي تازالاردىڭ ءبىرى سوڭعى جازعان شوقتىقتى تۋىندىسى – «ابايدىڭ جۇمباعى» رومانى ءۇشىن مەملەكەتتىك سىيلىق بەرىلگەنىن ەستىپ قانا, ال ونى الاتىن كۇندى كۇتە تۇرىپ كورۋگە دە تاعدىر جازباي, باقيعا 65 جاسىندا اتتانىپ كەتكەن ءازيز قالامگەر رامازان توقتاروۆ ەدى-اۋ.
ءجا, ومىردە وسىنداي راماعاڭ قازاقتىڭ ءسوز ونەرىندە قانداي ەدى؟
سوزجۇمباقتاعى «روماندى ەڭ كوپ جازعان قازاق جازۋشىسى» دەگەن سۇراققا قىسقا عانا «توقتاروۆ» دەپ جاۋاپ قايىرعان ادام شىندىقتان ۇزاماس ەدى. ءيا, راسىندا دا. رامازان توقتاروۆ. تۇڭعىش رومانى «باقىت» كىتاپ بولىپ شىققان 1965 جىلدان 2000 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا العان اقىرعى دەمىنە دەيىنگى وتىز بەس جىلدىڭ ورامىندا ۇزىن-ىرعاسى جيىرمادان استام قالىڭ-قالىڭ رومان تۋدىردى. ونىڭ سىرتىندا تولىپ جاتقان اڭگىمە-پوۆەستەر, سىن ماقالالار مەن ەسسە-تولعاۋلار كەلتىردى. ەسەنبەرليننەن دە كوپ جازعان دەگەن ءسوزدىڭ جانى بار ما دەيمىن. پايىمداپ قاراعانعا وسى ءبىر قۇمىرسقاداي ەڭبەكقور جازۋشىنىڭ جۇردەك قالامى ايلى-ايسىز تۇندەردە اق قاعازدىڭ بەتىندە جەر شارىن سان اينالىپ شىعاتىنداي ۇزاق جول ءجۇرىپ, قياپات ساپار شەككەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
توقتاروۆ ەڭبەكقورلىعىندا جازباسا بولمايتىن جازۋشىلىق قۇشتارلىق, توقىراۋعا بوي الدىرمايتىن تۆورچەستۆولىق تويىمسىزدىق بار سياقتى كورىنەدى بىزگە. ءبىر بايقاعانىمىز, بۇل جازۋشىلىق قۇشتارلىق پەن شىعارماشىلىق تويىمسىزدىق قالامگەردىڭ ەپتەگەن وزىندىك فاناتيزمىنە ۇلاساتىن ەدى. رامازان اعانىڭ جازۋشىلىق ءفاناتيزمى – ادەبيەتكە, ءسوز ونەرىنە دەگەن شەكسىز ادالدىعى. سوندىقتان دا بولار, قازاقتىڭ وسىناۋ كورنەكتى جازۋشىسى كىتابىن جازعاننان باسقا جەردەگى جىمىسقى جۇمىستارعا ارالاسپادى, اتاق-ابىروي ءۇشىن الدەكىمدەرمەن تالاسپادى, جالپاڭداپ-جالباقتاپ باسشىلاردىڭ الدىنا بارمادى, شىعارماشىلىق ەڭبەگى ءادىل باعاسىن الا الماي جۇرگەندە ەشكىمگە وكپە-ناز ايتپادى, الدەكىمدەرشە قارا اسپاندى جاۋدىرىپ رەنجىمەي ءوتتى. بۇل تۇرعىدا جانە باسقا جاعدايلاردا دا راماعاڭ ءوزىنىڭ «سۋسامىر» رومانىندا سومداعان جازۋشى ازىمىنەن اۋماي قالعان دەسە دە بولعانداي.
قازاق جازۋشىلارىنىڭ توقسان پايىزى اۋىلدا تۋىپ, سولاردىڭ ءبارى كەيىن قالادا تۇرادى عوي. بۇلاردان ءبىر ەرەكشەلىگى, راماعاڭ الابوتەن, ورىستار ايتاتىن «اق قارعا» سياقتى, قالادا تۋىپ-وسكەن. پاۆلوداردا, كادىمگى كەرەكۋدە. تاعى ءبىر قىزىعى. قازاق جازۋشىلارىنىڭ توقسان پايىزى قازاقشا ءتىل-ادەبيەتى, جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرىن ءتۇگەسىدى. ال راماعاڭ بولسا, مۇنىڭ بىرىنە توقتاماي, فرانتسۋز ءتىلى فاكۋلتەتىن تامامداعان. وسىنداي, ءبىر قاراعاندا كوزگە ىلىنبەيتىن وزگەشەلىكتەردەن جازۋشىنىڭ ازاماتتىق بولمىس-ءبىتىمى, قالامگەرلىك قولتاڭباسى, سۋرەتكەرلىك ءستيلى مەن ءادىس-ماشىعى تۇزىلگەندەي اسەر قالىپتاسادى. جازۋشى بويىنداعى كوزگە مەنمۇندالايتىن جاقسى قاسيەتتەر, باستى ەرەكشەلىكتەر قاتارىندا ىزدەنىمپازدىقتى, بايقامپازدىقتى بىلىمپازدىقتى جانە تالعامپازدىقتى اتايمىز. ول ءتول رۋحپەن تىنىستاپ قانا قويماي, فرانتسۋز ادەبيەتىنىڭ ىقپالىندا وسەدى. فلوبەر, موپاسساننان باستاپ ءحىح عاسىرداعى بۇكىل الەم ادەبيەتىن, جاڭا باعىتتاعى جاۋھار دۇنيەلەردى قوتارىپ وقىپ, ادەبيەتكە ۇلكەن دايىندىقپەن كەلەدى. جانە شىعارمالارىنىڭ كۇرەتامىرىندا قازاقي ۇلتتىق ىستىق قانمەن بىرگە باتىس ادەبيەتىندەگى عاجاپ يىرىمدەردىڭ ءتۇرلى شەبەرلىك اعىستارى بۇلكىل قاعادى. بۇل – بويداعى قۇداي بەرگەن ءتۋابىتتى تازا تالانتتى بىلاي قويعاندا, امبە ونە بويى ىزدەنۋدەن, امبە كوپ وقۋدان, امبە جالپى عالام تىنىسىنا تىنىمسىز قۇلاق تۇرەتىن ەلگەزەكتىكتەن تۋعان قاسيەت ەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, رامازان توقتاروۆتى قازاق جازۋشىلارىنىڭ ىشىندە الەمدىك ادەبيەتتىڭ ۇردىستەرىن العاشقى لەكتە تەرەڭ دە نازىك يگەرىپ, ۇلتتىق ينتەللەكتۋالدىق رومانيستيكانىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى دەپ باتىل ايتا الامىز.
قوعام قالاي قۇبىلسا دا, زامان جەلى قاي باعىتتان سوقسا دا توقتاروۆ تۋىندىلارىنىڭ دىتتەيتىن تەمىرقازىق نىساناسى ادام بولدى. وسى ارادا بىزگە ورىندى داۋ ايتىلۋى مۇمكىن. جالپى ادەبيەتتىڭ, قاي جازۋشىنىڭ دا, قاي شىعارمانىڭ دا زەرتتەيتىن نىسانى – ادام. ول راس. بىراق ءبىز بۇل ارادا توقتاروۆ ءستيلىنىڭ عانا تابيعاتىنا ءتان ءبىر نازىك ەرەكشەلىگىن نۇسقاعىمىز كەلىپ تۇر. ايتالىق, بىرقاتار قوماقتى شىعارمالاردا كەيىپكەردىڭ ىشكى جان دۇنيەسى, ءىس-ارەكەت ۇستىندە باستان كەشكەن سىر-سەزىمى ماڭىراعان قويدىڭ, كىسىنەگەن جىلقىنىڭ, باس كەيىپكەر سولاردى قۇتقارام دەپ ايقاساتىن ازىناعان بوراننىڭ, قازىلعان تاۋ-تاۋ كومىردىڭ, وقيعا بولعان زاماننىڭ جايداق ۇرانىنىڭ استىندا قالىپ قويۋشى ەدى. وسىنىڭ ءوزى دە بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتىڭ عانا, سول ۋاقىت كەزەڭىندەگى ۇستەم يدەولوگيانىڭ عانا مالايى بولىپ ۇيرەنگەن جازۋشى جالتاقتىعىنان تۋعان سياقتى. ال ناعىز شىنايى ادەبيەت مۇراتى ماڭگىلىكتى كوكسەمەي مە. ونىڭ ماڭگى كونەرمەيتىن تاقىرىبى ادام, ادامنىڭ جان دۇنيەسى, بولمىسى ەمەس پە. مىنە, توقتاروۆتىڭ الدىنا قويعان ادەبي-ازاماتتىق كرەدوسى وسى شەكسپيرلىك تالاپ ۇدەسىنەن تابىلعانى انىق. مىسالى, جازۋشىنىڭ ابدەن كەمەلىنە كەلگەن شاعىندا جازعان «جەندەت» رومانىندا 37-ءنىڭ قىرعىنىندا تالاي ناھاقتىڭ قانىن جالداعان جەندەت بەينەسى جاسالادى. جوق, جازۋشى ساياساتقا بۇرمايدى. رەپرەسسيانى ايىپتامايدى. ستالين مەن ەجوۆ, بەريالاردى قارعاپ-سىلەمەيدى. قىزىل قىرعىن اتتى الىپ مەحانيزمنىڭ كىشكەنتاي عانا ءبىر كوزگە كورىنبەيتىن تەتىگى, جاڭقاسى, ايتپەسە توزاڭى سياقتى كىشكەنتاي ادامنىڭ – جەندەتتىڭ جان ازابىن, سوڭىنان ماڭگىلىك مياۋلاپ قالمايتىن قارا مىسىقتاي قاراڭعى ەلەستەرىن كوز الدىمىزعا اكەلەدى. جازۋشى قۇدىرەتى ەمەس پە؟ – ءارى-بەرىدەن سوڭ الگى ونداعان ادامنىڭ وبالىن ارقالاعان, قولىن قانعا مالعان الگى جەندەت بيشارانى, ادامدىق سىرت سۇلباسى عانا قالعان ازعىننىڭ كولەڭكەسىن ايايسىز... بۇل ارادا ايتايىق دەگەنىمىز, ۋاقىت ۇرانى, تاقىرىپتىڭ ۇلكەندى-كىشىلىگى مەن يدەيا-مۇراتى توقتاروۆ تۋىندىلارىندا ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان, جىلايتىن, كۇلەتىن, جەك كورەتىن, سۇيەتىن, ءوزىنىڭ ماڭگىلىك ماسەلەلەرىنەن ەشقاشان اجىرامايتىن ادام بەينەسىنىڭ الدىنا شىعا المايدى. ولاردى ادامنىڭ – كەيىپكەردىڭ, تولاسسىز ءومىردىڭ, تازا ادامي سەزىمدەر مەن قارىم-قاتىناستاردىڭ مىسى باسىپ تۇرادى.
ول ۇرانشىل ۇلكەن تاقىرىپتاردان كەتىپ, ۇلكەن ادەبيەتتە وزىندىك باسقا جولىن سالا بىلگەن قالامگەر. توقتاروۆ زەرلەۋىمەن قازاق رومانيستيكاسىندا العاش رەت ادامي-تۇرمىستىق قارىم-قاتىناستار, مورالدىق, ەتيكالىق ماسەلەلەر كورىنىپ, كوتەرىلە باستايدى. ونىڭ كەيىپكەرى ۇلكەن يدەيالارمەن سىقيىپ قالماي جەرگە ءتۇستى, اراق ءىشتى, اق-قاراسى ارالاس كەمشىلىكتەرىمەن, ءتۇرلى مىنەز ەرەكشەلىكتەرىمەن بوي كورسەتتى. وسىنىسى ءۇشىن كەزىندە جازۋشىعا «رومان جازۋدى جەڭىلدەتىپ جىبەردى» دەپ كىنا دا تاعىلعان-دى. بىراق بۇل «جەڭىلدەتۋ» كەمشىلىك ەمەس, كوركەمدىك ءتاسىلدىڭ ارتىقشىلىعى ەدى.
وسى رەتپەن ايتقاندا, قازاق ادەبيەتىندە اۋىر يندۋستريا ىسپەتتەس, مەحنات-بەينەتى مول رومان جانرىن دامىتۋدا ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭىرىپ وتكەن قالامگەردىڭ قالىڭ-قالىڭ روماندارى وقىرمانىن استە جالىقتىرمايتىن, قىزعىلىقتى, قويۋ وقيعالى, شيەلەنىستى, تانىمدىق تاعىلىمى رۋحاني ماعىنالى بولىپ كەلىپ وتىرادى. سەبەبى, توقتاروۆ جازۋشى رەتىندە جاداعايلىققا, جاراپازاندىققا, قولدان ءومىر, ويدان وقيعا جاساۋعا جانى قاس. ءومىردىڭ وزىنەن ويىپ الىنعان شىنشىل شىعارما وقىرمان ۇدەسىنەن شىقپاعاندا قايتسىن؟ ءوزىمنىڭ ءبىر تاڭ قالاتىنىم, راماعاڭ باسقا عىلىم-ءبىلىم مەن كاسىپ سالالارىنىڭ قىر-سىرىنان وتە حاباردار-تىن. سونىمەن بىرگە, ول كورگەن-بىلگەننىڭ توڭىرەگىنەن شىعا الماي, شىدەرلەنگەن اتتاي شوقىراقتايتىن جازۋشىلاردىڭ قاتارىنان ەمەس, ءسال تۇرتكى بولسا بولدى, ءارى قاراي دامىتىپ الىپ كەتەتىن فانتازياسى مىقتى, قيالى ۇشقىر, قياندارعا شارىقتايتىن شاباندوز-شاندوز ەدى. وسى قاسيەتى قاي تۋىندىسىن پاراقتاساڭىز دا كورىنىپ تۇرادى.
اڭگىمە-حيكاياتتارىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, اۆتورى توقتاروۆ دەيتىن رومانداردى ءتىزىپ وتۋگە قانشاما سيا كەتەدى. «ەرتىس مۇحيتقا قۇيادى» ەكى كىتاپ. بىزدىڭشە, جازۋشىنىڭ سۋرەتكەرلىك كەمەلدەنۋى مەن كۇردەلەنۋى, سۋ توگىلمەس تايپالعان جورعا بۇلكىلدى ەركىن يگەرۋى «تۇلپاردىڭ سىنىنان» باستالاتىن سياقتى. رامازان اعانىڭ ارۋاعى كەشىرسىن, بىراق, ءوزى ەڭ جاقسى رومانىم دەپ ەسەپتەيتىن (سولاي بولۋى زاڭدى, ويتكەنى, تۇڭعىش رومانى – العاشقى ماحابباتى ىسپەتتى عوي) «باقىتىندا» قايتكەندە دە الدەبىر بالاڭدىق, ۇياڭدىق بار سياقتى كورىنەدى ماعان. ال «تۇلپاردىڭ سىنىنان» باستاپ ءوزى دە «قۇلاقتىڭ ءتۇبى تەرلەگەن, تەر شىققان سايىن ورلەگەن», «ەرتەدەن شاپسا كەشكە وزعان, ىلديدان شاپسا توسكە وزعان» تارلانبوز تۇلپارعا اينالادى. ودان كەيىن «سۋسامىردى», بۇدان كەيىن «تاڭبالى جارعاقتىڭ قۇپياسىن» وقىساڭىز, ودان سوڭ «جەندەتكە», بۇدان سوڭ «اقبوز اتتى ەلەسكە» ۇڭىلسەڭىز, سودان سوڭ بارىپ «جۇلدىز» جۋرنالىندا جاريالانعان, ءتورت كىتاپتان تۇراتىن «باقىتتى قۇلدىقتىڭ اقىرى» ەپوپەياسىنىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشسەڭىز – كىتاپتان-كىتاپقا, روماننان-رومانعا وسكەن, ءونىمدى بولا تۇسكەن, پاراساتى بيىكتەي تۇسكەن, بەتىن ويشىلدىققا بۇرعان, ءفاني مەن باقي ءپالسافاسىنىڭ مارجانىن تەرەڭنەن تەرگەن كورنەكتى جازۋشىمىزدىڭ شىعارماشىلىق مۇرات جولى, سۋرەتكەردىڭ ەۆوليۋتسياسى كوز الدىمىزعا كەلەدى.
بۇل ماقالادا, ءبىز, ارينە, توقتاروۆ شىعارماشىلىعىن تۇگەندەپ تالداۋدى, سىر-سيپاتىنا تەرەڭدەپ بويلاۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعان جوقپىز. سوندا دا بولسا ءوزىمىز بايقاعان ءبىردى-ەكىلى ەرەكشەلىك قاسيەتىن كورسەتە كەتەيىك. بۇل كىسى قازاقتىڭ ساليقالى رومان جانرىنا باتىس ادەبيەتىندە بۇرىنعى عاسىرلارداعى ۇردىسپەن قازىر دە مول ۇشىراساتىن شىتىرمان وقيعالى دەتەكتيۆيزم, ادام ءوز ارەكەتىن, ءوز بولمىسىن تانىپ بىلۋگە ۇمتىلاتىن قياپات پسيحولوگيزم اعىسىن اكەلىپ قۇيدى. كەيىپكەرلەرىن ادامي تۇرعىدان ءوسۋ ەۆوليۋتسياسىنان وتكىزەتىن كوركەمدىك ادىسكە كوبىرەك دەن قويدى. جازۋشى ماشىعىنداعى وسى ەرەكشەلىك, اسىرەسە, «سۋسامىر» رومانىندا ايقىن كورىنىپ, كەلەسى كىتاپتارىندا ستيلدىك دارالىعىنىڭ ۇستىنىنا اينالعانداي اسەر قالدىرادى. سونىمەن بىرگە, رامازان توقتاروۆ قازاق جازۋشىلارىنىڭ ىشىندە قىلمىسكەرلەر الەمىن بايىپتى بىلۋىمەن, نانىمدى ءارى رومانتيكالىق جىلى لەپتە قانىق سۋرەتتەۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. زامانداستىڭ رۋحى, رۋحاني تىرشىلىگى, ۇلتتىق مۇرات-مۇددە, دوستىق پەن قاستىق, جاقسىلىق پەن جاماندىق, وتباسى الەمى, ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, مىنەز-ق ۇلىق پەن مورال, تاعىسىن تاعىلار توقتاروۆ شىعارمالارىنىڭ ومىرشەڭ دە مازاسىز تاقىرىبى بولدى. ول جاساندى جوعارى پافوستان اۋلاق. كەيىپكەرلەرىن سۇتتەن اق, سۋدان تازا ەتىپ يدەالداندىرمادى. بىراق مەرقادام دوسى بوزجان ءۇشىن باسىن ولىمگە تىگىپ, ءبىر بۇيرەگىن بەرسە, ورعا باتىپ بارا جاتقان ساردار نارەستە ارماندى امان الىپ قالىپ, ءوزى سول ءۇشىن جانىن قيسا – وسىعان سەنەسىڭ, كۇيىنەسىڭ, تولعاناسىڭ. ومىردە جاقسىلىقتىڭ, ىزگىلىكتىڭ بار ەكەنىنە, جوعالمايتىنىنا سەنەسىڭ. جازۋشى رامازان توقتاروۆتىڭ كەمەل قالامى وسىعان سەندىردى.
وسى كەمەل قالامنىڭ ابدەن تولىسقان, ءتورت تارابىن تۇگەل بايىپتاعان شاعىنداعى ءارى ازاماتتىق, ءارى سۋرەتكەرلىك ەرلىگى ۇلى مۇحاڭنان – مۇحتار اۋەزوۆتەن كەيىن قاي قازاق ءۇشىن دە الدىرماس قامالداي اياۋلى تاقىرىپقا بارىپ, «ابايدىڭ جۇمباعى» رومانىن جازىپ شىعىپ, قول قىسقا قيىن كەزدەردە الماتى اكىمدىگىنەن دەمەۋشى تاۋىپ, ونى كەتپەكتەي كىتاپ ەتىپ باستىرىپ شىعارۋى ەدى. «ابايدىڭ 40 ءتۇرلى جۇمباعى بار. سولاردىڭ جاۋابىن ىزدەدىم» دەپ ايتىپ وتىرۋشى ەدى راماعاڭ. بىراق استە «جاۋابىن تاپتىم» دەمەيتىن. ونداي اسىلىققا بارمايتىن. «ابايدىڭ جۇمباعى», قاي تۇرعىدان الساق تا, اڭسارلى دا مازاسىز ىزدەنىس كۇيىن كەشكەن, مۇلدەم جاڭاشىل باعىتتاعى, ءوزى دە سان قيلى جۇمباققا تولى جامپوز رومان. ءومىر-تىرشىلىكتە ولاي بولماعانىن بىلە تۇرا جازۋشى ابايدى كەنەسارىمەن نەگە جۇزدەستىرەدى, شوقانمەن نەگە جولىقتىرادى؟ قالامگەردىڭ استارلى قيالىنان تۋعان بۇل كوركەمدىك تاسىلگە دە قارابايىرلاپ قاراۋعا بولماس. «ءوز قولىنان ەندى ءوز ىرقى» كەتىپ قالعان «قالىڭ ەلى, قازاعى, قايران جۇرتىنىڭ» ەندىگى ءحالى, ەندىگى كۇيى, تاعدىر-تالايى نە بولماق دەگەن كۇڭىرەنىس-تولعانىسپەن وي تەڭىزىنە ەسكەك سالعان اباي دانالىعىن كورەمىز روماننان. حاكىمنىڭ كوزى جەتكەنى, جازۋشىنىڭ دا استارلاپ ايتقىسى كەلگەنى: كەكىلىك تاۋدا شاھيد كەشكەن كەنەسارىمەن بىرگە قارۋمەن قارجاسۋدىڭ, نايزا ۇشىنىڭ زامانى ءوتىپ كەتتى, ەندىگى جەردە قازاققا ىشتەن بايىپ قايتا تۇلەۋ, ءوز ناداندىعىمەن كۇرەسۋى عانا قالدى. ۇلتتىڭ ۇلى مۇراتىنىڭ ۇشپاعىنا وسىنداي كۇرەس جولى عانا جەتكىزبەك. وسى التىن ارقاۋ قانىق تارتىلىپ, قاپىسىز كورسەتىلۋى ر.توقتاروۆ رومانىنىڭ تالاسسىز تابىسى بولاتىن. اۋەزوۆتەن كەيىن ەل جاڭارعان ەلۋ جىل وتكەندە ابايدىڭ جۇمباعىن تابۋ جولىندا پىشىندىك جاعىنان دا, مازمۇندىق-كوركەمدىك تۇرعىدان دا جاڭا قياعا قۇلاش ۇرعان كەسەك تۋىندى دەگەن قىسقا قايىرىممەن تۇيىندەيىك ازىرگە.
كورىنىپ كەلگەن اجالمەن ەكى جىل الىسىپ, ارپالىسىپ ءجۇرىپ جازعان «بىتەۋ جارا» رومان-ەسسەسى رامازان توقتاروۆ رۋحىنىڭ عالامات مىقتىلىعىن, قاسىم اقىن ايتاتىن, ناعىز «سولداتتىڭ ەتىگىندەي» جازۋشىلىق جانى سىرىلىگىن كورسەتتى. جانرلىق تۇرعىداعى وزگەشە جاڭاشىلدىعىن بىلاي قويعاندا, قانداي شەرلى ءارى ساۋلەلى رومان دەسەڭىزشى! ەستەلىك جازبالار تۇرىندەگى ءوز ءومىربايانى, ءوز قاسىرەتى, جاقىنداپ قالعان ءولىمى, ارتتا قالعالى تۇرعان ءومىرى, كورگەن قياناتى, العان ۇلاعاتى, جاس كەزدەگى جارقىن ساتتەردىڭ كۋاسى بولعان مۇقاعالي ماقاتاەۆ, اسقار سۇلەيمەنوۆتەي جاقىن دا جاقسى دوستارى, ايقىن نۇرقاتوۆ سياقتى ۇلكەن كىسىلەر, ۇستازدار تۋرالى شىنشىل دا شىنايى سىرلاردىڭ تەرەڭ ءپالسافاسى كىمدى بولسىن تولعاندىرادى, قىزىقتىرادى, ويلاندىرادى, جانىڭىزدى ءبىر اڭسار مۇڭعا بولەيدى. وسى اققۋ ءانىنىڭ ادەبيەت كەڭىستىگىندە شارىقتاپ سامعاۋى الداعى كۇندەردىڭ ەنشىسىندە دەپ بىلەمىز.
ءوز اتاسى قانجىعالى بوگەنباي باتىر تۋرالى ماتەريال جيناپ, ۇلكەن روماننىڭ سۇلباسىن سالىپ-اق كەتكەن ەكەن. ايىقپاس دەرت القىمنان العانشا 105 بەتىن, العاشقى بىرەر تاراۋىن عانا جازىپ ۇلگەرىپتى, قايران اعا. ءيا, رومان اياقتالماي قالعان. ۇلكەن جازۋشىلاردىڭ كوبىندە-اق كەزدەسەتىن ءۇردىس. ال وسى جازىلىپ قالعان تاراۋلار ءتاڭىر جالعاعىر «جۇلدىز» جۋرنالىندا جاريالاندى. كەزىندە تالانتتى جازۋشى اقان نۇرمانوۆتىڭ كەيكى باتىر تۋرالى «قۇلاننىڭ اجالى» رومانىن دوسى قاليحان ىسقاقوۆ اياقتاعانىن جۇرت بىلەدى. ال «بوگەنباي باتىرىن» جەرىنە جەتكىزەتىن جانكەشتى تابىلار ما ەكەن؟!
دۇنيەدەن وتەرىنە 28 كۇن قالعاندا تۇرىسبەك ساۋكەتاي دوسىمىزدىڭ 50 جىلدىق تويىندا ەستايدىڭ «قۇسني-قورلانىن» شىرقاپ سالدى. ابدەن السىرەگەن, ارەڭ جۇرگەن كەزى ەدى. ءومىردى سۇيۋگە, ءومىر ءۇشىن كۇرەسۋگە شاقىرعان اقيرەتتىك اماناتتاي جان-جۇرەگىمدە تاڭبالانىپ قالعان وسى عاجاپ ءان راماعاڭ ايتقان اقىرعى ءان بولدى.
ەكى مىڭىنشى جىل. جەلتوقساننىڭ 11-ءى. الماتىدا كۇن قاباعى سالىڭقى. قاپالاقتاپ قار جاۋىپ تۇر. راماعاڭنىڭ كوڭىلىن سۇراۋعا ەجەتتەس دوستارى قاليحان ىسقاقوۆ پەن سايىن مۇراتبەكوۆ كەلەدى. اۋرۋ ازابىمەن تايتالاسىپ, ءدال وسى كۇنگە دەيىن «جۇلدىزدا» جاريالانىپ جاتقان «بىتەۋ جارا» رومانىنىڭ ۆەرستكاسىن قانشا قينالسا دا وقىپ بەرىپ وتىرعان-دى. تەك سول كۇنى عانا وقۋعا شاماسى كەلمەپتى. باسىن كوتەرىپ, مالداسىن قۇرىپ, تەڭسەلە تەربەتىلىپ وتىرىپ قوشتاسىپتى دوستارىمەن جانە جازۋشى ءىنىسى تۇرىسبەك ساۋكەتايمەن. ەرتەڭىنە تاڭعى تورتتە ۇزىلەدى دەمى. سوڭعى كۇنگە دەيىن قالامىنا سۇيەنىپ ءومىر سۇرگەن قايسار قالامگەر رامازان توقتاروۆتىڭ دا تالاي جۇمباعى وزىمەن بىرگە كەتتى. انەكدوت ايتىپ ءجۇرىپ اتاق شىعاراتىندار قاتارىنان ەمەس, ول حالقىنىڭ الدىنداعى پەرزەنتتىك جازۋشىلىق پارىزىن ادال اقتاپ كەتكەنى اق تاڭداي انىق.
«ابايدىڭ جۇمباعىن» جازعان جازۋشى اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتانعانىن ەستىپ كەتتى. ءوزى بۇكىل سانالى شىعارماشىلىق عۇمىرىن وتكىزگەن اياۋلى الماتىسى اتىنا كوشە بەردى. تۋعان قالاسى پاۆلودارداعى №10 ورتا مەكتەپتە تارلان قالامگەردىڭ مۋزەيى اشىلدى. بۇقار جىراۋ اتىنداعى وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيىندە ر.توقتاروۆ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان بۇرىش بار. جازۋشىنىڭ ءبىراز قۇجاتتارى الماتىداعى مەملەكەتتىك ارحيۆكە وتكىزىلىپتى. ال قولجازبالارى, كۇندەلىكتەرى, ياعني جەكە ءارحيۆى ءالى مۇرتى بۇزىلماي ۇيىندە تۇر. وعان كۇلماشكەن جەڭگەي مەن قىزى باقىت باس-كوز بولۋدا. دەسە دە, ول ءارحيۆتى جازۋشىلار وداعى تاراپىنان ءبىر جاناشىر دا زەردەلى كوزدىڭ بايىپتاي قاراپ شىققانى ءجون سياقتى. «التىن شىققان جەردى بەلدەن قاز» دەمەي مە قازاق.
ال ەندى تۋىپ-وسكەن كەرەكۋدە ءتۇرلى سەبەپ-سىلتاۋمەن ەڭ اتاقتى جەرلەس جازۋشىسىنا ول ومىردەن وتكەن 16 جىلدا كوشە بەرۋگە مۇرشالارى كەلمەي, قولدارى تيمەي جاتقانى وكىنىشتى-اق. تۋعان قالاسىندا ءبىر كوشە, ءبىر مەكتەپ يەمدەنۋگە راماعاڭ ابدەن حاقىلى. اتا-باباسىنىڭ ەلى ەرەيمەنتاۋ دا تامىر-تەگى وزىنەن شىققان جازۋشىنىڭ اتىن ەستە قالدىرۋ ورايىندا ويلانار دەگەن ۇمىتتەمىز. قازاق ادەبيەتى مۇحيت بولسا, سوقتالى قالامگەر رامازان توقتاروۆ سول مۇحيتقا قۇيعان ەرتىس قوي ويتكەنى.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
استانا